Summa summae S. Thomae, Tomus III

Quaestio sic communiter proponitur, sed perinde est ac si quaeras, quodnam sit motivum fidei. Quod potest intelligi dupliciter, vel de motivo assentiendi revelatis, vel de motivo seu regula discernendi quae sint revelata. Primum controvertitur inter catholicos, secundum inter catholicos et haereticos.

[Protestantes communiter volunt, motivum et regulam revelata discernendi esse sacram Scripturam, vel privatum cuiusque spiritum, hoc est afflatum Spiritus sancti unicuique intelligentiam Scripturarum inspirantis.]

Dico 1°: Motivum credendi et assentiendi revelatis est authoritas et veracitas Dei revelantis, non Ecclesiae testimonium seu propositio.

Probatur prima pars ex secunda conclusione articuli praecedentis. Motivum credendi revelatis est obiectum formale quo fidei; dicitur enim obiectum formale quo habitus, quod est medium et motivum attingendi obiectum formale quod, ut patet ex dictis. Atqui veracitas Dei revelantis est obiectum formale quo fidei, ut dictum est. Unde quaerenti, cur credam Deum esse trinum, recte respondeo: « Quia Deus, qui revelavit, est verax. »

Probatur secunda pars. Propositio seu testimonium Ecclesiae nullo modo pertinet ad obiectum formale quo fidei. Ergo. — Prob. ant. 1° Quia est aliquid creatum; nihil autem creatum ingredi potest obiectum formale fidei, sicut nec spei et charitatis, alioquin non forent virtutes pure divinae et theologicae. 2° Sic se habet propositio revelatorum per Ecclesiam respectu fidei, sicut se habet propositio bonitatis respectu amoris; sicut enim voluntas non potest amare obiectum, nisi propositum et cognitum, ita intellectus non potest credere, nisi sibi proponantur revelata. Atqui propositio bonitatis, respectu voluntatis et amoris, non est eius obiectum formale, sed tantum applicatio obiecti et conditio sine qua non. Ergo similiter propositio revelatorum per Ecclesiam, respectu intellectus et fidei.

Dico 2°: Regula discernendi revelata, non est Scriptura, neque spiritus privatus, sed sola Ecclesia.

Probatur prima pars. Regula discernendi revelata a non revelatis, debet esse incorruptibilis; alias exponeret errori. Atqui Scriptura non est incorruptibilis; corrumpi enim potest et quotidie corrumpitur, sive ex incuria typographorum, sive malitia hominum: unde ex illa nihil certi erui potest, quamdiu ab Ecclesia non proponitur ut authentica et ut continens revelata. Ergo. Idem dicendum est de Symbolo, quod cum sit scriptura, etiam est obnoxium corruptioni, et aliunde non continet omnia revelata, sicut nec sacra Scriptura.

Confirmatur. Scriptura in multis est obscura. Ergo debet assignari alia regula sensum eius verum et legitimum eruendi.

Probatur secunda pars. 1° Regula discernendi revelata a non revelatis debet esse certa, et non dubia. Atqui Spiritus Dei unicuique afflatus non est certus, sed dubius; Calvinistae enim negant esse in Lutheranis, Lutherani in Calvinistis, utrique in Catholicis. 2° Regula sufficiens discernendi revelata a non revelatis debet posse dirimere controversias in hac materia. Atqui privatus spiritus cuiusque non solum non potest controversias circa reve lata et non revelata dirimere, sed e contra ex eo nata sunt sequi continuo schismata et dissensiones, non secus ac si in civilibus unusquisque constitueretur iudex in propria causa. Dicat enim Calvinista, ex suo privato spiritu, hunc articulum esse revelatum, negabit Lutheranus, negabit et Catholicus, ex suo pariter privato spiritu. Quis dirimet controversiam? Quis poterit alterum instruere et convincere? Et hinc tot sectae sibi contrariae inter ipsos haereticos. 3° Hic non agitur de revelatione privata quam Deus extraordinarie potest alicui privato facere, sicut fecit olim primis parentibus, patriarchis, prophetis et Apostolis, in quo casu lumen interius datum, vel ipsa immediata revelatio, foret regula discernendi credendum; sed agitur de revelatione communi toti societati fidelium, ideoque propositio debet esse communis, et non privata. De hac utraque parte plura vide tract. seq., dissert. III, a. 6.

Tertia pars sequitur ex dictis, et probatur tum ex notis Ecclesiae et motivis credibilitatis, de quibus infra, tum ex Scripturis, ex quibus habemus Ecclesiam esse a Spiritu sancto directam et infallibilem: Matth., XVI, 18: Portae inferi non praevalebunt adversus eam. I Tim., III, 15, dicitur columna et firmamentum veritatis.¹ Matth., XXVIII, 20: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus, usque ad consummationem saeculi.

Unum habent quod opponant haeretici, nempe nos committere circulum in fidei nostrae resolutione. Nam, inquiunt, credimus revelationem propter authoritatem Ecclesiae, et credimus authoritatem Ecclesiae propter revelationem.

Resp. 1° nos credere authoritatem Ecclesiae, non solum propter revelationem, sed etiam et primario propter notas ipsius Ecclesiae et motiva credibilitatis. Unde ex hac parte nullus est circulus. 2° Etsi credamus authoritatem Ecclesiae propter revelationem, non sub eadem ratione sub qua credimus revelationem propter authoritatem Ecclesiae, sed sub diversa. Credimus revelationem propter authoritatem Ecclesiae, ut applicantis ipsam revelationem; cre dimus autem authoritatem Ecclesiae propter revelationem seu veracitatem divinam, tamquam propter motivum formale assensus, et sic in diverso genere causae. Ordinarium autem est quod causae sint sibi invicem causae in diverso genere. Sic ignis pendet ab applicatione, tamquam a conditione, ut comburat, et applicatio a virtute combustiva ignis, tamquam a causa efficiente. Ex quo patet circulum nostrum ex hac parte esse materialem tantum, et non formalem, nec vitiosum, de cuius ratione est quod sit ab uno ad aliud, et vicissim, sub eadem ratione.

Haec duplex responsio familiari et vulgari exemplo nuntii deferentis litteras regis solet explicari. Quando non est certa nuntii veracitas, inquiruntur eius indicia; ubi de illa constat, acceptantur litterae regis propter veracitatem nuntii: at contentis in litteris regis creditur, non propter veracitatem nuntii, sed propter veracitatem regis, et si in litteris regis asseratur veracitas nuntii, ea firmatur atque magis creditur propter veracitatem regis. Applica casui.

Ecclesia proponit hoc et istud esse a Deo revelatum. De veracitate et infallibilitate Ecclesiae nobis constat ex eius notis atque motivis credibilitatis, ob quam acceptatur et creditur haec esse in Scripturis vel traditione revelata; ipsis autem revelatis in Scriptura vel traditione contentis credimus propter authoritatem et veracitatem Dei revelantis. Hinc vides notitiam veracitatis Ecclesiae, licet per Scripturam firmetur, ab ea tamen non pendere necessario; nascente enim Ecclesia, non erat Scriptura, et tamen nota et certa erat veracitas Ecclesiae, sed primitus habetur ex eius notis et motivis credibilitatis, licet per Scripturam confirmari non diffiteamur: sicque ex una parte nullum esse circulum, et ex alia, non esse circulum formalem et vitiosum in quo reditur ad idem sub eadem ratione, sicut et contra contigit in ipso spiritu privato haereticorum; dicunt enim se scire hanc Scripturam esse veram, quia id ipsis dictat spiritus privatus, et dicunt se seire se habere spiritum privatum, quia id dicit Scriptura.

Inst. Iuxta hanc solutionem, sequitur quod certitudo fidei nostrae non sit summa et divina. — Probatur illatio.

Pendet tamquam ab antecedente a veracitate Ecclesiae, quae primitus habetur tantum ex notis et motivis credibilitatis. Atqui certitudo consequentis mensuratur et sumitur ex certitudine antecedentis. Ergo.

Resp. Nego illationem. Ad probat., dist. min. Certitudo consequentis mensuratur et sumitur ex certitudine antecedentis in notitia discursiva, conc.: sic certitudo conclusionis desumitur et mensuratur ex certitudine antecedentis ex quo eruitur. In notitia simplici, qualis est notitia fidei, nego. Patet in ipsa notitia principiorum, quae est simplex; principia enim non probantur. Quamvis magister plura praemittat praeambula, exempla, paritates, suppositiones et alia, ut ea discipulis exponat, iis semel expositis et notis, intellectus certo assentitur, quamvis praeambula non fuerint certa, sed tantum quandoque probabilia, quandoque falsa; neque enim propter illa assentitur principiis, sed propter perspectam eorum veritatem.

Similiter in casu. Praecedit propositio Ecclesiae tamquam praeambulum explicans quid sit revelatum; hoc semel explicato et supposito, intellectus assentitur revelato, non propter Ecclesiam proponentem, id enim est quid extrinsecum assensui fidei, sed propter veracitatem Dei revelantis, sicut dicebamus superius assensum praeberi contentis in litteris regis, propter veracitatem, non nuntii, sed regis.

[Obiicitur etiam: Si Ecclesiae iudicium requiritur ut quae fide divina credenda sint innotescat, eius sententia erit expectanda, ut certum fiat doctrinam aliquam ad fidem pertinere. Unde fideles nequidem divinitatem Christi fide divina credere potuissent ante concilium Nicaenum. Atqui hoc repugnat. Ergo.]

Resp. Confundit hoc argumentum definitionem datam ab Ecclesia circa articulos quibus contradicunt heterodoxi, cum generali et publico Ecclesiae consensu. Ad fidem divinam pertinet quidquid certa et infallibili ratione scitur in verbo Dei esse contentum. Illud autem innotescit tum ex constanti sensu et doctrina Ecclesiae, tum, ubi haec doctrina videtur novis erroribus obnubilata, per decretorium iudicium Ecclesiae, quae tunc non veritatem novam creat et inducit, sed fidem suam constantem et universalem authentice et solemniter affirmat, ita ut populus christianus, contra errorem munitus, in fide sua pristina et antiqua confirmetur et roboretur.

Obiicitur insuper: Via catholicis proposita tot et tantis difficultatibus scatet, ut multitudo eam sequi non possit. Ergo via opposita est anteponenda. — Prob. ant. Ut catholicus securus esse possit in sua fide, scire debet: 1° an Ecclesia sit infallibilis, 2° an Ecclesia Romana sit vera Christi Ecclesia, 3° quodnam sit infallibilitatis subiectum, 4° quid doceat haec infallibilis Ecclesia, 5° an eius decisiones omnibus conditionibus ad legitimum iudicium requisitis vestiantur, 6° quis sit cuiusque iudicii sensus, et alia eiusmodi multa. Atqui multo difficilius est haec omnia discutere, quam via examinis veritatem dogmatum investigare. Ergo.

Resp. Nego ant. Ad prob. resp. 1°. Nego min. Etiamsi enim haec omnia examinanda forent catholico, maximum esset discrimen inter huiusmodi discussionem et examen singulorum dogmatum, ut patet. — Resp. 2°. Nego mai. Si catholico semel persuasum sit se esse in vera Christi Ecclesia, statim intelliget se, illam sequendo, a veritate aberrare non posse. Argumenta autem quae Ecclesiae divinam originem et infallibilitatem demonstrant, obvia sunt et ad convincendos etiam indoctorum animos accommodata. Allegabant Protestantes, inter catholicos disceptari de subiecto infallibilitatis. Sed semper apud nos creditum est, supremam potestatem iudicandi in rebus fidei Ecclesiae docenti, seu corpori pastorum, a Christo fuisse collatam. Haec certa et ab omni erroris periculo tuta regula fidelibus sane sufficiebat. Maior et sanior pars theologorum hoc magisterium Romano Pontifici personaliter adscribebat, et simul conciliis oecumenicis, id est coetibus episcoporum cum eodem Pontifice iudicantibus. Post concilium Vaticanum, de quo infra, omnes catholici firmiter tenent Romanum Pontificem omnium christianorum doctoris munere fungentem et doctrinam de fide vel moribus defi definientem, infallibilem esse : quod infallibilitati collectivae Ecclesiae cum supremo Pastore docentis nihil detrahit. Atqui haec regula fidei est simplex, omnibus obvia et usu facillima. Ergo.

Petes utrum revelationes privatae pertineant ad fidem.

Resp. Revelationes privatae de rebus quae ordinantur ad Deum ut authorem supernaturalem, pertinent ad fidem ut est virtus theologica, non ut est catholica.

Ratio prioris partis est, quia ad rationem fidei, ut est virtus theologica, requiritur tantum quod habeat Deum pro obiecto formali quod, et veracitatem Dei revelantis pro obiecto formali sub quo ; quod hic reperitur. Propositio autem Ecclesiae est quid extrinsecum et accidentale fidei ut est virtus theologica, sicut patet in angelis in via, primis parentibus, patriarchis, prophetis et Apostolis, qui habuerunt fidem theologicam absque propositione Ecclesiae.

Confirm. 1°. Concilium Trid., sess. vi, cap. 12, decernit, « nisi ex speciali revelatione, sciri non potest quos Deus sibi elegerit. » Et can. 16 definit : « Si quis magnum illud usque in finem perseverantiae donum se certo habiturum absoluta et infallibili certitudine dixerit, nisi hoc ex speciali revelatione didicerit ; anathema sit. » Supponit ergo sacra synodus privatam revelationem posse conferre certitudinem fidei, et hoc ipso hanc esse possibilem, cum alias inepta evaderet exceptio his in locis supposita.

Confirm. 2°. Sacra Scriptura, praesertim ad Hebr., XI, recenset plurimas revelationes Patribus veteris Testamenti factas, et alibi similes narrat quas B. Virgo, S. Ioseph, Zacharias et alii divinitus acceperunt, et nemo dubitat eas ad fidem theologicam eorum pertinuisse. In historia ecclesiastica non pauca reperiuntur exempla huiusmodi revelationum circa praedestinationem et obitum aliquorum sanctorum, aliosque eventus, quibus fidem denegare temerarium foret.

Ratio posterioris partis est, quia fides catholica, hoc est universalis, versatur tantum circa veritates universales et communes toti Ecclesia et per Ecclesiam proponendas. Unde, si Deus alicui privato homini revelaret aliquid spectans religionem, iste privatus teneretur id credere, non vero alii, etsi iuraret id sibi fuisse revelatum ; quia hoc non proposeretur ab Ecclesia, quae est catholica regula discernendi revelata, ut dictum est.]