Summa summae S. Thomae, Tomus III

Petes 1° quae sint credenda necessitate praecepti.

Resp. Omnes fideles in hoc statu legis evangelicae tenentur ex praecepto obligante sub peccato mortali credere explicite, saltem quoad substantiam et praecipuas circumstantias : 1° omnes articulos contentos in Symbolo Apostolorum ; 2° omnia praecepta Decalogi et Ecclesiae; 3° orationem Dominicam ; 4° sacramenta necessario suscipienda, quae sunt tria: baptismus, eucharistia et paenitentia.

Ratio prima partis est, quia Apostoli ex praecepto Christi tenebantur illos articulos docere explicite, iuxta illud, Marc., XVI, 15 : Praedicate Evangelium omni creaturae; et ideo hoc Symbolum composuerunt antequam inciperent praedicare. Ergo inest fidelibus obligatio illos credendi. Inutile namque foret praeceptum instruendi, si non sit obligatio credendi. Et ita praecipitur cap. Baptizandos, de consecr., dist. 4, cap. 58. Unde Catechismus Romanus, p. I, c. 1, n. 2 : « Qua primum, inquit, Christiani homines tenere debent, illa sunt quae... sancti Apostoli, divino Spiritu afflati, duodecim Symboli articulis distinxerunt. »

Ratio secundae partis est, quia quilibet fidelis tenetur praecepta Decalogi et Ecclesiae servare. Ergo et illa scire, seu credere.

Ratio tertiae partis petitur ex necessitate cognoscendi ea quae a Deo petere debemus. Haec autem continentur in oratione Dominica.

Ratio quartae partis est, quia haec sacramenta rite suscipere non potest, qui ea et dispositiones ad illa requisitas ignorat.

Dixi : « Saltem quoad substantiam et praecipuas circumstantias ; » quia, ut ait author, subtiles considerationes circa haec mysteria tenentur aliqui magis vel minus explicite credere, secundum quod statui et officio uniuscuiusque competit; magis pastores, doctores, praedicatores, confessarii, qui aliis instruendis sunt deputati, quam fideles de populo.

Petes 2° quandonam obliget praeceptum fidei.

Duplex est praeceptum fidei: unum affirmativum, assentiendi veritatibus revelatis ; aliud negativum, non negandi fidem susceptam seu agnitam. Hoc secundum obligat pro semper; non primum, sed determinato tempore, sicut alia praecepta affirmativa. Quo autem tempore?

Resp. 1° Praeceptum fidei affirmativum obligat per se adultum rationis compotem statim moraliter ac credenda et credendi motiva ipsi sufficienter proponuntur ; quia fides est medium necessarium ad salutem, ut diximus. Tenetur autem adultus statim moraliter adhibere medium suae saluti necessarium, praesertim cum, si non credat, periculum sit ne agnitae veritati positive dissentiat, sicque peccet contra praeceptum negativum. Adde quod, cum hoc praeceptum per se aliquando obliget, non possit assignari tempus convenientius, quam primum instans vitae moralis, aut sufficientis illuminationis.

Dixi : « Statim moraliter ; » quia, quoad pueros, non est nimis scrupulose cum ipsis agendum ; saepe enim accidit quod, etiam adepto usu rationis, mysteria fidei non sufficienter ipsis proponantur, aut quod non apprehendant obligationem gravem credendi. Unde raro peccant contra hoc praeceptum, non eliciendo statim actum fidei.

2° Praeceptum fidei affirmativum obligat per se in periculo mortis, in quo obligant praecepta spei et charitatis, et homo attingit suum terminum.

3° Praeter hos casus, praeceptum fidei affirmativum obligat per se pluries in vita. Patet 1° ex sequentibus propositionibus damnatis ab Innocentio XI. Prima : « Satis est actum fidei semel in vita elicere. » Est 17a inter damnatas. Altera : « Sufficit illa mysteria [scilicet Trinitatis et Incarnationis] semel credidisse. » Est 65a. 2° Quia, iuxta Scripturam, Rom., I, 17, iustus ex fide vivit. Quomodo autem viveret ex fide, si unum illius actum tantum in tota vita eliceret. 3° Quia praecepta aliarum virtutum, spei, charitatis, etc., pluries obligant in vita. Quidni et fidei?

At quoties obligat in vita? Certo determinari non potest. Mirè hac in re variant authores. Quidam enim dicunt singulis diebus dominicis et festis ; alii, singulis mensibus ; alii, semel in anno ; alii, in maioribus solennitatibus.

[S. Ligorius dicit, lib. III, n. 7 : « Sat probabiliter putant Salmanticenses, cum aliis, teneri saltem semel in anno fideles ad exercendum actum fidei. » Et addit, hanc sententiam esse communem. Advertit idem, quod huic praecepto fiat satis etiam per exercitium aliarum virtutum, sive per susceptionem sacramentorum, sive ex quacumque alia occasione actus fidei ponantur.

Expedit ut fideles inducantur ad actus fidei explicite eliciendos singulis diebus, cum preces consuetas recitant, quibus eommuniter adduntur formulae actuum fidei, spei et charitatis. Ita habitus fidei confirmatur, abundanter obligationi satisfit, et meritum huic virtuti annexum multiplicatur.

An vero teneamur hos actus elicere formaliter, scilicet ex motivo Dei revelantis? Optime quidem hoc motivum in actu explicito enuntiatur, sed sufficienter includitur in quocumque actu fidei, etiam implicito, quamvis non fiat reflexe ex motivo proprio. « Qui enim, ait S. Ligorius, ibid., saepius posuit fidem tamquam regulam suarum actionum, quibus vult ad Deum tendere, quidquid postea boni agit, ex eadem regula iam ad Deum dirigit'exercite, licet non advertat. »]

Resp. 2° Praeceptum fidei affirmativum obligat per accidens, quando urget gravis tentatio, sive contra fidem, sive contra aliam virtutem, quae non nisi expresso fidei actu superari potest. 2° Quoties urget aliquod aliud praeceptum quod sine fide impleri non potest, ut dum quis tenetur paenitere, aliquod sacramentum suscipere, missam celebrare aut audire, etc.; quia qui tenetur ad finem, tenetur ad media. In his tamen non videtur necesse quod interveniat actus fidei expressus et in actu signato, quo quis dicat : « Credo Deum esse, quem nunc oro; credo sacramentum quod nunc suscipio ; » sed sufficit quod implicite et in actu exercito credat, quatenus ex notitia fidei sciens Deum esse, Redemptorem esse, hoc esse sacramentum, etc., intendit Deum orare, diligere, sacrum celebrare, sacramentum suscipere, etc.

[Addendum est : post lapsum in haeresim, aut fidem negatam, quia de necessitate reparanda est iniuria prima Veritati illata. Ita omnes.]

Petes 3° utrum ad assensum fidei requiratur pia motio voluntatis.

Resp. affirmative ¹.

[Hoc docet concilium Vaticanum in constit. Dei Filius, cap. 3, his verbis : « Licet fidei assensus nequaquam sit motus animi caecus, nemo tamen evangelicae praedicationi consentire potest sicut oportet ad salutem consequendam, absque illuminatione et inspiratione Spiritus sancti, qui dat omnibus suavitatem in consentiendo et credendo veritati ². Quare fides ipsa in se, etiamsi per charitatem non operetur, donum Dei est, et actus eius est opus ad salutem pertinens, quo homo liberam praestat ipsi Deo obedientiam, gratiae eius, cui resistere posset, consentiendo et cooperando. »

Prob. 1° quia ad Rom., x, 10, dicitur: Corde creditur ad iustitiam, id est voluntate movente intellectum ad credendum, ut ibidem explicat Angelicus, lect. 2. Et colligitur ex usu S. Scripturae, iuxta quem cor pro voluntate sumi solet. Unde Augustinus, Tract. XXIV in Ioann., n. 2: « Intrare quisquam ecclesiam potest nolens, accedere ad altare potest nolens, accipere sacramentum potest nolens : credere non potest, nisi volens. »]

2° Intellectus non determinatur nisi vel ab obiecto evidenti, vel a voluntate. Atqui ad assensum fidei non determinatur ab obiecto, quod est necessario obscurum et inevidens. Ergo a voluntate.

3° Actus fidei est liber tam quoad exercitium quam quoad specificationem, scilicet in ratione assensus, potius quam dissensus. Ergo indiget motione voluntatis, qua determinetur intellectus ad assensum potius quam ad dissensum.

[Haec motio dicitur « pia, » quia est necessario ab auxilio gratiae, alioquin non foret supernaturalis, et initium salutis esset a nobis; quod fuit damnatum in semi-pelagianis. Unde concilium Tridentinum docet, sess. VI, cap. 6, quod homines « disponuntur ad ipsam iustitiam, dum excitati divina gratia et adiuti, fidem ex auditu concipientes, libere moventur in Deum, credentes vera esse quae divinitus revelata et promissa sunt. »]

Ista autem pia motio est complacentia quaedam seu affectus, ex auxilio gratiae, erga summam Dei veracitatem, vi cuius determinat intellectum ad assentiendum ea firmitate quae superat omnem firmitatem ortam ex quovis actu scientifico vel experimentali.

[Petes 4° utrum sufficiat adhaerere veritatibus ut de fide credendis definitis ab Ecclesia, negligendo vel etiam ut liberas considerando alias decisiones doctrinales quas Romani Pontifices ediderunt.

Resp. negative. Ita statuit Leo XIII in Encyclica Immortale Dei, 1 novemb. 1885 : « In opinando quidem, inquit, quaecumque Pontifices Romani tradiderint vel tradituri sunt, singula necesse est et tenere iudicio stabili comprehensa, et palam, quoties res postulaverit, profiteri ; ac nominatim de iis quas libertates vocant novissimo tempore quaesitas, oportet Apostolica Sedis stare iudicio, et quod ipsa senserit, idem sentire singulos. » Ratio est, quia summus Pontifex inerrantia sibi divinitus concessa gaudet, non tantum cum aliquid tamquam de fide credendum definit, quod raro contingit, sed quoties ut doctor universalis de veritate vel falsitate alicuius doctrinae pronuntiat.

Hinc est quod concilium Vaticanum, pluribus erroribus damnatis per constitutionem Dei Filius, addit : « Quoniam vero satis non est haereticam pravitatem devitare, nisi ii quoque errores diligenter fugiantur qui ad illam plus minusve accedunt, omnes officii monemus servandi etiam constitutiones et decreta quibus pravae eiusmodi opiniones quae isthic diserte non enumerantur, ab hac Sancta Sede proscripta et prohibitae sunt. »

Sententia opposita iam fuerat explosa per damnationem sequentis propositionis, quae in Syllabo Encyclica Quanta cura, 8 decemb. 1864, adnexo, sub n° 22 legitur : « Obligatio qua catholici magistri et scriptores omnino adstringuntur, coaretatur in iis tantum quae ab infallibili Ecclesiae iudicio veluti fidei dogma ab omnibus credenda proponuntur. » Hanc propositionem anno praecedenti ut erroneam et ab omnibus reiiciendam notaverat Pius IX, in epistola ad archiepiscopum Friburgensem.

Unde resolves, quemlibet formaliter amplectentem et pertinaciter tenentem doctrinam ab Apostolica Sede proscriptam ut erroneam, etsi propositio contradictoria non doceatur ut de fide tenenda, peccatum ex genere suo mortale committere. Dico « ex genere suo mortale; » quia, cum Ecclesia multas sententias oppositas liberrime agitari sinat, omnis error ab ea positive proscriptus gravis censeuri debet.]