Summa summae S. Thomae, Tomus III

[Sub duplici respectu fuit impugnatus principatus civilis Pontificis Romani, quoad factum scilicet et quantum ad ius.

Contra factum historicum debacchati sunt communiter Protestantes, inter quos praecipuum locum tenent Basnage, Mosheim, Sismondi, qui huius principatus initium ab omni iniustitia labe immune non esse contendunt, asserentes summos Pontifices variis rerum adiunctis fraudulenter usos fuisse ad potestatem suam temporalem creandam et eius limites paulatim extendendos. Non defuerunt etiam inter catholicos qui, monumentis historicis non satis attendentes, his plus aequo consenserint.

Alii absolute hunc principatum improbaverunt, ut doctrinae evangelicae repugnantem et cum potestate spirituali natura sua incompatibilem. Tales fuerunt Wiclefus, a concilio Constantiensi damnatus, Calvinus et plerique Ecclesiae catholicae hostes, qui intelligentes hac potestate authoritatem Sanctae Sedis fulciri, illam odiosam reddere conati sunt et Pontifices Romanos ut Evangelium evertentes insectati sunt. Quidam etiam de titulo catholicorum gloriantes huic sententiae magis vel minus faverunt, allegantes ministerio spirituali implendo media spiritualia sufficere, illudque cura rerum temporalium impediri, quorum systema hac celebri formula continetur : « Ecclesia libera in Statu libero. »

Contra quos.

Dico 1° : Principatus civilis Pontificis Romani est factum legitimum.

Prob. 1° Legitime fuit constitutus. Neque vi neque fraude Pontifices principatum civilem obtinuerunt. Quomodo enim regiones illas sub ditione sua redigere potuissent, cum seipsos protegendi et incolumes servandi nullum medium eis suppeteret ? Non magis fraude hanc potestatem captarunt, quae potius sponte a populis et principibus fuit eis oblata. Plures enim civitates a ducentis annis ab imperatoribus derelictae et a Longobardis impugnatae, Papam auxilium implorarunt eique se dederunt. Si igitur populorum consensus, qui hodie venditatur ut via potior et etiam unica dominationem acquirendi, exigitur, hic titulus Pontificibus Romanis non defuit. Civium consensui imperatorum confirmatio et concessio expressa accesserunt. Pippinus summo Pontifici exarchatus Ravennensis dominium tradidit, et hanc donationem confirmavit, aliis possessionibus additis, Carolus Magnus, cui consensere Ludovicus Pius eiusque successores. Demum comitissa Mathildis proprium territorium Sanctae Sedi actu solemni reliquit.

2° Legitima praescriptione fuit firmatus. A temporibus Pippini et Caroli Magni mille anni et amplius numerantur, et si summi Pontifices pluries fuerunt suis possessionibus deturbati a principibus quorum vitia redarguere et excessus reprimere debuerunt, ab aevo Caroli V imperatoris et Francisci I, Galliarum regis, id est a tribus saeculis, principatum suum pacifice exercuerunt. Porro, omnibus fatentibus, tantum temporis spatium ad legitimam praescriptionem amplissime sufficit. Et hoc iure publico fuit sanctitum; etenim nullum fere pactum pacis inter principes fuit initum, in quo Sancta Sedis temporalis potestas non fuerit recognita et sub tutela communi posita, ut factum est praecipue et solemniter in congressu Vindobonae in Austria habito anno 1815, in quo plurium regnorum Europae limites fuerunt mutati et determinati.

3° Eius legitimitas ex effectibus etiam temporalibus demonstratur. Audiamus Leonem XIII hoc argumentum dilucide et eloquenter exponentem in Encyclica Inscrutabili, occasione assumptionis suae ad summum pontificatum promulgatae :

« Quid autem, si Romani Pontificis opera spectantur, iniquius esse potest, quam inficiari quantopere Romani Antistites de universa civili societate et quam egregie sint meriti ? Profecto decessores nostri, ut populorum bono prospicerent, omnis generis certamina suscipere, graves exantlare labores, seque asperis difficultatibus obiicere nunquam dubitarunt, et defixis in caelo oculis, neque improborum minis submisere frontem, neque blanditiis aut polleitationibus se ab officio abduci degeneri assensu passi sunt. Fuit haec Apostolica Sedes quae dilapsae societatis veteris reliquias collegit et coagmentavit; haec eadem fax amica fuit qua humanitas christianorum temporum effulsit; fuit haec salutis anchora inter saevissimas tempestates queis humana progenies iactata est; sacrum fuit concordiae vinculum quod nationes dissitas moribusque diversas inter se consociavit; centrum denique commune fuit unde, cum fidei et religionis doctrina, tum pacis et rerum gerendarum auspicia ac consilia petebantur. Quid multa? Pontificum Maximorum laus est, quod constantissime se pro muro et propugnaculo obiecerint, ne humana societas in superstitionem et barbariem antiquam relaberetur.

« Ulinam autem salutaris haec authoritas neglecta nunquam esset vel repudiata ! Profecto neque civilis principatus augustum et sacrum illud amisisset decus quod a religione inditum praese feret, quodque unum parendi conditionem homine dignam nobilemque efficit; neque exarsissent tot seditiones et bella, quae calamitatibus et caedibus terram funestarunt ; neque regna olim florentissima, e prosperitatis culmine deiecta, omnium aerumnarum pondere premerentur. Cuius rei exemplo etiam sunt orientales populi, qui, abruptis suavissimis vinculis quibus cum Apostolica hac Sede iungebantur, primaevae nobilitatis splendorem, scientiarum et artium laudem, atque imperii sui dignitatem amiserunt.

« Praeclara autem beneficia quae in quamlibet terram plagam ab Apostolica Sede profecta esse illustria omnium temporum monumenta declarant, potissimum persensit Itala haec regio, qua quanto eidem propinquior locinatura exstitit, tanto uberiores fructus ab ea percepit. Romanis certe Pontificibus Italia acceptam referre debet solidam gloriam et amplitudinem qua reliquas inter gentes eminuit. Ipsorum authoritas paternumque studium non semel eam ab hostium impetu texit, eidemque levamen et opem attulit, ut catholica fides nullo non tempore in Italorum cordibus integra custodiretur.

« Huiusmodi praedecessorum nostrorum merita, ut caetera praetereamus, maxime testatur memoria temporum S. Leonis Magni, Alexandri III, Innocentii III, S. Pii V, Leonis X, aliorumque Pontificum, quorum opera vel auspiciis ab extremo excidio, quod a barbaris impendebat, Italia sospes evasit, incorruptam retinuit antiquam fidem, atque inter tenebras squaloremque rudioris aevi scientiarum lumen et splendorem artium aluit, vigentemque servavit. Testatur nostra haec alma Urbs, Pontificum sedes, quae hunc ex iis fructum maximum cepit, ut non solum arx fidei munitissima esset, sed etiam bonarum artium asylum et domicilium sapientiae effecta, totius orbis erga se admirationem et observantiam conciliaret. Cum harum rerum amplitudo ad aeternam memoriam monumentis historiae sit tradita, facili negotio intelligitur non potuisse nisi per hostilem voluntatem indignamque calumniam, ad hominum deceptionem, voce ac litteris obtrudi, hanc Apostolicam Sedem civili populorum cultui et Italiae felicitati impedimento esse.

« Si igitur spes omnes Italiae orbisque universi in ea vi communi utilitati et bono saluberrima, qua Sedis Apostolica pollet authoritas, et in artissimo nexu sunt posita, qui omnes Christi fideles cum Romano Pontifice devinciat, nihil nobis potius esse debere cognoscimus, quam ut Romana Cathedra suam dignitatem sartam tectamque servemus, et membrorum cum capite, filiorum cum patre coniunctionem magis magisque servemus. »

Confirmatur hoc peremptorio argumento. Admitti non potest, factum illegitimum in Ecclesia Christi perpetuari et ab ea ut legitimum, non tantum tolerari, sed etiam constanter vindicari; quia hanc legitimitatem affirmando et doctrinam oppositam reprobando, Ecclesia erraret et falsum doceret. Atqui nemo catholicus ita sentiet. Ergo.

Dico 2° : Principatus civilis Pontificis Romani est necessarius.

Haec necessitas non absolute, sed conditionate et hypothetice intelligitur. Etenim, si Christo placuisset primatui Vicarii sui principatum civilem tamquam quid essentiale adnectere, Petrus ipse debuisset illum obtinere et exercere. Porro per priora saecula Pontifices Romani illo erant destituti, quin imo non alia purpura fuerunt decorati quam proprii sanguinis, per martyrium, et non coeperunt tali potestate gaudere, nisi cum mira Evangelii propagatione principes saeculares ipsi cum suis populis facti sunt christiani, et necesse fuit supremum omnium ducem et pastorem eis nullo modo subiici, ut erga eos officium suum libere posset implere.

Prob. necessitas huius principatus ex natura officii a Christo suo Vicario commissi. Etenim

Ut Pontificis Romani primatus efficaciori modo exerceri possit, requiritur necessario Papam omnimoda libertate gaudere. Atqui principatus civilis est huius perfectae libertatis conditio. Ergo hic principatus est necessarius.

Prob. min. declaratione solemni facta a Pio IX potestate sua civili exturbato, in consistorio Caietae habito die 28 aprilis 1849 :

« Officii nostri, inquiiebat, ratio postulat ut, in civili Apostolicae Sedis principatu tuendo, iura possessionesque sanctae Romanae Ecclesiae atque eiusdem Sedis libertatem, quae cum totius Ecclesia libertate et utilitate est coniuncta, totis viribus defendamus. Et quidem homines qui, commemorato plaudentes decreto (spoliationis), tam falsa et absurda affirmant, vel ignorant vel ignorare simulant, singulari prorsus divinae providentiae consilio factum esse ut, Romano imperio in plura regna variasque nationes diviso, Romanus Pontifex, cui a Christo Domino totius Ecclesiae regimen et cura fuit commissa, civilem principatum hac sane de causa haberet, ut ad ipsam Ecclesiam regendam eiusque unitatem tuendam plena illa potiretur libertate, qua ad supremi apostolici ministerii munus obeundum requiritur. Namque omnibus compertum est, fideles populos, gentes, regna nunquam plenam fiduciam et observantiam praestitura esse Romano Pontifici, si illum alicuius principis vel gubernii dominio subiectum ac minime liberum esse conspicerent. Siquidem fideles populi et regna vehementer suspicari ac vereri nunquam desinerent, ne Pontifex sua acta ad illius principis vel gubernii in cuius ditione versaretur voluntatem conformaret, atque idcirco actis illis hoc praetextu saepius refragari non dubitarent. Et quidem dicant vel ipsi hostes civilis principatus Apostolicae Sedis qui nunc Romae dominantur, quanam fiducia et observantia ipsi essent excepturi hortationes, monita, mandata, constitutiones Summi Pontificis, cum illum cuiusvis principis aut gubernii imperio subditum esse cognoscerent, praesertim vero si cui subessent principi, inter quem et Romanam ditionem diuturnum aliquod ageretur bellum. » Ex his invicte demonstratur necessitas supra asserta.

Idem Pontifex, in Encyclica diei 18 iunii 1859, decretorie eamdem necessitatem affirmat, dicens : « Necessarium esse palam edicimus huic Sedi civilem principatum, ut in bonum religionis sacram potestatem sine ullo impedimento exercere possit. » Pluries postea in diversis allocutionibus contra territorii pontificalis invasores protestatus est, cos censuris ecclesiasticis innodatos declarans.

Leo XIII, statim atque ad summi pontificatus dignitatem evectus fuit, non omisit has protestationes et reclamationes renovare, in memorata Encyclica Inscrutabili : « Ut in primis, inquit, eo quo possumus modo, iura libertatemque huius Sanctae Sedis adseramus contendere nunquam desinemus, ut authoritati nostrae suum constet obsequium, ut obstacula amoveantur quae plenam ministerii nostri potestatisque libertatem impediunt, atque in eam rerum conditionem restituamur, in qua divinae sapientiae consilium Romanos Antistites iampridem collocaverat. Ad hanc vero restitutionem postulandam nos, non ambitionis studio aut dominationis cupiditate, sed officii nostri ratione et religionis iurisiurandi vinculis quibus obstringimur, ac praeterea non solum ex eo quod principatus hic ad plenam libertatem spiritualis potestatis tuendam conservandamque est necessarius, sed etiam, quod exploratissimum est, cum de temporali principatu Sedis Apostolicae agitur, publici etiam boni et salutis totius humanae societatis causam agitari. Hinc praetermittere non possumus quin, pro officii nostri munere, quo sanctae Ecclesiae iura tueri tenemur, declarationes et protestationes omnes quas sanctae memoriae Pius IX, decessor noster, tum adversus violationem iurium ad Romanam Ecclesiam pertinentium pluries edidit ac iteravit, easdem et nos hisce nostris litteris omnino renovemus et confirmemus. » Et hanc declarationem ipse Leo XIII deinde, datis opportunitatibus, non semel iteravit.

Igitur nemini catholico licet his declarationibus contradicere, nec sentire principatum civilem Ecclesiae Romanae, praeteritis quidem temporibus fuisse utilem, sed hodiernis moribus et iuri novo non iam congruere. Nam in Syllabo, ex mandato Pii IX, inter propositiones damnatas fuerunt insertae duae sequentes : LXXV. « De temporalis regni cum spirituali compatibilitate disputant inter se christianae et catholica Ecclesiae filii. » Qua propositio reprobatur in eo sensu intellecta, quod catholicis fas sit utramlibet sententiam tuta conscientia amplecti. — LXXVI. « Abrogatio civilis imperii quo Apostolica Sedes potitur, ad Ecclesiae libertatem felicitatemque vel maxime conduceret. » Unde constit. Apostolicae Sedis, diei 12 octobris 1869, excommunicatione latae sententiae speciali modo Romano Pontifici reservata plectuntur « invadentes, destruentes, detinentes per se vel per alios civitates, terras, loca aut iura ad Ecclesiam Romanam pertinentia ; vel usurpantes, perturbantes, retinentes supremam iurisdictionem in eis ; nec non ad singula praedicta auxilium, consilium, favorem praebentes. » Haec censura renovatur ex bulla Cone, § 20.

Haec confirmant declarationes plurimorum conciliorum provincialium posterioribus his temporibus congregatorum, quorum plura hac Bossuetii verba invocarunt :

« Vobis omnibus precamur sacrum principatum omnibus modis salvum et incolumem esse. » Praecipue notari debent concilia provinciarum Turonensis, Remensis, Rothomagensis, Tolosanae, Albiensis, Bituricensis. Concilium IV provinciae Burdigalensis Pictavi celebratum, anno 1859, declarationi Pii IX supra relatae fortiter adhaesit et eius decretum ab eodem Pontifice amplissime fuit approbatum et laudatum.

Ex quibus omnibus sequitur, principatum civilem divinae providentiae ordinatione statutum Romano Pontifici sensu supradieto esse necessarium.

Confirmatur propositio hoc facto, quod, cum territorium pontificium vi et armis fuit ditioni legitimae subtractum, catholicis nationibus, et etiam quibusdam heterodoxis, plenam libertatem Pontifici Romano in suo ministerio implendo vindicantibus, usurpator protestationes undique exsurgentes compescere conatus est, obtinendo a legislativa potestate legem quam securitatis dixerunt, qua sanctum est Pontifici regales honores deferendos esse, eiusque libertati tuendae gubernium novum invigilaturum esse. Quomodo fuerit impleta, seu potius spreta haec obligatio, omnes norunt ; sed ex hoc facto deducitur communiter agnitam fuisse necessitatem plenae libertatis et independentiae summi Pontificis. Porro nunquam erit a quavis saeculari potestate omnimode independens, nisi principatus civilis omnibus regibus et principibus fecerit eum requalem. Ergo.]