Summa summae S. Thomae, Tomus III

Obi. 1° et praecipue. Concilium Constantiense, sess. 4, sic decernit : « Haec sancta synodus Constantiensis, generale concilium faciens, pro extirpatione praesentis schismatis et unione ac reformatione Ecclesiae Dei in capite et in membris facienda..., in Spiritu sancto legitime congregata..., ordinat, disponit, statuit, decernit et declarat ut sequitur. Et primo quod ipsa synodus in Spiritu sancto congregata, legitime generale concilium faciens et Ecclesiam catholicam militantem, potestatem a Christo immediate habet, cui quilibet cuiuscumque status vel dignitatis, etiamsi Papalis, existat, obedire tenetur in his quae pertinent ad fidem et extirpationem dicti schismatis et reformationem generalem Ecclesiae Dei in capite et in membris. » Et sess. 5, idem decretum repetit et addit : « Item declarat quod quicumque cuiuscumque conditionis, status et dignitatis, etiamsi Papalis, qui mandatis, statutis seu ordinationibus aut praeceptis huius sacrae synodi, et cuiuscumque alterius concilii generalis legitime congregati, super praemissis, seu ad ea pertinentibus factis vel faciendis obedire contumaciter contempserit, nisi resipuerit, condignae poenitentiae subiiciatur et debite puniatur, etiam ad alia iuris subsidia, si opus fuerit, recurrendo. » Ergo.

Huic argumento, quod putant invincibile, triplex adhibetur responsio.

Prima et communior est, haec decreta esse intelligenda, non de conciliis generalibus extra tempus schismatis et quando est certus Pontifex, sed tantum de conciliis tempore schismatis celebratis et de dubiis Pontificibus, quales tunc erant Ioannes XXIII, Gregorius XII et Benedictus XIII. Quo in casu, cum nullus sit Papa, nam Papa dubius non est Papa, quia non est caput visibile Ecclesiae, fatemur concilium habere potestatem immediate a Christo, cui quilibet cuiuscumque status aut dignitatis, etiamsi Papalis, obedire tenetur in his quae pertinent ad fidem et extirpationem schismatis, ac reformationem generalem Ecclesiae Dei in capite et in membris.

Veritas huius responsionis constat : 1° ex ipsis terminis decretorum. In decreto enim sessionis 4, et in prima parte decreti sessionis 5, sermo est tantum de hoc concilio Constantiensi pro extirpatione praesentis schismatis convocato. Equidem in secunda parte decreti sessionis 5 dicitur : « Et cuiuscumque alterius concilii generalis legitime congregati ; » sed dictum statim restringitur verbis sequentibus : « Super praemissis, seu ad ea pertinentibus factis vel faciendis. » Quae sunt autem « praemissa, » nisi schisma extirpandum et dubii Pontifices deponendi ; quod vera et propria causa fuit concilii Constantiensis celebrandi, ut patet sex terminis initio decretorum positis.

2° Constat ex testimonio Cardinalis Ioannis de Turrecremata, qui concilio praesens aderat, in Summa de Ecclesia, c. 99 : « Manifeste patet, inquit, quod decretum illorum Patrum non loquitur universaliter de qualibet synodo, sed de illa singulariter, pro cuius tempore non erat in Ecclesia pastor totius Ecclesiae indubitatus. »

3° Ipsum concilium Cardinalibus contendentibus Ecclesiam Romanam esse omnium aliarum Ecclesiarum et ipsius concilii caput, sic respondet. « Nota super verbo caput, hoc concedatur tamen, non ad fovendum schisma aut difformitates. Item nota super verbo concilii, est subdistinguendum ; quia hoc est verum in aliquo concilio, maxime cum agitur ad elidendum aliquem errorem contra catholicam fidem, seu haeresim extirpandam ; ubi autem agitur de schismate tollendo in Romana Ecclesia, tunc non habet ibi locum. » Ita referunt acta concilii apud Vanderhard, tom. II, part. 13, pag. 287. Ex quibus luce clarius patet, concilium decreta sua intellexisse de praesenti et simili casu schismatis et dubii Pontificis tantum, non de quibuscumque conciliis generalibus.

4° Martinus V, canonice electus et certus Pontifex, se concilio superiorem probavit : 1° Quia statim solus definivit, cum clausula « sacro approbante concilio. » 2° Dissolvit, quando voluit, concilium. Et quamvis quidam aegre ferrent quod dissolveretur non facta reformatione, nullus tamen ausus est reclamare. 3° Bulla Inter cunctas, data in concilio, iubet interrogari suspectos in erroribus Wiclefi : « Utrum credat quod Papa canonice electus, qui pro tempore fuerit, eius nomine proprio expresso, sit successor Petri, habens supremam authoritatem in Ecclesia Dei. » Porro, si sit suprema, nulla datur maior.

Secunda responsio. Esto decreta sessionis 4 et 5 sint intelligenda de certo Pontifice et de conciliis celebratis etiam extra casum schismatis, respondetur tunc concilium Constantiense non fuisse oecumenicum, quia episcopi unius tantum obedientiae, scilicet Ioannis XXIII, tunc aderant, nec inter se conveniebant quoad praefata decreta.

Ita refert Cardinalis de Turrecremata, qui concilio aderat, in Summa de Ecclesia, lib. II, cap. 99 : « Nullus, inquit, dubitat quod asserere quod sola obedientia Ioannis faceret concilium universale, universalem repraesentans Ecclesiam, esset temerarium et scandalosum aliis obedientiis. » Et infra : « In illa determinatione non modo non intervenit universalis Ecclesia, sed obedientia una tantum, scilicet Ioannis XXIII, ut dictum ; sed etiam non integre tota illa obedientia, quoniam plures Patres doctissimi illius obedientiae illi non praestiterunt consensum suum. » Haec Ioannes de Turrecremata, Cardinalis piissimus, idemque doctissimus, et, ut ipse scripsit, testis oculatus, cui fidem denegare, summae impudentiae sit, inquit noster Serry.

Inferunt. Ergo mentiti sunt Patres Constantienses, dum dixerunt in his duabus sessionibus : « Haec sancta synodus, concilium generale faciens, etc. »

Resp. Nego illationem. Non enim quicumque dicit falsum, mentitur : nec mirum, si tunc bona fide erraverint Patres, non enim erant infallibiles, nondum congregato concilio universali.

Urgent : Ipse Martinus V agnovit concilium generale esse in primis sessionibus, ante unionem obedientiarum, siquidem in litteris apostolicis quae exstant inter acta ultimae sessionis dicit quod « condemnationes errorum et haeresum Ioannis Wiclef, et Ioannis Hus, et Hieronymi de Praga, factae de personis et libris eorum per sacrum generale Constantiense concilium, fuerint iuste et rite facta. » Item in alio interrogatorio, ibidem, dicit « credendum esse et approbandum quod in favorem fidei et salutem animarum concilium Constantiense, universalem Ecclesiam repraesentans, approbavit et approbat, condemnavit et condemnat. » Sunt autem factae istae condemnationes sess. 8, quando sola adhuc obedientia Ioannis aderat. Ergo.

Resp. cum Caietano, Opusc. de Potestate Papae et concilii, cap. 8, quod congregatio Constantiensis inchoavit primo in obedientia Ioannis XXIII, et deinde iterum in coniunctione Gregorii XII, et tertio in coniunctione obedientiae Benedicti XIII consummata est, et post electionem Martini V, in eodem concilio praesidentis, authorisata, et ab hoc nobiliori et certiori statu nuncupative in quolibet statu concilium generale vocatur a Papa, nominibus utendo ut plures, absque veritatis offensa. Imo, ut insinuaret Pontifex quod ab hoc ultimo statu concilium appellabat generale, praefato interrogatorio fidei praeterito coniunxit praesens, dicens quod « concilium approbavit et approbat, condemnavit et condemnat. »

Huic secundae responsioni, si non stet prima, etiam valent quae diximus pro prima, numero 3 et 4.

Tertia responsio. Dato gratis haec decreta intelligenda esse de quocumque concilio generali, etiam extra casum schismatis et dubii Pontificis, atque a concilio vere oecumenico fuisse prolata, restat ea non fuisse probata et confirmata a Martino V : quippe qui in ultima sessione probavit et confirmavit dumtaxat « conciliariter acta et definita in materiis fidei ; non aliter, nec alio modo. » Porro haec decreta neque « conciliariter, » neque « in materia fidei » fuerunt prolata. Non « conciliariter, » non solum quia tunc concilium non erat oecumenicum, ut dictum est, sed quia non fuerunt edita more aliorum conciliorum, discussis prius maturo examine tanti momenti quaestionibus. Fuerunt enim facta occasione recessus Ioannis XXIII a concilio ; recessit autem 21 martii vesperi, et statim conclusum fuit decretum contra ipsum, atque 30 eiusdem mensis a quatuor nationibus, contradicentibus Cardinalibus, fuit pronuntiatum.

Non « in materia fidei ; » nam in sessione 5 haec leguntur : « Surrexit de mandato totius sanctae synodi, Reverendus Pater Dominus Andreas, electus Poznaniensis, et certa capitula per modum CONSTITUTIONUM SYNODALIUM, prius per singulas quatuor nationes conclusa et deliberata, legit et publicavit. Quarum tenores sequuntur et sunt tales. » Inter has autem constitutiones synodales primo et secundo loco recensentur decreta de quibus hic agitur. Lectis autem his et aliis constitutionibus synodalibus, subiungitur : « Quibus peractis, supra dictus Reverendus Pater Dominus Andreas, electus Poznaniensis, IN MATERIA FIDEI et supra materia Ioannis Hus legebat quaedam avisamenta, quae sequuntur et sunt talia. » Palam est concilium distinguere inter constitutiones synodales et materiam fidei, reponere decreta de quibus agitur inter constitutiones synodales, et excludere a materia fidei ; consequenter Martinum V, qui decreta huius concilii tantum confirmavit « in materia fidei, non aliter, nec alio modo, » praefata decreta, de quibus est quaestio, non confirmasse.

Item haec decreta non fuerunt lata sicut ferri solent decreta fidei, sub poena anathematis aut haeresis, sed tantum sub poena poenitentiae aut punitionis contra transgressores contumaces, nisi resipuerint. Ergo idem quod prius.

Confirmantur hucusque dicta in tribus responsionibus. Si laudata decreta essent decreta fidei a concilio vere oecumenico sancita pro quocumque concilio et Pontifice, etiam extra casum schismatis et dubii Pontificis, atque a Martino V probata et confirmata ; nullus catholicus cuiuscumque status, conditionis, aut dignitatis, etiamsi Papalis, ausus esset illis contradicere absque haereseos labe. Atqui, non solum Martinus ipse in concilio illis contradixit, ut vidimus, sed paulo post concilium plures theologi eruditione et sanctitate insignes contrarium docuerunt. Inter eos Turrecremata, in Summa de Ecclesia ; Ferrariensis, in lib. IV Cont. gentes, cap. 75 ; S. Antoninus, in Summa, part. 3, tit. 23, c. 3, § 3, ubi dicit : « Sed nec ad concilium generale a Papa appellari potest, quia Papa omni concilio superior est. Nec robur habet quidquid agitur, nisi authoritate Romani Pontificis roboretur et confirmetur. Sentire ergo quod ad concilium a Papa appellari possit, est haereticum. » Sequentes Pontifices Pius II et Iulius II prohibuerunt sub poena excommunicationis appellare a Papa ad concilium. Idem quotannis solemniter sub eadem poena prohibetur in publicatione bullae Coenae, a Gregorio XIII innovata. Omnes ferme theologi omnium aliarum nationum, excepta Gallia, cuiuscumque status, conditionis et dignitatis, palam contrarium docent, et quidam tamquam de fide. Concludamus ergo laudata decreta non esse decreta fidei, ab omnibus certo et pro omni casu tenenda, vel quia spectant tantum casum schismatis et dubii Pontificis, vel quia non sunt a concilio vere oecumenico edita, vel denique quia non sunt confirmata a summo Pontifice.

Et ita censuerunt ipsimet praecipui horum decretorum defensores. Gerson, in tract. Quomodo et an liceat, postquam multa dixit pro superioritate concilii supra Pontificem, sic concludit : « Haec autem dicta vel argumentata sunt magis ad veritatis inquisitionem, quam ad alicuius (praesertim sanctissimi Domini Martini Papae) reprehensionem. » Sicne locutus fuisset Gerson, si decreta Constantiensia pro fidei decretis ab omnibus in omni casu certo tenendis habuisset ? Inquirittur ne veritas, quando certo habetur ? Cardinalis Petrus de Alliaco, Gersonis magister, alter Pontificiae dignitatis infra concilium depressor, Gersone tamen moderatior, in tractatu de Potestate Ecclesiastica, quem post sessionem 5 composuit, anno 1417, iuxta novam editionem operum Gersonis, tom. II, pag. 926, et qui lectus fuit in concilio prima octobris eiusdem anni, post multa dicta et allegata pro authoritate concilii supra Pontificem, sic concludit : « Haec igitur ad decem capitula in prologo huius operis proposita, mihi pro responsione videntur sufficere. Quae tamen non definitive determinando, sed, doctrinaliter suadendo, posita sunt. Nam huius rei definitionem sacri concilii determinationi submitto. » Censebat ergo nondum latam ultimam hac de re definitionem a concilio.

Instant : Concilium Basileense, sess. 2, decretum Constantiense innovavit et confirmavit, certo et indubitato Pontifice existente ; idque Eugenius IV approbavit et confirmavit bulla Dudum lecta sess. 16 eiusdem concilii Basileensis, in qua etiam revocat alias bullas a se ulterius datas contra idem concilium. Ergo.

Resp. Eugenium IV nunquam probasse hoc decretum sessionis 2 concilii Basileensis. Equidem, metu schismatis imminentis, ex eo quod concilium Basilea Ferrariam, renitentibus Patribus Basileensibus, transtulisset, et omnibus principibus instantibus ut hanc translationem revocaret, annuit continuationi concilii Basileae, revocavitque bullas quibus eius translationem et dissolutionem praeceperat, atque declaravit se intendere concilium omni favore prosequi. Haec et nihil amplius Eugenius in dicta bulla Dudum. Ex eo autem quod concilium legitimum agnoverit, eius continuationem permiserit, et illud omni favore prosequi intenderit, non sequitur quod omnia eius decreta probaverit et confirmaverit. Martinus V concilium Constantiense legitimum agnovit, omni favore illud prosecutus est, nec tamen omnia eius decreta confirmavit, sed ea solum quae in materia fidei conciliariter essent acta, nec aliter, nec alio modo, ut vidimus. S. Leo concilium Chalcedonense legitimum agnovit, et ipsum omni favore pariter prosecutus est, nec tamen omnia eius decreta approbavit, ut constat ex supra dictis. Idem de Eugenio IV, respectu concilii Basileensis. Id testatur Turrecremata citatus, scribens se audivisse Eugenium Florentiae in disputatione publica dicentem : « Nos quidem bene progressum concilii approbavimus volentes, non tamen approbavimus eius decreta. » Id etiam indicat ipse Eugenius, scribens Episcopo Leodiensi et Bononiensi, aliisque per Germaniam legatis, apud Raynaldum, ad annum 1446, n. 3, et in bulla Moyses vir Dei, data in concilio Florent., et refertur inter eius acta, part. 3, pag. 1186. Unde Nicolaus V, qui Eugenio successit, et quocum Basileenses, qui Lausanam concilium transtulerant, inierunt pacem, ex omnibus decretis concilii Basileensis approbavit tantum quae gesta erant circa censuras et causas beneficiales.

Urgent : Qui decreta synodi scit, nec improbat, et edita bulla synodi adhaeret, censetur illa decreta approbare, praesertim si ipsa decreta prius ab ipso damnata, ipso quoque authore convalescunt. Ergo.

Resp. Dist. ant. Qui decreta synodi scit, nec improbat, censetur illa probare, si tempus congruat et obligatio urgeat approbandi vel improbandi, transeat ; secus, nego. Non congruebat autem tempus, instante schismate, ex obstinatione Basileensium, ut circa haec decreta mentem suam aperiret summus Pontifex ; nec urgebat tunc obligatio approbandi vel improbandi, cum non soleant Pontifices, nisi absoluto concilio, decreta approbare vel infirmare. Neque per revocationem priorum bullarum sic convaluerunt decreta prius damnata, quasi essent approbata, sed ad eum statum revocata sunt, in quo erant ante damnationem.

Obi. 2° : Saepe, praesertim in Gallia, appellatum est a summo Pontifice ad concilium generale : anno 1302, a bullis Bonifacii VIII ; anno 1491, a bulla Innocentii VIII, occasione decimarum extraordinariarum ; anno 1517, a concordato Leonis X cum Francisco I, propter abrogationem Pragmaticae Sanctionis; anno 1682, a decretis Innocentii XI, in causa Regaliae. Atqui appellatio non fit nisi ab inferiori ad superiorem. Ergo.

Resp. Nego conseq. 1° Quia ex facto ius nec probatur, nec acquiritur, praesertim si sint iura positiva facto contraria, ut hic contingit et patet ex probationibus conclusionis. 2° Quia istae appellationes non sunt factae ad concilium generale, excluso Pontifice, sed ad concilium quod Pontifex convocaret, et cui praesset per se vel per suos legatos ; sicque non tam sunt appellationes, quam novae eiusdem causae cognitiones coram eodem iudice, aliis tantum iudicibus Pontifici subordinatis assidentibus. Insuper appellatio a concordato non erat proprie appellatio ad concilium generale, sed ad ipsum Pontificem et plenius concilium ; quia Galli non reputabant concilium Lateranense generale. Similiter non habebant Bonifacium VIII pro legitimo Pontifice, ideoque existimarunt sibi licitum ab illo appellare. In aliis regnis gravamina occurritur ordinarie per supplicationes, repraesentationes, legatos, sicque plerumque res pacifice componuntur.

Obi. 3° ab inconvenientibus. Non est credibile Deum destituisse Ecclesiam omni remedio in extremis. Atqui id contingeret, si Pontifex non subiiciatur concilio : 1° si Pontifex esset noxius Ecclesiae, eamque vellet subvertere ; 2° si sit captivus ; 3° si sit amens. In his enim casibus nullum videtur remedium, nisi in concilio quod possit Papam deponere. Ergo.

Resp. Nego min. Ad primum casum. Si nitatur subvertere Ecclesiam in fide, cum tunc sit manifeste haereticus, hoc ipso excidit a pontificatu, et requiritur tantum declaratio Ecclesiae, ut denegatur ipsi obedientia, sicut diximus antea. Si autem aliter sit noxius Ecclesiae, quidam respondent¹, fideles posse vi armorum illi resistere, absque eo quod ideo amittat superioritatem. Sic, dum iniuste invasus a suo superiore, inferior illi resistit, invadens non amittit ideo superioritatem. Sic iterum, si rex Galliae, qui nullum agnoscit superiorem in temporalibus, vellet regnum subvertere, non possent subditis vi resistere ; nec tamen idcirc dicendum sit « recurrendum esse ad Deum, qui eum emendet, vel de medio subtrahat ; » vel dicendum quod, cum Deus speciali providentia regat et conservet suam Ecclesiam, non permittet, sicut hucusque non permisit, hunc casum evenire, aut si permittat, non deerit in subministrandis mediis et auxiliis opportunis.

Ad secundum casum Pontificis captivi. Fient ab Ecclesia ad Deum preces, sicut fiebant pro Petro, dum detinebatur captivus ab Herode ; nec interim desinet esse Pontifex, aut poterit deponi a concilio, sicut rex Galliae captivus non desinit ideo esse rex, nec deponi potest a populis.

Ad tertium casum. Si Pontifex sit perpetuo amens, censebitur mortuus : est enim amens revera mortuus quantum ad vitam rationalem, sicque Ecclesia sibi providere poterit de alio Pontifice. Interea vero in hoc et praecedenti casu non desinet Ecclesia, sed servabit infallibilitatem fidei passivam. Quod si occurrant controversiae de fide vel moribus, poterunt episcopi vel concilium definire ; sed definitio non habebit ultimam et absolutam firmitatem, donec confirmetur a Pontifice sequente, ut iam diximus et dicemus.