Summa summae S. Thomae, Tomus III

1°: Fides remanet in peccatore qui non committit peccatum infidelitatis.

Prob. 1° ex Apost., I Cor., XIII, 2, ubi dicit: Si habuero omnem fidem..., charitatem autem non habuero, nihil sum. Quibus verbis aperte supponit charitatem posse separari a fide remanente, sicque fidem posse esse in peccatore.

2° Ex Trid., sess. VI, can. 28, sic definiente: « Si quis dixerit, amissa per peccatum gratia, simul et fidem semper amitti, aut fidem qua remanet non esse veram fidem, licet non sit viva...; anathema sit. » Unde haec conclusio est de fide. Huc facit haec propositio 12a ab Alexandro VIII damnata: « Quando in magnis peccatoribus deficit omnis amor, deficit etiam fides, et etiamsi videantur credere, non est fides divina, sed humana. » Item haec 52a Quesnelli: « Omnia alia salutis media continentur in fide, tamquam in suo germine et semine; sed haec fides non est absque amore et fiducia. »

3° Ratione. Non omne peccatum est contrarium fidei, nec destruit rationem formalem obiecti ipsius: sic qui furatur, non ideo desinit credere Deum esse primam et infallibilem veritatem in dicendo. Ergo.

Quando autem SS. Patres dicunt non esse fidem aut ullam virtutem sine charitate, loquuntur de fide viva et virtutibus in esse perfecto, ut iam monuimus.

Dico 2°: In daemonibus et damnatis non remanet fides infusa et supernaturalis ¹.

Prob. Daemones et damnati sunt spoliati omnibus donis gratuitis, praesertim iis quae ordinantur ad beatitudinem, quam nec sperant, nec sperare possunt. Atqui fides est donum gratuitum ex sua natura ordinatum ad beatitudinem; est enim, secundum Apostolum, Hebr., XI, 1, sperandarum substantia rerum, et secundum Tridentinum, sess. VI, cap. 8, « initium salutis, radix et fundamentum iustificationis. » Ergo.

Confir. Ad fidem supernaturalem requiritur pia motio voluntatis, seu bonus affectus credulitatis erga primam veritatem revelantem. Atqui nulla est in daemonibus et damnatis pia motio voluntatis, nulla bona voluntas, quippe quae est firmata in malo, et quamvis id quod agunt sit quandoque ex obiecto proximo bonum, illud tamen semper agunt ex prava intentione finis, sicque est semper malum.

Dices: 1° Iacob., II, 19, dicitur: Daemones credunt, et contremiscunt. Ergo. 2° Daemones et Christiani damnati cognoscunt in inferno veritates supernaturales quas cognoverunt in via. Atqui has veritates supernaturales cognoscere non possunt nisi per fidem, qua sola est supernaturalis inter virtutes intellectuales. Ergo.

Resp. ad primum. Daemones credunt fide infusa ex pia motione voluntatis, nego; fide naturali et quodammodo coacta, tum ex evidentia signorum quae perspicaci mentis acumine penetrant, tum miserabili experientia qua Deum vindicem sentiunt. Conc. Neque refert quod S. Iacobus comparet eorum fidem cum fide peccatorum, quae est vera fides infusa; tenet enim comparatio, non quoad utriusque fidei naturam, sed quoad utriusque sterilitatem, quia neutra sufficit ad salutem, cum utraque sit sine operibus. Solutio patet ex textu.

Resp. ad secundum. Nego min. Fides enim qua daemones et damnati credunt et cognoscunt veritates supernaturales, licet dici possit supernaturalis ex parte obiecti, est tamen naturalis ex parte motivi seu principii; est enim acquisita vel ex statu viae, vel ex rerum eventu, vel ex prophetiis impletis, vel ex poenis quas sentiunt: sicut, si quis ex motivo mere naturali, puta ex relatione parentum aut alicuius viri docti, crederet mysteria nostra, licet huius fidei obiectum foret supernaturale, ipsa tamen in se et ex parte principii foret naturalis.

Dico 3°: Fides non remanet in beatis ², bene tamen in animabus purgatorii.

Prob. prima pars. 1° Ex Apost. I Cor., XIII, 9 et 10, dicente: Ex parte cognoscimus et ex parte prophetamus; cum autem venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est. Id est, cum venerit visio, evacuabitur fides. Et II Cor., V, 6 et 7: Dum sumus in corpore, peregrinamur a Domino; per fidem enim ambulamus, et non per speciem. Unde Aug., lib. XIV de Trinit., c. 2, n. 4: « Neque enim, inquit, iam fides erit [in patria] qua credantur quae non videntur, sed species qua videantur quae credebantur. »

Prob. ³ 2° Destructo obiecto formali fidei, non subsistit fides. Atqui in beatis destruitur obiectum formale fidei; est enim obiectum formale fidei prima veritas non visa, quae intuitive videtur a beatis. Ergo.

Hinc manet probata secunda pars. Animae enim in purgatorio (idem dicendum de Patribus qui erant in limbo), nondum fruuntur visione beata, sicque remanet inipsis obiectum formale fidei, scilicet prima veritas non visa. Adde quod sperent beatitudinem; fundamentum autem spei est fides, cum nemo speret beatitudinem, nisi credat se posse illam adipisci.

Dico 4°: Fides sive habitualis sive actualis non remanet in haeretico qui vel unum tantum fidei articulum pertinaciter discredit ^{4 5} ^. Est communis cum Authore, contra paucos.

Prob. 1° Apost., Galat., V, 4, iis qui sustinebant observantiam legalium esse necessariam ad salutem, dicit: Evacuati estis a Christo, id est a Spiritu fidei, ut explicat versu sequenti. Tridentinum, sess. VI, cap. 15: « Asserendum est, inquit, non modo infidelitate, per quam et ipsa fides amittitur, etc. » Quelibet autem haeresis, etiam circa unum tantum articulum, est infidelitas.

Prob. 2° ratione ⁶ Cessante obiecto formali a quo habitus et actus specificantur, cessant et destruuntur habitus et actus. Atqui in haeretico qui pertinaciter negat vel unum articulum fidei, cessat obiectum formale fidei tam habitualis quam actualis. Ergo. — Prob. min. Obiectum formale fidei sive habitualis sive actualis, est prima veritas in dicendo, ut manifestata per Ecclesiam. Atqui qui negat pertinaciter unum articulum fidei, non credit alios quos tenet propter primam veritatem, ut manifestatam per Ecclesiam, alioquin et hunc quem negat crederet, cum sit etiam, sicut alii, revelatus a prima veritate et propositus ut talis ab Ecclesia; sed hunc reiicit et illos tenet ex proprio iudicio et propria electione. Unde Aug., lib. XVII Cont. Faust., c. 3, alloquens Marichaeos: « Qui, inquit, in Evangelio quod vultis creditis, quod vultis non creditis, vobis potius quam Evangelio creditis. »

[Advertendum itaque quod, licet fides ex parte obiecti sit totum integrale constans partibus, quatenus respicit plura a Deo revelata, in ratione tamen habitus et qualitatis est una et simplex in unoquoque credentium, cum inclinet ad assentiendum pluribus sub uno indivisibili motivo, scilicet propter primam veritatem in dicendo, unde hic habitus totus et integer perit in haeretico. Quod si contingat haereticum post haeresim eadem facilitate et firmitate credere articulos quos adhuc tenet, ac ante, id contingit quia haeretici eadem firmitate et facilitate credunt, non solum articulos fidei, sed etiam suos errores, ita ut aliquando pro iis asserendis moriantur. Firmitas ergo provenit ex sola pertinacia voluntatis, facilitas autem ex habitu fidei acquisito, sive, iuxta aliquos, per actus praecedentis fidei, non qua supernaturales, sed qua vitales; sive, iuxta alios, per actus fidei naturales ex parte principii, licet supernaturales ex parte obiecti; saepe enim fidelis, vel ex instructione parentum, vel ex doctrina catechistarum, vel ex consuetudine, non attendendo ad primam veritatem revelantem, elicit actus qui, cum sint naturales ex parte principii, generant habitum pariter naturalem, qui remanet in haeresi. Habitus autem fidei supernaturalis destruitur ad destructionem sui obiecti formalis. Cum ergo haereticus, negans unum fidei articulum, neget primam veritatem, et per hunc actum physice destruat in suo intellectu obiectum fidei, eodem modo destruit mediate habitum fidei.]