Summa summae S. Thomae, Tomus III

Haec quaestio praeludium est ad quaestionem de primatu summi Pontificis. Cum enim Romanus Pontifex sit successor sancti Petri, quam iste habuerit authoritatem in Ecclesia, hanc habet Romanus Pontifex. Unde quae dicam pro primatu S. Petri, probant primatum Romani Pontificis.

[Primatus triplex distinguitur : honoris, excellentiae et iurisdictionis. Primatus honoris seu dignitatis ille est quo aliquis primum locum inter caeteros obtinet, sed absque ulla superiori potestate praeceptiva : v. g., in coetu deliberante ex aequalibus composito, praeses hunc primatum exercet, discussiones dirigendo et moderando, sed nullum mandatum edendo. Primatus excellentiae illius est proprius qui aliqua dote, et sub hoc respectu tantum, alios superat; quo sensu Cicero oratorum princeps dicitur. Primatus iurisdictionis ille est quo aliquis, non solum in coetu primum locum obtinet, aut aliis dote aliqua praestat, sed reipsa caeteris superior constituitur et erga eos authoritate praeceptiva pollet. Talis est qui potestatis triplicis, nempe legislativae, iudiciariae et coercitivae usum [continuat in p. 243] habet : et huiusmodi est primatus beato Petro a Christo collatus, eiusque successoribus transmittendus.

Schismatici et haeretici libenter concessissent Pontifici Romano quemdam honoris primatum, vel etiam admitterent illum habuisse olim iurisdictionis potestatem, sed tantum iure humano, scilicet ei concessam ab Ecclesia, quae posset pari iure eam auferre. Ita sentiunt Graeci, qui Romano Pontifici subiecti fuerunt usque ad tempora patriarchae Photii, circa annum 887, qui Constantinopolitanam sedem invasit et a Romano Pontifice condemnatus est. Hic Papae authoritatem doctrinaliter primus inter Orientales palam detrectavit, practice id fecerunt omnes haeretici et schismatici separati ab Ecclesia. In occidente primus negavit Pontificis Romani primatum Berengarius, saeculo XI, Papam Pompilicem derisorie vocitando. Impietatis aemulos habuit Wikleffitas, saeculo XIV, quos secuti sunt Lutherus et Calvinus, propugnantes omnes Apostolos fuisse aequales Petro, cuius eorum fuisset socius tantum, non vero dominus. Dominum equidem nec catholici dixerunt, sed superiorem caeteris Apostolis eum fuisse, cum certitudine affirmant. Cum non alia esse possit Romani Pontificis authoritas, quam ea quae fuit ipsius Petri, cuius successor est Romanus Pontifex, nihil non moliuntur ut Petro suum in alios Apostolos iurisdictionis primatum eripiant. Ianseniani et sequaces Richerii et Febronii primatum eo usque limitarunt, ut pene excideret, si eorum doctrina praevaleret. Fuit etiam iniuriose impetitus per Cleri gallicani de ecclesiastica potestate declarationem diei 19 martii 1682, de qua infra. Hodierni schismatici qui se nomine Veterum Catholicorum impudenter decorant, primatum plus minusve theoretice impugnant, sed practice, per suam pertinacem rebellionem, eum prorsus convellunt.]

Dico : Petrus, isque solus, est institutus a Christo caput visibile totius Ecclesiae : sive soli Petro collatus est a Christo primatus, non solum honoris et dignitatis, sed potestatis et iurisdictionis in Apostolos et universam Ecclesiam.

[Est de fide, definitum a synodo Vaticana, constit. Pastor aeternus, cap. 1, de Apostolici primatus in beato Petro institutione : « Docemus et declaramus, iuxta Evangelii testimonia, primatum iurisdictionis in universam Dei Ecclesiam immediate et directe beato Petro Apostolo promissum atque collatum a Christo Domino fuisse. Unum enim Simonem, cui iam pridem dixerat, Ioann., I, 42 : Tu vocaberis Cephas, postquam ille suam edidit confessionem, Matth., XVI, 16-19, inquiens : Tu es Christus Filius Dei vivi, solemniter his verbis allocutus est Dominus : Beatus es, Simon Bar-Iona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus, qui in coelis est. Et ego dico tibi quia tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non proevalebunt adversus eam. Et tibi dabo claves regni coelorum, et quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis, et quodcumque solveris super terram, erit solutum et in coelis. Atque uni Simoni Petro contulit Iesus, post suam resurrectionem, summi pastoris et rectoris iurisdictionem in totum suum ovile, dicens, Ioann., XXI, 15-17 : Pasce agnos meos : pasce oves meas. Hinc tam manifestae sacrarum Scripturarum doctrinae, ut ab Ecclesia catholica semper intellecta est, aperte opponuntur pravae eorum sententiae qui, constitutam a Christo Domino in sua Ecclesia regiminis formam pervertentes, negant solum Petrum, prae caeteris Apostolis sive seorsum singulis sive omnibus simul, vero proprioque iurisdictionis primatu fuisse a Christo instructum; aut qui affirmant eumdem primatum non immediate directeque ipsi beato Petro, sed Ecclesiae, et per hanc illi, ut ipsius Ecclesiae ministro, delatum fuisse. » Si quis igitur dixerit, beatum Petrum Apostolum non esse a Christo Domino constitutum Apostolorum omnium principem et totius Ecclesiae militantis caput; vel eumdem honoris tantum, non autem verae propriaque iurisdictionis primatum ab eodem Domino nostro Iesu Christo directe et immediate accepisse; anathema sit. »]

Prob. 1° ex duplici loco Scripturae. Primus est Matth., [continuat in p. 245]

XVI, 17-19, ubi Christus Petro prae caeteris Apostolis confitenti quod esset Filius Dei, extemplo vices et praemium confessionis rependens, dicit ipsi : Beatus es, Simon Bar-Iona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus, qui in coelis est. Et ego dico tibi quia tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam. Et tibi dabo claves regni coelorum; et quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis, et quodcumque solveris super terram, erit solutum et in coelis. Quibus verbis, sensu obvio acceptis, significatur primatum iurisdictionis in Ecclesiam conferri Petro sub duplici metaphora, scilicet fundamenti et clavium; quod enim est in aedificio fundamentum, hoc est in corpore caput, in civitate rector, rex in regno, paterfamilias in domo, et cui traduntur claves, ipse instituitur rex aut gubernator civitatis. — Subsumo. Atqui haec verba nulli alteri ex Apostolis quam Petro convenire possunt. Ergo. — Prob. min. Nullus, praeter Petrum, confessus fuerat divinitatem Christi; nullus, praeter ipsum, poterat diei Simon Bar-Iona, seu filius Ionae; nullus, praeter ipsum, vocatus est Cephas, quod interpretatur saxum, petra seu rupes. Non enim dixit Christus, ut habet versio latina : Tu es Petrus, sed, syriace loquens : Tu es Cephas, hoc est, tu es Saxum seu Petra, et super hoc saxum seu hanc petram, ubi pronomen hanc manifeste indicat petram de qua prius facta est mentio, quasi diceret : « Tu es Petra super quam aedificabo Ecclesiam meam. » Ideo autem latinus interpres vertit: Tu es Petrus, et non : Tu es Petra, quia secutus est codicem graecum, qui habet Petros, graece vero tam petros quam petra significant lapidem, et visum est interpreti latino convenientius homini tribuere nomen masculinum Petrus, quam foemininum Petra. Ergo his verbis soli Petro concessus est primatus iurisdictionis in totam Ecclesiam.

Ita etiam hunc locum interpretantur omnes fere SS. Patres [continuat in p. 246] praesertim Aug., quem opponunt sectarii, scilicet in Psal. LXIX et serm. 29 de Sanctis¹. Alter locus Evangelii est Ioann., XXI, 15-17, ubi Christus quod promiserat Petro, Matth., XVI citato, propter excellentem divinitatis confessionem, de facto confert post trinam singularis amoris confessionem : Simon Ioannis, diligis me plus his ?... Pasce agnos meos... Pasce oves meas. Constat 1° haec verba, ut ante, non posse alteri convenire quam Petro; designatur enim nomine proprio et patris, Simon Ioannis; ter ipsum interrogat Christus, ut trina confessio responderet trinae negationi; ipsum interrogando, excludit caeteros, dicens : Diligis me plus his : ideoque ipse Petrus proprio, et non aliorum nomine, respondit : Tu scis, Domine, quia amo te, cum aliunde scire non posset an alii ipsum diligerent. Constat 2° universalem Ecclesiam regendam esse ipsi commissam. Non enim committit illi has aut illas oves seu agnos, sed indefinite oves meas, agnos meos. Omnes autem fideles sunt oves Christi, vel agni : per agnos significatur populus, per oves pastores. Unde Bernard., lib. II de Consider., cap. 8 : « Cui, inquit, non dico episcoporum, sed etiam Apostolorum sic absolute et indiscrete totae commissae sunt oves ? Si me amas, Petre, pasce oves meas. Quas ? Illius vel illius populos civitatis, aut regionis, aut certi regni ? Oves meas, inquit. Cui non planum, non designasse aliquas, sed assignasse omnes ? Nihil excipitur, ubi distinguitur nihil. » Atque ita hunc locum communiter exponunt SS. Patres, proindeque traditione confirmatur conclusio, quam etiam attestatur concil. Chalcedon., act. 3, ubi dicit de S. Petro : « Qui est petra et crepido catholica Ecclesia, et rectae fidei fundamentum. »

Prob. 2° ratione theologica². Christus in Ecclesia instituit regimen monarchicum, in quo unus exstat supremus princeps, qui plena authoritate rerum summam administrat. Ergo non instituit ex aequo omnes Apostolos totius [continuat in p. 247]

Ecclesia principes et rectores, sed unum dumtaxat inter illos. Quis autem iste unus, nisi Petrus, ut ex dictis patet ? Nec alium assignant haeretici.

Prob. multipliciter ant. 1° Ecclesia, Daniel, II, 44, comparatur regno; Cantic., VI, 3, exercitui ordinato; I Petr., III, 21, navi; Ioann., X, 16, ovili. Atqui haec omnia ab uno supremo moderatore gubernantur. Ergo.

2° Nulli dubium esse debet, quin Ecclesiae regimen sit optime ordinatum³ , utpote per eum dispositum, per quem reges regnant, et legum conditores iusta decernunt, Prov., VIII, 15. Atqui optimum regimen multitudinis, est ut regatur per unum. Ergo. — Prob. min. ex fine regiminis, qui est pax et unitas subditorum. Atqui unus est congruentior causa unitatis et concordiae, quam multi; quia unum est per se causa unitatis, multa autem tantum per accidens, quatenus aliquo modo uniuntur : manifestum est enim quod plures non possunt unire et concordare, nisi ipsimet aliquo modo conveniant et uniantur. Ergo.

Solvuntur obiectiones.

Obi. 1° : Ex laudato cap. XVI Matth. nihil erui potest pro primatu S. Petri, quia per has particulas : Et super hanc petram, non intelligitur Petrus, sed Christus, ut docet Aug., tract. ultimo in Ioann., n. 5, dicens : « Super hanc petram quam confessus es, aedificabo Ecclesiam meam. » Ergo.

Resp. Augustinum equidem utramque expositionem tradidisse, idque ipse agnoscit lib. I Retract., c. 21, n. 1, ubi neutram alteri praeponit, sed iudicio lectoris relinquit : « Harum duarum sententiarum, inquit, quae sit probabilior, eligat lector, » dicitque nostram « cantari ore multorum versibus beatissimi Ambrosii ; » et cum sit longe conformior textui, ut probatum est, eamque communiter tradant SS. Patres, omnino praeferenda est.

Si petas cur Augustinus hanc alteram expositionem, ut in instantia, pluribus in locis tradiderit, [continuat in p. 248]

Respondent plures, id contigisse ex ignorantia linguae hebraicae seu syriaca. Ratio enim quam loco citato Retract. adfert S. Doctor, cur haec verba : Et super hanc petram, ad Christum, et non ad Petrum retulerit, est quia, inquit, « non est dictum illi (Petro) : Tu es petra, sed : Tu es Petrus, Petra autem erat Christus, » existimans Cephas non significare petram, sed aliquid derivatum a petra, quasi petrinum, ut saxeum a saxo, hacque de causa latinum interpretem vertisse : Tu es Petrus, et non : Tu es Petra. Et quia Ecclesia super petram, et non super aliquid petrinum, erat aedificanda, existimavit S. Augustinus, per illam petram non intelligi Petrum, sed Christum, de quo dictum est : Petra erat Christus. Si ergo S. Doctor advertisset Cephas nihil aliud significare quam petram aut saxum, et Christum dixisse : Tu es petra, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, procul dubio expositionem nostram ubique secutus fuisset.

Obi. 2° : Christus, Matth., XVIII, 18, caeteris Apostolis parem ac Petro contulit potestatem, cum illis dixit : Quaecumque alligaveritis super terram, erunt ligata et in caelo, etc. Ergo.

Resp. Dato potestatem ligandi et solvendi esse aequalem potestati clavium, quod negat Caietanus, cap. 5 et 7 de Primatu summi Pontificis, dist. ant. Christus concessit parem potestatem Apostolis ac Petro, et eodem modo, nego; et diverso modo, concedo. Concessit enim Apostolis ut delegatis, Petro ut pastori ordinario; Apostolis dependenter et subordinate Petro, huic independenter et supreme. Et cur enim, ut observavi, Matth. XVI, 19, soli Petro coram aliis dicitur : Tibi dabo claves, et Ioann., XXI, 17 : Pasce oves meas, idque ob singularem eius fidem et dilectionem, si nihil prae caeteris acceperit ?

Inst. 1° : Christus, Matth., XXVII, 13, et Ioann., XX, 21, aequaliter mittit omnes Apostolos et omnibus pariter dicit : Sicut misit me vivens Pater, et ego mitto vos. Euntes ergo docete omnes gentes, etc. Item Act., VIII, 14, Petrus missus fuit ab Apostolis; non est autem superioris mitti ab inferioribus.

Resp. ad primum, ex missione Apostolorum sequi eos [continuat in p. 249] pares fuisse Petro in ratione apostolatus, non ratione officii pastoralis, ut iam dictum est, et magis explicabitur modo.

Ad secundum. Apostoli miserunt Petrum, non imperio, sed consilio; non iubendo, sed consulendo et suadendo : sicut capitula quandoque mittunt suos praepositos, imo regis consiliarii regem, pro rerum gerendarum gravitate et exigentia.

Inst. 2° : S. Cyprianus, lib. II de Unitate Ecclesiae, dicit : « Hoc erant utique caeteri Apostoli, quod fuit et Petrus, pari consortio praediti et honoris et potestatis. Sed exordium ab unitate proficiscitur, et primatus Petro datur, ut Ecclesia una monstretur. » Ergo.

Resp. Dist. ant. S. Cyprianus dicit, caeteros Apostolos fuisse pares Petro consortio honoris et potestatis in ratione apostolatus, concedo; in ratione episcopatus seu officii pastoralis, nego. Itaque quoad authoritatem apostolatus fuerunt caeteri Apostoli pares Petro, quia poterant ubivis gentium praedicare, sacramenta ministrare, Spiritum sanctum impertiri, miracula edere, libros sacros scribere, fundare Ecclesias, leges condere et episcopos creare : sed ut delegati et iure extraordinario atque S. Petro subordinati. Petrus autem haec poterat ut pastor ordinarius, iure suo ordinario, aliis Apostolis non subordinatus, ita ut ipse eorum legibus non adstringeretur, cum ipsi legibus Petri tenerentur, si quas tulisset pro sedando schismate, haeresi comprimenda, vel aliter pro communi Ecclesiae bono : eo fere modo ac si Papa mitteret legatum ad Indos orientales, cum plena potestate faciendi omnia quae videbuntur necessaria vel utilia his missionibus, ipse posset quod Papa potest, sed diverso iure, ille ut delegatus et iure extraordinario, Papa ut pastor ordinarius et iure ordinario. Hanc esse mentem Cypriani indicant ipsa verba obiecta : « Sed, inquit, exordium ab unitate proficiscitur, et primatus Petro datur, ut Ecclesia una monstretur. » Habet ergo Petrus primatum pro servanda unitate Ecclesiae, qua servari non posset, si non esset primatus [continuat in p. 250] authoritatis et potestatis ad sedandas dissensiones, schismata tollenda, et alia mala quae Ecclesiae unitatem laedere possent removenda. Item eodem lib. II de Unit. Ecclesiae, aperte pronuntiat haec Christi verba : Super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, referri personaliter ad Petrum, et « super unum Petrum esse aedificatam Ecclesiam. »

Itaque in tribus potestas Petri praecellit potestati caeterorum Apostolorum : 1° Quod esset in Petro tamquam in pastore ordinario, ad suos successores transmittenda; in Apostolis autem esset ut in delegatis, quatenus necessaria erat exercendo apostolatui in universo mundo, nec ob locorum distantiam facile poterant in casibus emergentibus Petrum convenire. 2° Quod potestas Petri se extenderet supra caeteros Apostolos, non potestas Apostolorum supra Petrum. 3° Quod Petrus poterat ferre leges generales pro tota Ecclesia, Apostoli autem particulares pro ecclesiis quas fundabant.