Summa summae S. Thomae, Tomus III

(D. Thomas, q. 63.)

1°: Acceptio personarum est iniustitia qua, in rebus communibus ex iustitia distribuendis, non attenditur proportio meritorum vel idoneitas eorum qui candidant, sed aliqua causa huic rei impertinens.¹

Dixi, « in rebus communibus », sive bona, ut sunt officia publica, beneficia, honores, iudicia, etc.; sive mala, hoc est onerosa, ut sunt tributa, vectigalia, opera publica, contributiones, poenae, etc.

Observandum est autem, bona communia esse duplicis generis. Quedam sunt primario et immediate ordinata ad bonum publicum, et eo mediante tantum ac secundario in utilitatem particularium qui ea occupant, ut sunt beneficia, officia publica, dignitates, etc. Alia sunt primario ordinata ad utilitatem particularium, ut sunt thesaurus publicus, proventus communes, legatum pauperibus distribuendum, summa pecuniae a rege tradita distribuenda, stipendia militibus bene meritis, etc.

In utroque genere bonorum mala distributio est acceptio personarum opposita iustitiae distributivae, in quantum non attenditur proportio meritorum; sed insuper utrobique reperitur violatio iustitiae commutativa, diversimode tamen. In mala distributione bonorum primi generis violatur iustitia commutativa erga rempublicam vel Ecclesiam; quia haec vel illa habet strictum ius ut de optimis ministris ipsi provideatur, et provisoribus id incumbit ex officio. Unde, stricte loquendo, illi restitutio facienda est, non vero particularibus, in quorum utilitatem haec bona non sunt primario ordinata, qui ideo non habent ius strictum ad illa, sed tantum ius aptitudinis. At vero in mala distributione bonorum secundi generis reperitur violatio iustitiae commutativa etiam erga particulares; quia ex hoc quod haec bona sint ipsis primario destinata, habent ad illa ius strictum, hoc est ius ad rem, et illis restituere tenetur malus distributor.

Dico 2°: Acceptio personarum est ex genere suo peccatum mortale.² Quia omnis iniustitia est ex genere suo peccatum mortale. Atqui acceptio personarum est iniustitia opposita iustitiae distributivae, quae est virtus praestantior commutativa, et ex qua non minora damna sequuntur quam ex commutativa. Ergo.

Per spiritualia hic intelligimus potestatem ecclesiasticam sive ordinis sive iurisdictionis, et eius usum, praesertim beneficia et officia ecclesiastica.

Suppono ut certum, collationem spiritualium fieri indigno, si reperiantur digni, esse peccatum mortale, quia est acceptio personarum in re gravis momenti.¹

Difficultas est itaque utrum liceat conferre beneficium minus digno, praetermisso digniore. Unde :

Dico: Collatio cuiuscumque beneficii aut officii ecclesiastici facta minus digno, praetermisso digniore, regulariter loquendo, est illicita, sed valida. Idem dic de presentatione et electione. Est communis post Authores.²

Porro conclusionem sic intellige, non quod collator aut patronus debeat inquirere in toto regno vel provincia quis sit dignior; id enim foret onus nimis grave, nec non deceptioni obnoxium : sed quod ex his qui in promptu sunt, aut quorum notitiam habet vel habere potest, adhibita morali diligentia, eligat illum quem digniorem iudicaverit.

Prob. prima pars conclusionis 1° ex iure canonico, cap. unico : « Ut ecclesiastica beneficia », Decretal. lib. III, tit. XII. Innoc. III dicit : « Non ex affectu carnali, sed discusso iudicio debuisti ecclesiasticum officium et beneficium personae magis idoneae dispensare. » Conc. Trid., sess. XXIII, cap. 1, de promotione episcoporum, declarat promotos et operam praestantes peccare mortaliter, « nisi eos digniores et Ecclesiae magis utiles iudicaverint... praediligenter curaverint. » Et cap. 18, de parochorum presentatione dicit : « Ex his episcopus eum eligat, quem caeteris magis idoneum iudicaverit. »

Prob. 2° ratione.³ Dum in promotione ad beneficium vel officium ecclesiasticum praefertur minus dignus digniori, est manifeste acceptio personae iniuriosa Ecclesiae, in cuius utilitatem instituta sunt beneficia et officia ecclesiastica. Ergo.

Verum nota quod dignitas alicuius possit attendi dupliciter.⁴ Uno modo, simpliciter et secundum se; et sic maioris dignitatis est ille qui magis abundat in spiritualibus gratiae donis. Alio modo, per comparationem ad bonum commune; contingit enim quandoque quod ille qui est minus sanctus aut minus sciens, possit magis conferre ad bonum commune propter potentiam, vel industriam, vel propter aliquid huiusmodi. Debet autem attendi maior dignitas, non simpliciter, sed comparative ad bonum commune.

Secunda pars conclusionis patet ex variis locis iuris qui requirunt dignum dumtaxat.⁵ Quod intelligunt interpretes cum S. Thoma, ut collatio seu electio sit valida et impugnari non possit in foro iudiciali; quia alioquin omnis electio posset habere calumniam, et non esset litium finis.

Ex dictis sequitur, cum peccare mortaliter qui minus dignum, praetermisso digniore, promovet aut promoveri curat, presentat aut eligit ad beneficium seu officium ecclesiasticum habens annexam curam animarum aut ecclesiasticam gubernationem, aut etiam ad beneficia simplicia, sed aliunde gravis momenti, puta quod habeat suffragium in electionibus ad dignitates aut ad officia curam animarum habentia; quia est acceptio personarum in re gravis momenti, cum magno Ecclesiae detrimento, aut ex qua saltem potest sequi. Vide propositionem 47 damnatam ab Innoc. XI.

[Talis est haec propositio : « Cum dixit concilium Tridentinum, eos alienis peccatis communicantes mortaliter peccare, qui, nisi quos digniores et Ecclesiae magis ipsi iudicaverint, ad ecclesias promovent : concilium primo videtur per hoc, digniores, non aliud significasse velle, nisi dignitatem eligendorum, sumpto comparativo pro positivo; vel, secundo, locutione minus propria intellexit digniores, ut excludat indignos, non vero dignos; tandem sequitur, tertio, quando fit concursus. »]

Probabilius autem erit veniale dumtaxat, si agatur de beneficiis simplicibus minoris momenti, ut sunt capellaniae, canonicatus modici, modo tamen non conferantur per concursum; quia, cum talia beneficia ordinentur ad officia humilia et valde limitata, ut ad recitandum officium, ad missam celebrandam, ad Epistolam seu Evangelium cantandum, etc., non videtur grave damnum inferri Ecclesiae, si quandoque dignus praefeatur indigniori.

Dixi in conclusione, « regulariter loquendo », quia sunt quidam casus in quibus licet promovere dignos ad beneficia etiam curata, praetermissis dignioribus.

1° Si ex institutione beneficii per Ecclesiam firmatum sit quod promovendus debeat esse de gremio Ecclesiae, v. g. de certa familia. 2° Si ipse fundator beneficii praefixerit dignum; hoc enim ipsi privilegium a iure concessum est, cap. Monasterium, causa 16, q. 7. 3° Si in electione [...] non prodesset digniori.

Petes 1° utrum qui ad beneficia seu officia ecclesiastica promoveat indignum seu minus dignum, praetermisso digniore, teneatur ad aliquam restitutionem.

Resp. 1° Qui promovet indignum, tam promovens quam promotus tenetur restituere Ecclesiae omnia damna quae inde ipsi obveniunt : promovens, quia peccat contra iustitiam commutativam erga Ecclesiam, cui ex officio praeficere dignos ministros; promotus, quia cooperatus est iniustae promoventis actioni, et ab ipso immediate fluunt mala Ecclesiae.

Resp. 2° Qui promovet minus dignum, praetermisso digniore, tenetur etiam, per se loquendo, vi talis promotionis, restituere Ecclesiae ; quia erga illam violat iustitiam commutativam, cum ipsi ex officio, ut dictum est, teneatur praeficere optimos ministros. Sed videtur quod Ecclesia neque exigat hanc restitutionem, neque ad eam obliget, ad obviandum perplexitatibus : et ita apprehendit sensus communis.

[Altera sententia non minus probabilis tenet, promoventem ad nullam restitutionem teneri in casu. Ratio est, quia officia ecclesiastica quibus beneficia sunt annexa fuerunt instituta primario, imo etiam unice, ut Ecclesiae inserviatur a bonis ministris. Atqui, ut supponitur, si praetermittantur digniores, qui eliguntur sunt digni seu boni. Unde, si non meliori modo provideatur bono Ecclesiae, hoc saltem fit sufficienter, et essentialiter allingitur finis intentus. Ergo⁶ Caeterum haec quaestio mere speculativa evadit ex eo quod supra dictum est, scilicet Ecclesiam in casu praefato restitutionem non exigere.]

Resp. 3°. Promovens indignum seu minus dignum, praetermisso digniore, extra concursum, nihil tenetur restituere digniori praetermisso ; quia respectu illius non violat iustitiam commutativam, sed tantum distributivam. Non enim dignior habet ius strictum ad beneficium, sed ius aptitudinis et proportionis tantum.

Dixi, « extra concursum ; » quia, vi indictionis concursus, quilibet capax habet ius concurrendi, et qui dignior probatus fuerit, habet ex pacto implicito ius strictum ad beneficium. Unde, si minus digno conferatur, fit iniuria manifeste digniori ; sicut, pluribus in publico certamine pugnantibus, fieret iniuria victori, si ipsi denegaretur praemium propositum.

[Petes 2° an dignus, manifeste sciens alterum esse digniorem, peccet acceptando beneficium, et teneatur damnum illi resarcire.

Resp. Prima sententia affirmat, quia ipse, acceptando beneficium, concurrit ad iniustam electionem in damnum alterius. Altera sententia, quae verior videtur, dicit eum nec peccare, nec consequenter ad restitutionem teneri.

Ratio cur non peccet datur a D. Thoma, IIae IIae, q. 185, a. 3, c, scilicet quod, ex parte eligentis, « ille qui debet aliquem eligere in episcopum... non tenetur assumere meliorem simpliciter,... sed meliorem quoad regimen Ecclesiae... Ex parte autem eius qui assumitur, non requiritur quod reputet se aliis meliorem ; hoc enim esset superbum et praesumptuosum : sed sufficit quod nihil in se inveniat per quod illicitum ei reddatur assumere praelationis officium. » Porro quod de episcopatu dicitur, a fortiori de beneficiis inferioribus est dicendum⁷]

Petes 3° utrum hucusque dicta in praesenti articulo extendenda sint ad officia saecularia.

Resp. communius et probabilius affirmative ; quia haec officia sunt pariter primario et principaliter ordinata ad bonum commune reipublicae. Unde qui illa distribuit indignis, aut minus dignis, peccat contra iustitiam commutativam erga rempublicam, et contra distributivam, acceptione personarum, erga digniores.

Dices : Qui habet dominium alicuius rei, et ipsam vendere potest, non est acceptor personarum, si illam tradat aut vendat cui vult. Atqui princeps seu respublica habet dominium officiorum saecularium, et ipsa vendere potest. Ergo.

Resp. Dist. mai. Si res illa sit ita propria, ut non sit communi reipublicae utilitati approprianda, conc. ; si sit communi reipublicae utilitati approprianda, ut sunt officia publica, nego. — Ad minorem⁸ Equidem, absolute loquendo et ex natura rei, officia saecularia possunt vendi ; quia dignitas, pingue stipendium, lucri occasio, et similia his officiis annexa, sunt pretio aestimabilia. Verum vendenda sunt dignioribus et modico pretio, ne pauperes magis idonei ab iis arceantur, et qui emunt immodico pretio, rapinas et concussiones exerceant, ut se servent indemnes. Et quia solent vendi indifferenter plus offerentibus et immodico pretio, non attendendo ad indignitatem vel dignitatem maiorem vel minorem, ideo non expedit ea vendi.

Petes 4° quae sint qualitates ad beneficia rite obtinenda necessariae.

Resp. Prima est probitas vitae. Secunda est scientia, quae talis esse debet, qualem requirit officium beneficio annexum. Tertia est aetas legitima, nempe ad episcopatum, annus trigesimus completus ; ad beneficia curam animarum habentia, vigesimus quartus completus ; ad canonicatus ecclesiae cathedralis requiritur illa aetas, ut qui accepit beneficium, possit intra annum suscipere ordinem qui huic beneficio est annexus ; ad alios canonicatus et quaevis beneficia simplicia, annus decimus quartus inchoatus. Quarta, titus legitimus, sine quo, aut sine dispensatione, collatio est irrita. Quinta, tonsura clericalis. Sexta, caelibatus, ita quod collatio facta coniugato sit nulla. Septima est immunitas ab excommunicatione maiori, suspensione, interdicto et irregularitate. Octava est immunitas ab haeresi in se et in parentibus usque ad secundam generationem secundum lineam paternam, et usque ad primam secundum lineam maternam. Nona est determinata intentio suscipiendi officium beneficio annexum, seu, si nullum sit annexum, perseverandi in statu clericali. Unde peccat mortaliter, qui accipit beneficium eo animo ut eius fructibus potiatur donec, v. g., absolverit studia, vel uxorem convenientem repererit, postea dimissurus, et si sit beneficium parochiale, tenetur restituere fructus perceptos. Ultima conditio est ut habenti unum beneficium non conferatur aliud sine causa. Hinc

Petes 5° utrum liceat plura simul beneficia possidere.

Resp. esse illicitum iure naturali et positivo⁹, nisi in certis casibus infra assignandis.

Iure naturali ; quia unum habere plura simul beneficia, continet in se plures inordinationes. Primo destituitur Ecclesia numero et obsequio ministrorum, cum non sit possibile unum in pluribus ecclesiis deservire, et tunc praebendae sunt ordinatae quasi quaedam stipendia ibidem ministrantium. Secundo, sequitur diminutio cultus divini, dum unus loco plurium instituitur ; non enim qui habet plures praebendas, pluries vel horas recitat, psallit, vel celebrat missam, etc. Tertio, sequitur frustratio voluntatis fundatorum, qui ad hoc aliqua huic ecclesiae contulerunt, ut secundum numerum beneficiorum esset numerus beneficiatorum ibidem Deo ministrantium. Quarto, sequitur inaequalitas, dum unus pluribus beneficiis abundat, et alii aeque aut forte magis idonei nec unum habere possunt. Adde, pluralitatem beneficiorum esse fomentum ambitionis, avaritiae, crapulae, luxuriae et plurium aliorum vitiorum.

Iure positivo. Cap. Sanctorum, dist. 70 ; cap. Clericis et cap. Clericum, causa 21, q. 1. Quod ius antiquum confirmat et innovat Trid., sess. xxiv, cap. 17 de Reform. his verbis : « Sancta synodus... praesenti decreto mandat observari, ut in posterum unum tantum beneficium ecclesiasticum singulis conferatur, quod quidem ad vitam eius cui confertur honeste sustentandam sufficiat, liceat nihilominus aliud simplex sufficiens dummodo utrumque personalem residentiam non requirat, eidem conferri. »

Dixi, « nisi in certis casibus. » Primus est quem assignat Trid., si unum beneficium non sufficiat ad honestam beneficiarii et suorum egentium sustentationem.

Secundus. Dignitas, v. g., decanatus aut praepositura, potest possideri cum canonicatu in eadem Ecclesia. Ita declaravit Congregatio concilii Trid., 13 ianuarii 1594, teste Gallemart, in cap. 17 cit. Et bene ; istae enim dignitates

¹⁰ convenientius, et forte ex intentione fundatorum, conferuntur uni ex gremio.

Tertius est, si ecclesia parochialis sit legitime annexa canonicatui, quia beneficium alteri perpetuo annexum censetur unum cum alio.

Quartus est maior Ecclesiae utilitas aut necessitas¹¹, ut si quis propter eminentem scientiam vel virtutem possit plus proficere absens, quam alius praesens, vel ratione potentiae et authoritatis posset efficacius Ecclesiam tueri contra haereticos aut alios ; qua ratione SS. Pontifices saepe dispensant cum principibus Germaniae, ut plures episcopatus simul possideant. In hoc ultimo casu requiritur dispensatio Pontificis, qui solus potest dispensare in lege Ecclesiae universalis. De beneficiis plura, dum de Religione.

Nomine tributi hic intelligimus omne id quod principi vel reipublicae a privatis solvi solet, sive sit tributum proprie dictum, sive vectigal, sive pedagium, sive tallia et similia onera, in quibus non raro committitur acceptio personarum.

Petes 1° quae conditiones requiruntur ut tributa licite imponantur.

Resp. tres communiter requiri. Prima est authoritas legitima. Secunda est iusta causa, quae ordinarie est bonum publicum ; potest tamen etiam aliquando esse vindicta in subditos rebelles vel hostes victos, ratione iustae punitionis aut reparationis damnorum. Tertia est debita proportio, sic ut, quantum fieri potest, unusquisque secundum suas facultates gravetur, non magis, nec aeque pauperes ac divites, non magis unus mercator quam alter eiusdem conditionis. Onera enim communia sic distribuenda sunt, ut secundum ratam a quovis tolerentur, et qui plus possunt plus graventur ; alioquin non servatur iustitia distributiva, sed est acceptio personarum.

His itaque tribus conditionibus concurrentibus, principes licite tributa imponunt et exigunt ; quia, cum principi ex officio et voluntate populi incumbat administrare rempublicam, curare bonum commune, necessitatibus communibus prospicere, etc., nec ad haec suppellectilem necessariam, nisi mediantibus tributis, iure potest princeps illa imponere et exigere quantum ad suum et suorum officialium decentem statum et necessitates publicas, necessarium est et sufficiens.

Petes 2° utrum sit licitum defraudare tributa.

Resp. Defraudare iusta tributa, sive petantur, sive non, est ex genere suo peccatum mortale contra iustitiam, non solum legalem, sed etiam commutativam, proindeque obligans ad restitutionem.

Prob. 1° ex Apostolo, Rom., XIII, 5-7, dicente : Necessitate subditi estote, non solum propter iram, sed etiam propter conscientiam. Ideo enim et tributa praestatis ; ministri enim Dei sunt in hoc ipsum servientes. Reddite ergo omnibus debita : cui tributum, tributum ; cui vectigal, vectigal.

Prob. 2° ratione. Tributa sunt debita principi a populo, non solum ex iustitia legali, qua partes tenentur concurrere ad bonum totius, sed etiam ex iustitia commutativa. Ergo defraudare, etc. — Prob. ant. Hoc ipso quo populus transtulit in principem authoritatem et reipublicae administrationem, tacite promisit illi iustum functionis stipendium et subsidia rectae administrationi necessaria, ut iam dictum est. Ergo, posita lege tributi quae haec totius populi obligatio in singulos distribuitur, assignata cuique sua portione, et determinatis rebus in quibus est solvendum, singuli tenentur ex iustitia ad illam suam quotam. — Patet consequentia ; quia qua obligatione tenetur totus populus in genere ad sumptus necessarios, ea tenentur singuli in particulari ad suam quotam legitime taxatam.

Dixi in conclusione, « sive petantur, sive non, » attenta scilicet natura debiti ; quia aliter esse potest attenta consuetudine. In certis enim locis consuetudo obtinuit ut tributa non solvantur nisi petita. In his ergo locis mercator transiens non tenetur solvere vectigal, si nemo adsit qui petat, modo tamen absit fraus, ut accideret, si merces absconderet, fugeret, diverteret a via publica ne videretur ab exactoribus, aut aliter deciperet.

Nota bene. Cum legibus tributalibus non sunt confundendae leges quae, absque impositione vectigalis, simpliciter prohibent evehi e provincia, aut in eam invehi certas merces vulgo contrebandes. Qui enim has leges transgrediuntur, non tenentur ad restitutionem vectigalis, quia non est, neque ad mulctam ante sententiam iudicis, quia est poena.

Utrum vero tales leges obligent in conscientia, et utrum transgressores teneantur de damno quod inde reipublicae vel redemptoribus obvenit, dicant alii. Scio quidem plures asserere has leges esse mere ponales, nec obligare nisi ad mulctam post sententiam iudicis, et sic non semel declarasse principes in Gallia et in Belgio. At id mihi non constat. Fateor tamen sic plerumque homines etiam probos apprehendere ; vix enim ullum reperias qui sibi faciat scrupulum, si vel pecunias, vel telas indicas, vel tabacum, vel alias huiusmodi res de regno in regnum transferat, aut saltem eas emat et eis utatur, cum tamen non solum invectio, sed et usus prohibeatur. Quantum ad damna, videtur haec sufficienter compensari per mulctas quas solvere coguntur transgressores deprehensi, quod non raro accidit. Insuper redemptores has defraudationes supponunt, dum contrahunt cum principe, et ideo viliori pretio contrahunt. Caeterum in his omnibus securitatem dare nolim. Id unum affirmo, eos graviter peccare qui hanc negotiationem exercent, quando prohibetur sub poena mortis ; quia non licet se tantae poenae periculo exponere pro lucro temporali. Item quando intendunt se armis offensivis contra custodes defendere.

[Altera sententia negat peccatum a fraudantibus committi, et eos ad restitutionem adstringi, tenens universim leges tributarias esse mere poenales. Ratio est, 1° quia tales leges generatim sub poena, et quidem sub gravi poena feruntur : unde recte praesumitur legislatorem nolle sine culpa obligare. 2° Si omnia tributa integre solverentur, necessitatem publicam excederent. 3° Insuper mulctam, poenam iis quorum fraudes deprehenduntur impositam alias fraudes large compensant, et sic finis intentus attingitur. « An autem, inquit S. Ligorius¹, propter has rationes, quae caeterum non videntur contemnendae, ipsa (haec) sententia sit sufficienter probabilis, sapientioribus remitto. » Ubi advertendum quod, cum rationes quibus fulcitur haec sententia S. Doctori videantur non contemnendae, ipsa sententia vere probabilis ei debuerit apparuisse. Alibi dicit² : « Ego non omitto primam sententiam (sic expositam) suadere. » Eam non tantum suaderet, sed etiam imponeret, si opinionem oppositam ut improbabilem haberet.

Tertia sententia viam mediam tenet et dicit : Peccant fraudantes tributa, quia edita principis non sunt facile reprehendenda ; sed non tenentur ad restitutionem. Ratio est, quia subditi debent quidem leges servare et tributa solvere, sed non secus ac ipse princeps tenetur illas gubernare, videlicet ex sola iustitia legali, a cuius laesione non oritur restitutionis obligatio. Aliunde, ita communiter apprehenditur haec quaestio hodiernis temporibus, tum quia multa tributa excessiva facta sunt ; tum quia tributa quaedam, et forte plura, reputanda sunt iniusta ; tum denique quia fraudationes compensantur mulctis applicatis, quae in hunc finem graves et gravissimae sunt edicta. Ita plures recentiores.

Caeterum, quaestio non videtur regula generali solvenda. Pendet enim ex mente legislatoris et ex interpretatione usuali, qua pro variis temporibus ac locis, imo et variis tributis, variari possunt. Sic, v. g., in Anglia, verisimiliter leges tributariae non aliter quam ad modum legum paenalium obligare existimantur³. In Gallia, poenales satis communiter reputantur leges de tributis indirectis, praesertim pro iure successionis in linea recta, minime vero leges de tributis directis⁴.

In hoc sententiarum conflictu, standum esse videtur regulae practicae a card. De Lugo propositae⁵ : « Mihi, inquit, semper maxime placuit consilium P. Molinae... : ante factum consulendum esse ne tributa defraudentur ; post factum, si poenitens sibi certo aut probabiliter persuadeat in tanta tributorum multitudine esse aliquid iniustum..., non esse cogendum a confessario ad restitutionem ; hac tamen doctrina prudenter utendum esse, tum ne sacramentum Poenitentiae reddant nimis grave, et ne viam salutis praecludant multis, qui, si a confessario obligentur, non restituent et aeternam damnationem incurrent. » Ita etiam Bonacina⁶, Vogler⁷, Scavini⁸, Rousselot⁹.

Card. Gousset, quamvis generaliter stet pro obligatione, eamdem prudentiam erga poenitentes commendat¹⁰.

Hanc regulam refert et approbare videtur S. Ligorius¹¹]

Petes 3° utrum tributa de quorum iustitia dubitatur solvi debeant in conscientia.

Est autem ratio dubitandi de iustitia tributi, inquiunt graves authores, quando nova tributa imponuntur aut antiqua augentur ; item quando est communis persuasio in populo, maxime in probis et doctis, ea quae praetextu necessitatis imponuntur aut augentur, in non necessarios usus expendi, aut in maiori quantitate exigi quam necessitas requirat. Tot enim, inquiunt, conditiones requiruntur ad iustitiam tributi imponendi vel augendi, ut in tanta tributorum multitudine qua his temporibus gravantur populi, merito praesumatur quaedam esse iniusta, plura incerta et dubia. In cuius rei confirmationem producunt cap. Quanquam, de Censibus, in 6°, lib. III, tit. 20, ubi Bonifacius VIII dicit, « pedagiorum exactiones tam contra canonica quam civilia regulariter merito esse damnata, quia « regulariter » deest aliqua conditio regulatae ». Quaestio, inquam, valde perplexa est : an in tali casu tributa sint necessario in conscientia solvenda ?

Quidam affirmant ; quia in dubio an lex sit iusta vel iniusta, praesumendum est in favorem superioris, ut iuste praecipiat, potius quam iniuste ; nec subditorum est eorum praecepta ad examen revocare. Ita Sylvius, Carasutius et alii.

Quidam negant ; quia in dubio est melior conditio possidentis. Subditus autem possidet res suas et immunitatem a tributo. Pro hac sententia citantur Sylvester, S. Antoninus, Caietanus, Petrus Navarrus, Fumus, Arrigon, Medina, Gabriel et alii plures.

Si inter tantos viros sententiam nostram aperire licet, dicam neutrum fundamentum mihi videri satis firmum.

Non primum ; quia non est, totaliter saltem, praesumendum in favorem superioris, quando agitur de interesse ipsius et de damno subditi : de interesse ipsius, quia non sine iure timeri potest ne sit partialis et sibi faveat ; de damno subditi, quia tunc aequum videtur ut subditus, antequam a re sua spolietur, inquirat an vere debeat. Unde cap. Pervenit, de Censibus, Decretal. lib. III, tit. 39, dicitur : « Oportet ut omnis census ad quid et quando persolvi debeat praesciatur. » Id modo magis elucidabitur.

Non secundum ; quia possessio non reddit meliorem conditionem possidentis, nisi in quantum importat praesumptionem veritatis in favorem illius, ut dixi alibi. Quod hic non currit. Ex eo enim quod subditus res suas et immunitatem possideat, non habetur inde praesumptio quod tributum sit potius iniustum quam iustum. Insuper, si subditus possideat res suas, superior possidet authoritatem praecipiendi ; sicque una possessio compensatur per alteram.

Itaque, salvo meliori iudicio, arbitror dicendum de tributis dubiis quod alias dixi de caeteris debitis dubiis, nempe esse solvenda pro rata dubii, ita quod ab iis solvendis non sint omnino liberi subditi, neque ad haec integre solvenda cogantur : ne, ex una parte, si a solutione tributorum dubiorum subditos eximas, noceas principi, cui forte debentur, et ab obedientia ipsi debita subditos iniuste subtrahas ; et ex altera, ne, si ad integram solutionem cogas, damnum inferas subditis, qui ea forte non debent. Igitur solvendum est tributum dubium, ne incurritur periculum committendi iniustitiam ; neque tamen est totum solvendum, quia debitum dubium non est tanti valoris, quanti est debitum certum. Vide Dissert. de Restit., art. 3, Petes 13°. Nolim tamen in hac parte constituere subditum iudicem in propria causa ; sed consulat viros probos et doctos qui, attenta, ex una parte, ratione dubii, et ex altera, quantitate bonorum aut negotiationis, dicant ex aequo et bono quantum solvere debeat, et eorum stet iudicio. Quod autem dico de ipsa solutione tributi dubii, idem est dicendum de restitutione non soluti.

Neque ab hac sententia videtur alienus doctissimus Sylvius, alioquin stans in dubio pro parte principis, dum dicit q. 66, a. 8, concl. 7 : « Si quis fraudet de illis vectigalibus quantum bona fide existimat se plus aequo gravari, neque peccat, neque tenetur ad restitutionem. Quod meminisse oportet confessarios, quando agitur de fraudatorum vectigalium restitutione iniungenda. »

[Iam dictum est alibi hanc solutionem, nempe in dubio de iustitia tributi solvendum esse pro rata dubii, admitti non posse, 1° quia difficile, imo impossibile esset determinare comparative pondus rationum quae pro legislatore et contra eum militant ; 2° quia, cum de obligatione dubia agitur, examinandum et decernendum est an existat, vel non, et quamdiu non clare apparet eam existere, licet practice eam ut nullam habere. Unde vel tota adimplenda est, vel tota relinqui potest. Hoc resultat ex principio posito et probato in quaestione de Probabilitate, in tractatu de Actibus humanis.

Aliter ergo solvenda est haec difficultas.

Lessius¹², et cum eo plures, dicunt tributum solvi debere, cum dubium est mere negativum, id est cum simpliciter nescitur an tributum sit iustum ; quia tum nihil positive invocari potest in favorem tributarii, et contra praesumptio stat pro principe, cuius authoritas est in possessione praecipiendi. Si vero dubium sit positivum, et adsit vera presumptio de iniustitia tributi, negat card. De Lugo¹³, cum Molina, tributum in conscientia esse solvendum : quia obligatio non est certa ; subditus possidet simul suam libertatem et suam pecuniam, quibus privari non debet nisi ex titulo certo ; aliunde principi, aës petenti, incumbit onus probandi suam legem esse iustam. Hanc vero sententiam limitant praefati authores : tributa nova, quorum causa non satis apparet ut iusta ; tributa enim quae a longo tempore ab omnibus pacifice fuerunt soluta praesumuntur iusta, nisi eorum causa penitus cessaverit.

Dices : Est regula iuris quod « in dubio lex praesumitur iusta. » Ergo pariter et tributum.

Resp. Nego paritatem. Stat quidem praesumptio pro legislatore in legibus ordinariis, quia eius authoritas est in possessione praecipiendi, et obedientia denegari aut suspendi non potest, nisi probetur vel ex gravibus rationibus praesumi debeat legem esse iniustam ; quod onus subdito incumbit. E contra, in legibus tributariis, onus probandi iustitiam legis, incumbit principi. Etenim huius modi leges sunt odiosae, et his applicatur regula 15a iuris in 6° : « Odia restringi et favores convenit ampliare. » Insuper, communiter docetur subditum non teneri in dubio ad obediendum, quando praeceptum est nimis difficile, vel grave damnum illi infert, ex hac altera regula iuris : « In dubio favendum est ei de cuius damno agitur. » Porro solutio tributi non iusti est res damnosissima(?).

Praeterea, multi et gravissimi doctores dicunt, pauca [tri]buta esse in quibus statuendis constet omnes conditiones requisitas ut sint iusta fuisse observatas : unde, cum iustitia novi tributi clare non apparet, habet contra se praesumptionem¹⁴

Petes 4° utrum qui merces emit ab eo quem scit iniuste defraudasse vectigalia, teneatur illa solvere.

Resp. negative; quia vectigal non est onus reale, seu rei affixum, quod transeat cum merce, sed onus personale venditoris, quamvis ex rei transportatione contractum.

Caeterum, notandum quod, quamvis non peccet praecise ex hoc quod emat talem mercem, nec teneatur restituere vectigal, si tamen sic emendo moveat alium ad iterum fraudandum, possit peccare et teneri ad restitutionem, ut cooperator damni.

[Constat 1° ex iure naturali. Ecclesia enim est societas in se perfecta, et quatenus est spiritualis et immediate a Deo instituta, societati civili est superior : ex quo duplici titulo est ab hac posteriori independens. Unde : 1° ut societas perfecta, debet instrui omnibus mediis necessariis ad suum finem obtinendum. Atqui, cum homo duplici substantia constet, corpore scilicet et anima, sine bonis terrestribus bonum spirituale fidelium convenienter et complete procurari nequit. Ergo Ecclesia competit ius bona terrestria obtinendi et ut propria possidendi. 2° Si societas civilis potestatem haberet leges suas tributarias Ecclesiae imponendi, Ecclesia non esset huic societati superior, nec ab ea independens; nam tributa exigi non possunt nisi ab inferioribus et subditis. Ergo.]

Constat 2° ex iure civili, L. Sancimus. c. de sacrosanctis Ecclesiis, L. I, tit. 2, qua est Iustiniani imperatoris. Novella 1. S. Lig., lib. IV, n. 617.

Item multa, c. de Episcopis et Clericis, ibid., tit. 3, quae Frederici imperat. Item cap. In qualibet, causa 23, q. 5, quod est Constantii et Constantis imperatorum.

Constat 3° ex iure canonico, cap. Quanguam, de Censibus, in 6°, lib. III, tit. 20, quod est Bonifacii VIII; cap. Clericis laicis, tit. 23, de Immunit.

Magnum concilium Lateran. IV, cui praeter quadringentos et ultra Episcopos, octingentos tam Abbates quam Priores, aderant legati Imperatoris Constantinopol., Regum Romanorum, Gallorum, Anglorum, Hungarorum, Aragonum, et plurium aliorum principum, sub Innocentio III, prohibet sub anathemate ne saeculares exigant ab ecclesiasticis tributa.

Concilium Viennense, sub Clemente V, cui cum trecentis Episcopis aderat Rex Galliae, iubet Ordinariis locorum ut publicent sententias excommunicationis et interdicti latas contra eos qui tributa exigunt a personis ecclesiasticis, pro earum rebus quas non negotiandi causa detulerunt, aut deferri faciunt.

In bulla In Coena Domini, « excommunicantur omnes qui absque speciali et expressa licentia summi Pontificis imponunt collectas, decimas, tallias, prestantias aut alia onera personis ecclesiasticis, aut earum bonis, sive ecclesiarum monasteriorum ipsorum, aut imposita exigunt, aut a sponte dantibus recipiunt, aut his actibus quoquo modo cooperantur. » Quod dicitur a sponte dantibus, intelligitur quando exactor recipit ab eo qui dat ante quam petatur, quia impositum est.

Concilium Trid., sess. XXV, cap. 20 de Reform., praecipit omnes canones et decreta in favorem ecclesiasticarum personarum exacte ab omnibus observari, eaque ore presenti decreto innovat.

[Ita concilium Trident., loco citato : « Cupiens sancta Synodus ecclesiasticam disciplinam in Christiano populo non solum restitui, sed etiam perpetuo sartam tectamque quibuscumque impedimentis conservari, praeter eaque que de ecclesiasticis personis constituit, saeculares quoque principes officii sui admonendos esse censuit, confidens eos, ut catholicos, quos Deus sanctae fidei Ecclesiaeque protectores esse voluit, ius suum Ecclesiae restitui non tantum esse concessuros, sed... nec permissuros ut officiales aut inferiores magistratus Ecclesia et personarum ecclesiasticarum immunitatem Dei ordinatione et canonicis sanctionibus constitutum aliquo cupiditatis studio seu inconsideratione aliqua violent... Decernit itaque et praecipit sacros canones et concilia generalia, necnon alias apostolicas sanctiones in favorem ecclesiasticarum personarum, libertatis ecclesiasticae et contra eius violatores editas, quae omnia praesenti etiam decreto innovat, exacte ab omnibus observari debere. »]

Inter sanctiones canonicas quibus hic alluditur, praecipuum locum obtinent constitutiones Alexandri IV et Bonifacii VIII in 6° Decretal. relatas, lib. III, tit. 23, de Immunit., cap. 1° Quia nonnulli, et 3° Clericis, ubi reprobantur et excommunicatione plectuntur « excessus laicorum qui clericis collectas, tallias et onera imponebant, et excessus clericorum qui talibus consentiebant. »

In hunc locum Rom., XIII, 7 : Reddite omnibus debita : cui tributum, tributum, etc. D. Thomas, lect. 2, dicit : « Ab hoc tamen debito liberi sunt clerici, ex privilegio principum, quod quidem aequitatem naturalem habet. Unde etiam apud gentiles liberi erant a tributis illi qui vacabant rebus divinis. Legitur enim, Gen., XLVII, 20-22, quod Ioseph subiecit Pharaoni totam terram Aegypti, praeter terram sacerdotum, quam a rege tradita fuerat eis, quibus et statuta cibaria ex horreis publicis praebebantur. Et infra dicitur quod in universa terra Aegypti quinta pars solvitur, absque terra sacerdotali, quae libera erat ab hac conditione. Hoc autem ideo aequum est, quia, sicut reges sollicitudinem habent de bono publico in bonis temporalibus, ita ministri Dei in spiritualibus, et sic per hoc quod Deo in spiritualibus ministrant, recompensant regi quod pro eorum pace laborat. »

[Concludendum est ergo praeceptum Apostoli, Rom.,

XIII, 5 et 6 : Subditi estote, non solum propter iram, sed etiam propter conscientiam ; ideo enim et tributa praestantur, non intelligendum esse de legibus tributariis quae bona ecclesiastica afficiunt, quia, secundum declarationem concilii Trident. supra relatam, « Dei ordinationi et canonicis sanctionibus refragantur. Unde cuiusvis generis tributa, sive directa sive indirecta, quibus nunc possessiones ecclesiastica vi legis civilis onerantur, non sunt solvenda propter conscientiam, sed tantum propter iram seu necessitatem.]

Dixi, « regulariter loquendo, » quia sunt quidam casus excepti.

Primus est, si clerici negotiationem exerceant, ut decernit idem Bonifacius, cap. Quanguam cit.

Secundus est, quando facultates laicorum non sufficient ad succurrendum necessitati publicae. Ut autem in hoc casu exigatur tributum a clericis, requiritur consensus Parliamenti, ut patet ex cit. cap. Adversus, Decretal., lib. III, tit. 23, de Immunit. et ex Bulla Coenae. Quod si res non ferat moram, videtur sufficere consensus episcopi et cleri clericis saecularibus et regularibus non exemptis : exemptis vero requiritur consensus suorum praelatorum.

Tertius casus est, secundum canonistas et theologos, quando tributum est aeque primario et aeque immediate in utilitatem clericorum et laicorum, ut pro aggere reparando, ne flumen inundet agros clericorum et laicorum, aut expellendis praedonibus qui vastant territorium in quo clerici habent multas possessiones; id enim aequitati naturali videtur omnino consentaneum. Secus, si contributio spectet immediate et primario communitatem, et secundario tantum ac per consequentiam clericos, quatenus sunt membra communitatis, ut tributa quae spectant ad stipendia principis, bellum gerendum, reparationem arcium et moeniorum civitatis, etc. Ita Sylvester, v° Immunitas, n. 2, cum Panormitano et aliis, et post ipsum Lessius, lib. II, c. 33, dub. 3.

Quartus casus est, si possessio aliqua habebat aliquod onus annexum perpetuum et invariabile, antequam veniret ad ecclesiam, ecclesia tenetur ad illud, quia res transit cum onere suo. C. Cum non sit, Decretal., lib. III, tit. 30, de Decimis et c. Pastoralis, ibid., tit. 31, de Regul. Vide eumdem Sylvestrum, ibid. Non potest tamen novis oneribus gravari.

[Petes 6° utrum bona patrimonialia clericorum sint etiam a tributis immunia.

Resp. duplicem esse sententiam. Prima affirmat : 1° quia Bonifacius VIII, cap. Quanguam, de Censibus, in 6°, lib. III, tit. 20, renovat constitutionem Alexandri IV, « qua statuit ecclesias et personas ecclesiasticas ad pedagia et passagia penitus non teneri, nec ad exhibendum vel solvendum talia pro rebus suis propriis, quas non causa negotiandi deferunt vel deferri faciunt seu transmittunt, » contraria consuetudine quorumcunque, quae dicenda est corruptela verius, non obstante. Ubi res propria ecclesiasticorum, id est eorum bona patrimonialia a tributis exempta declarantur. 2° Quia in bulla Coenae excommunicantur qui imponunt collectas, etc., « personis ecclesiasticis aut eorum bonis sive ecclesiarum aut monasteriorum. » Ubi distinguuntur eorum seu clericorum bona a bonis ecclesiarum, et eadem immunitas huiusmodi bonis attribuitur.

— Altera sententia negat : 1° quia bona patrimonialia clericorum non pertinent ad dominium ecclesiae, et ideo alto dominio societatis civilis subduntur. 2° Quia usus, non contradicente Ecclesia in his posterioribus temporibus, praevaleuit, ut haec bona tamquam saecularia haberentur et iisdem oneribus gravarentur. Haec posterior sententia satis fundata videtur, ut nunc pro vera teneri possit.]

Ne hoc volumen ultra modum excrescat, ad sequens amandatur praesentis tractatus continuatio.