Summa summae S. Thomae, Tomus III

[Praenotandum. Ecclesia est vox graeca ἐκκλησία, latine evocatio. Hoc de etymologia nominis. Quantum autem ad eius significationem, Ecclesia generalissime sumpta significat quemcumque coetum, seu congregationem, sive civilem, ut Psal. cvi, 32 : Exaltent eum in ecclesia plebis: sive malam, ut Psal. xxv, 5 : Odivi ecclesiam malignantium; sive bonam, ut Rom., XVI, 16 : Salutant vos omnes ecclesiae Christi. Communi vero Scripturarum et SS. Patrum usu Ecclesia sumitur in bonam partem pro Ecclesia Christi, id est pro societate quae Christo ut capiti adhaeret.

Apud Iudaeos vocabulum Synagoga significabat quod apud nos significat Ecclesia, cum hoc discrimine, quod Ecclesia sit congregatio filiorum Dei per gratiam, Synagoga vero congregatio servorum per timorem.

Observandum est insuper quod, per metonymiam, sumendo continens pro contento, Ecclesia significet etiam locum in quo religionis causa conveniunt fideles, et eodem sensu locus in quo conveniebant Iudaei dicebatur Synagoga.

Resp. Ecclesiam omni tempore exstitisse. Sic affirmat Augustinus, lib. I Retract., cap. 13, num. 3 : « Res ipsa quae nunc christiana religio nuncupatur, erat apud antiquos, nec defuit ab initio generis humani, quousque ipse Christus veniret in carne, unde vera religio, quae iam erat, coepit appellari christiana. » Idemque docetur ab Epiphanio dicente, lib. I adv. Haeres., cap. 5 : « Principium omnium rerum est sancta et catholica Ecclesia. »

Prob. Docente Apostolo, Ephes., I, 9 et 10, Deus notum fecit nobis sacramentum voluntatis suae... instaurare omnia in Christo, quae in coelis et quae in terra sunt, in ipso. Christus ergo, Filius Dei aeternus, qui factus est ei ex semine David secundum carnem, qui praedestinatus est Filius Dei in virtute secundum Spiritum sanctificationis, Rom., I, 3 et 4, est verus et unicus Salvator hominum, qui peccato protoparentis perierant. Unde idem Apostolus eum omnibus temporibus fuisse et futurum esse praesentem affirmat, dicens, Hebr., XIII, 8 : Iesus Christus heri et hodie, ipse et in saecula. Fuit heri per promissionem; est hodie in Ecclesia catholica quam fundavit et in qua permansurus est omnibus diebus, usque ad consummationem saeculi Matth., XXVIII, 20 ; ipse erit in saecula, nempe in coelo, ubi regnabit in saecula saeculorum, Apoc., XI, 15, cum redemptis, qui pariter cum eo regnabunt in saecula saeculorum, ibid., XXII, 5.

Christus apparet primum in promissione qua Adamo lapso ei cum omni sua posteritate summis divinis beneficiis exspoliato Deus reparatorem pollicitus est, dum ait Dominus Deus ad serpentem...: Inimicitias ponam inter te et mulierem, et semen tuum et semen illius. Ipsum¹ conteret caput tuum, Gen., III, 14 et 15. Manifesta est in hoc loco predictio reparatoris nos a seductore ulciscentis, si cum Patribus intelligamus iis verbis diabolum designari, qui Evam deceperat, camque cum Adamo eiusque posteris in duplicis mortis poenam coniecerat. Semen enim mulieris, id est Christus filius Mariae, debet potentia daemonum conculcare, damna hominibus illata reparare, et humanum genus ad Deum reducere.

Ne vero huius promissionis memoria e mentibus hominum excideret, Spiritu divino afflante, saepius usque ad adventum Salvatoris renovata fuit per prophetas, quorum oracula in tractatu de Incarnatione expendemus.

Porro, post lapsum hominis, una est omnibus salutis via. Sicut ergo, sub novo Testamento, fides qua Christo salvatori incipimus adhaerere est « humanae salutis initium, fundamentum et radix omnis iustificationis, » ut docet Trident. synodus, sess. VI, de Iustif., cap. 8; ita semper, etiam in primordiis mundi, ii tantum qui in reparatorem promissum et venturum crediderunt, potuerunt salvari. Quod apparet ex eo quod in libro Genesis, xv, 6, de Abraham dicitur, et a Paulo allegatur, Rom., IV, 3 : Credidit Abram Deo, et reputatum est illi ad iustitiam. Huius autem fidei Abrahae et eius filiorum, sive secundum carnem, sive secundum spiritum, promissionem redemptoris fuisse obiectum, testatur idem Apostolus, dicens, ibid., 13, 16 : Non enim per legem promissio Abrahae, aut semini eius... ; sed per iustitiam fidei. Ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio omni semini, non ei qui ex lege est solum, sed et ei qui ex fide est Abrahae, qui pater est omnium nostrum.

Quamvis omnibus Adae posteris facta fuerit promissio, cum spiritus Dei non permaneret in homine in aeternum, quia caro est, Gen., VI, 3, etiam postquam genus humanum renovatum fuisset per diluvium, ideo Deus populum sibi eligere decrevit, qui titulo speciali haeres et custos huius promissionis constitueretur, et ex quo Messias tempore praestituto oriretur. Igitur dixit ad Abraham, ibid., XVII, 7: Statuam pactum meum inter me et te, et inter semen tuum post te in generationibus suis, foedere sempiterno, ut sim Deus tuus et seminis tui post te. Ex Abraham, per Isaac et Iacob, ortus est hic populus a caeteris gentibus segregatus, cui postea per Moysen mediatorem Deus legem suam dedit in monte Sinai, et in cuius medio instituit verum cultum, cuius ritus etiam in minimis voluit ipse praescribere, ut omnia congrue reparatorem presignarent et annuntiarent. In cultu Mosaico apparent cuncta quae ad religionem essentialiter pertinent, nempe sacerdotium, sacrificium, sacramenta et generatim quidquid Deo honorem debitum exhibet et homini gratiam confert et salutem aeternam procurat. Haec autem omnia, teste Apostolo, in figura contingebant illis, I Cor., x, 11. Finis vero legis Christus, ad iustitiam omni credenti, ut idem docet, Rom., x, 4. Christus ergo erat typus praenuntians et expectatus ut salutare Dei, Gen., XLIX, 18, in quo benedicentur omnes gentes, iuxta promissionem ter a Deo Abrahamo iuratam. Ita Christus sibi praexistebat in populo Dei, qui iam inde Ecclesia vere christiana erat, cui per circumcisionem Abrahae posteri adscribebantur, sicut Ecclesiae christianae typica per baptismum nunc incorporantur homines. Ecclesiae corpus tunc ex semine Abrahae seu populo Israelitico coalescebat. Quia vero Christus est redemptor universalis, poterant per eum salvari quotquot credebant in eum. Ita Iob Idumaeus, qui ad populum Dei genere suo non pertinebat, Spiritu sancto afflatus, fidem suam et spem ex fide natam his verbis professus est, Iob, XIX, 25-27 : Scio quod Redemptor meus vivit..., et in carne mea videbo Deum meum : quem visurus sum ipse, et oculi mei conspecturi sunt, et non alius. Reposita est haec spes mea in sinu meo. Plures fuerunt alii, apud extraneos, qui eadem fide spiritualiter viventes, ad animam Ecclesiae primitivae pertinuerunt, sicut nunc ad Ecclesiam novam pertinere possunt qui, nondum per praedicationem Evangelii illuminati, gratiis Redemptoris non rebelles, salutem aeternam a Deo se consecuturos sperant, per media ab ipso statuta, et ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, testimonium reddente illis conscientia ipsorum, Rom., II, 15.

Ergo ante adventum Christi iam existebat per eum Ecclesia vere christiana, quae ab Adamo ad Moysen essentialibus tantum elementis consistens, deinde ministerio Moysis divinitus amplificata, usque ad Christum permansit, qui venit eam non solvere, sed adimplere, Matth., v, 17.]

Resp. Religio primava, quae ab Adamo ad Moysen fuit observata, constabat his tribus, quae omni religioni sunt essentialia, scilicet dogmatibus, praeceptis moralibus et cultu divino,

1° Cum homine a principio aeterna vitae haeres fuerit constitutus, clara visione Dei in caelo fruiturus, vita autem supernaturalis, quae in terris initium sumit, a fide primum ortum habeat, etsi Deus, primum hominem condendo, eius mentem ratione naturali, qua omnium creatorem in eius operibus perspicere poterat, ornaverit, eum amice alloquens, seipsum modo superiori revelavit ut Deum unicum, perfectissimum, omnipotentem, rerumque omnium factorem et supremum moderatorem : ita ut, sicut nunc, Adam Deum lumine naturali rationis et fide supernaturali cognosceret. Praeter cognitionem divinitus infusam omnium rerum quas homines naturaliter cognoscere possunt, Adam a Deo accepit per revelationem tantam supernaturalium cognitionem, quanta erat necessaria ad gubernationem vitae in ordine ad finem supernaturalem, ut a D. Thoma probatur, Ia p., q. 94, aa. 2, 3, c. Conscius igitur erat status perfectionis quem primum sortitus fuit. Noverat conditionem appositam a Deo, ut in hoc statu perseverare posset, et poenam quam divini mandati transgressione passurus erat. Post lapsum et omnium posterorum anticipatam ruinam, Adam a Deo accepit generis humani reparationis promissionem, seu foederis reconciliationis per mediatoris merita ineundi, serpenti, id est diabolo, Domino dicente, Gen., III, 15 : Inimicitias ponam inter te et mulierem, et semen tuum et semen illius: ipsum conteret caput tuum. In quo innuitur, saltem implicite, mysterium incarnationis divinae. Doctor Angelicus docet, IIa IIae, q. 7, a. 1, c, hoc mysterium tunc fuisse explicite cognitum et creditum, quia « via hominibus veniendi ad beatitudinem est mysterium incarnationis et passionis Christi. » Porro, si incarnationis fidem explicatam habuit Adam, consequenter Trinitatis eamdem fidem habuit, cum incarnatio non possit explicite credi sine fide explicita Trinitatis¹ Notificari etiam debuerunt homini conditiones praedicti foederis, nimirum fides in mediatorem, poenitentia agenda, servandaque legibus divinis obedientia.

Haec autem, licet non omnia explicite, sed quaedam paulo obscurius proposita fuerint, cum divina providentia, propter altissimas rationes, ea in plenitudine temporum apertius revelanda servaret, fuere tamen ab initio et omni tempore summa doctrina super qua vera religio fundatur. Haec dogmata, cum authoritas doctrinalis publica tunc non exstaret, per oralem traditionem transmittebantur, et si fides divina, simulque dictamen rationis naturalis penitus abolita viderentur, cum omnis caro corruperat viam suam per terram, Gen., VI, 12, deleto homine a facie terrae, ibid., 7, per diluvium, Noe, qui invenit gratiam coram Domino, ibid., 8, et eius familia traditionem pristinam incorruptam sibi posterisque servaverunt. Deinde vero successive evoluta est mediatoris venturi promissio, potissimum his verbis quae a Deo Abraham audivit, ibid., XXVI, 4 : Benedicentur in semine tuo omnes gentes terrae. Et in hac promissione includebantur cunctae veritates supra enuntiatae.

2° Ad rationem naturalem pertinet lex moralis; nam, teste Apostolo, Rom., II, 14 et 15, gentes, quae legem non habent, naturaliter ea quae legis sunt faciunt... Qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, testimonium reddente illis conscientia ipsorum. Ex praedictis enim dogmatibus plurima sequuntur officia, tum erga Deum, tum erga proximum, tum erga nosmetipsos. Indubium est Deum ea officia protoparentibus nostris insuper positive revelasse. Ex his officiis fuit postea conflatus decalogus, si excipias tertium praeceptum, quod in lege naturali non

² necessario includitur et ad legem ritualem est referendum. His additum est praeceptum negativum de fructu arboris scientiae boni et mali non comedendi, cuius observatione, sicut et caeterorum mandatorum, homo Deo honorem debitum redderet, suam erga creatorem dependentiam testificando. Quia primitiva lex divina, naturalis et positiva, in oblivionem per multiplices transgressiones venerat, ita ut homo caro fieret, Gen., VI, 3, genus humanum, praeter unam familiam, per diluvium fuit deletum, ita ut lex renovaretur et a patriarchis religiose observaretur.

3° Deo, ut omnium conditori potentissimo et supremo domino, cultus debetur. Quia vero homo, sola ratione naturali ductus, quomodo et quibus actibus externis congruenter Dominus sit honorandus nesciret, Deus ipse ritus religiosos determinare debuit et indubie determinavit. Quinam autem fuerint hi ritus omnes saltem in statu iustiae originalis, non adeo promptum est definire. Certum videtur Deum Adamo posito in paradiso voluptatis, ut operaretur et custodiret illum, Gen., II, 15, praecepisse ut septimo die a labore, etsi non operoso, cessaret, ad imitandum creatorem, qui requievit die septimo ab universo opere quod patrarat, ibid., 2, et ut pietatis officiis hunc diem et seipsum plenius sanctificaret. Quae lex peccato supervixit, et in monte Sinai fuit solemniter sancita. Inde est quod ubique gentium hebdomadarius dierum ordo servatur semperque viguit, et septimus sacer habetur, profecto quia Deus benedixit diei septimo et sanctificavit illum, ibid., 3.

Cum sacrificium sit actus praecipuus et etiam essentialis omnis religionis, debuit Deo ab Adamo innocente offerri, eo modo qui congruebat primaevae conditioni, ad triplicem finem adorationis, impetrationis et gratiarum actionis. Porro sacrificium expiatorium tunc non erat necessarium, id est sacrificium cruentum, quo homo confitebatur, post peccatum, quod mortem et destructionem meruisset ipse, in poenam rebellionis. Sufficienter ergo supremum Dei dominium agnoscebat et reverebatur Adam, Domino offerendo et consecrando fructus terrae, in testimonium subiectionis et gratitudinis, sic ad authorem omnium dona eius referendo.

Post lapsum Adami apparet expresse sacrificium, Gen., IV, 3 et 4. Factum est enim, post multos dies, ut offerret Cain de fructibus terrae munera Domino. Abel quoque obtulit de primogenitis gregis sui et de adipibus eorum. Et quia non decebat singulos pro libitu suo et secundum aestimationem propriam Deo cultum externum exhibere, Enos, filius Seth, superno lumine ductus, coepit invocare nomen Domini, ibid., 26, id est, iuxta communem interpretationem, primus fuit qui colendi numinis tempus, locum, caeremonias, munerumque ei offerendorum naturam determinaverit. Inter hos ritus, ante et post diluvium, cruenta sacrificia praecipuum locum tenent, ut exemplis Abel et Noe probatur. Porro huiusmodi sacrificia usurpata non fuerunt sola duce natura ; mors enim animalis irrationalis cum gratitudine pro beneficiis acceptis, vel cum peccati expiatione, nullam habet naturalem connexionem. Dicendum est ergo quod ab ipsius Dei instituto ista sacrificia duxerint originem. Quippe exterminatio homini propter peccatum debita in victimam transferebatur, quae vicaria sorte peccatum expiabat, quia figuraliter praenuntiabat immolationem Christi, in quem credebant et sperabant qui tales hostias offerebant. Etsi enim, ut ait Apostolus, Hebr., X, 4, impossibile sit sanguine taurorum et hircorum auferri peccata, id est propria huius sanguinis virtute, homines tunc habebant fiduciam in introitu sanctorum in sanguine Christi praefigurati, ibid., 19. Et sic adimplebatur lex ab eodem proclamata, ibid., IX, 22 : Omnia pene in sanguine secundum legem mundantur, et sine sanguinis effusione non fit remissio. Haec lex etiam apud infideles et idololatras observabatur, illos ita illudente diabolo, ut persuasum haberunt se veram religionem profiteri.

Per plura saecula nullus populus invenitur politice constitutus, authoritate paterna in singulis familiis homines regente. Ab initio igitur sacerdotium non fuit publicum, sed domesticum, ut demonstratur exemplo Noe, Gen., VIII, 20, Abraham, ibid., XXI, 13, et Iob, qui apud

Idumaeos verum Deum colebat, Iob., I, 5. Non tamen tunc munus sacrificatoris ita patri reservabatur, quod ab hostiis offerendis privati prohiberentur; nam Cain obtulit Domino de fructibus terrae, Abel vero de primogenitis gregis sui, et respexit Dominus ad Abel et ad munera eius, Gen., IV, 3 et 4. Publicum non fit sacerdotium, nisi populo Dei iam ab aliis gentibus segregato. Tunc Aaron, etiam ante egressum Israelitarum ab Egypto, sacerdos a Deo ipso agnoscitur, Exod., IV, 14, et filii eius eadem dignitate investiuntur, Ibid., XXIX, 43, XXIV, 9 et 10 ; Levit., I, 5; ita ut ex eo tempore sacerdotium Aaronicum dicatur.

Insuper sacramenta quaedam tunc hominibus dari debuerunt. Etenim, ut ait Augustinus, lib. XIX contra Faustum, cap. 11, « in nullum nomen religionis, seu verum, seu falsum, coagulari homines possunt, nisi aliquo signaculorum vel sacramentorum visibilium consortio colligentur: quorum sacramentorum vis inenarrabiliter valet plurimum, et ideo contempta sacrilegos facit. Impie quippe contemnitur, sine quo non potest perfici pietas. » Ratio a S. Doctore prolata, Ibid., est quod « talium figurarum observatio, praenuntiatio Christi fuit. »

An debuerit, etiam ante peccatum, aliquod sacramentum dari ? Affirmative respondendum esse censemus, quia conditioni hominis per fidem ambulantis super terram congruit, ut per signa sensibilia ducatur ad bona invisibilia et aeterna. Nullum autem videtur exstitisse sacramentum in statu innocentiae, praeter lignum vitae in medio paradisi, Gen., II, 9. Et hoc sufficiebat, tum ad conservandum corporis vigorem indeficientem, quod non poterat naturaliter efficere, tum ad significandam gratiam supernaturalem qua anima spiritualiter vivit, ut dicit S. Thomas, 1 p., q. 102, a. 1, ad 4 : « Lignum vitae, inquit, est quaedam materialis arbor, sic dicta, quia eius fructus habebat virtutem conservandi vitam, ut dictum est q. 97, a. 4. Et tamen aliquid significabat spiritualiter ; sicut et petra in deserto fuit aliquod materiale, et tamen significavit Christum. » Non improbabiliter ergo, homine tune inscio, sed Deo iam omnia disponente ad reparandam ruinam hominis quam praeviderat, presignificabatur hoc ligno crux Christi, quae est verum lignum vitae in paradiso terrestri Ecclesiae Christiana plantatum.

Quaenam vero fuerint sacramenta post peccatum usitata ? Respondet Augustinus, lib. V contra Iulianum, cap. 11, num. 45, ubi iterum asserit sacramenta quaedam fuisse necessaria : « Non credendum est, ante circumcisionem, famulos Dei, quando quidem eis inerat mediatoris fides in carne venturi, nullo sacramento eius opitulatos fuisse parvulis suis : quamvis quid illud esset, aliqua necessaria causa Scriptura sacra latere voluerit. Nam et sacrificia eorum legimus, quibus utique sanguis ille figurabatur qui solus tollit peccata mundi. » Revera quidem sacrificia antiqua inter huius aetatis sacramenta recensenda esse videntur, quae nempe immolationem Christi in cruce adumbrabant et praenuntiabant, et fidem in mediatorem excitabant. Quibus addita fuit postea circumcisio, quae a Deo data est in signum foederis ab eo initi cum populo ex Abraham orituro, Gen., XVII, 10 et 11, sicut nunc Ecclesiae Christi nova membra adscribuntur per baptismum. Quae sacramenta effectum spiritualem producebant, non ex opere operato, ut sacramenta nova legis, sed ex opere operantis, id est ratione dispositionum eorum qui his utebantur.

Haec sunt praecipua lineamenta religionis primitivae, quam lex mosaica ampliavit et lex christiana complevit.]

[Resp. Religio mosaica iisdem elementis essentialibus constabat, quibus religio primaeva, his elementis non suppressis ne funditus immutatis, sed tantum amplificatis. Unde populus Israeliticus, a Deo ipso politice constitutus, fuit continuatio Ecclesiae primaevae, et praeparatio Ecclesia a Christo institutae.

Quamvis autem Ecclesia mosaica iisdem elementis constaret quibus constabat Ecclesia primaeva, magnum discrimen inter utramque notandum est quoad constitutionem externam. Primaeva enim Ecclesia coalescebat ex cunctis hominibus qui, traditionem oralem servantes, reparatorem venturum, a Deo statim post generis humani ruinam promissum, expectabant, et verum Deum more maiorum colebant. Erat igitur tunc Ecclesia inter diversas gentes dispersa, et solo religionis nexu colligata et adunata. Mosaica vero Ecclesia non tantum religiose, sed etiam politice divinitus fuit constituta, ita ut Israelitica gens, a caeteris nationibus discreta et omnino separata, vere populus Dei esset, in quo promissio divina servaretur, per quem hominum redemptio praepararetur, et ex quo, tempore praestituto, oriretur Salvator universalis, de quo Iacob moriturus vaticinans dixerat, Gen., XLIX, 10, quod ipse erit expectatio gentium.

Haec electio et segregatio a Deo ipso affirmatur. Dicit enim, Exod., XIX, 5 : Si ergo audieritis vocem meam, et custodieritis pactum meum, eritis mihi in peculium de cunctis populis; mea est enim omnis terra. Deuter., VII, 6 : Quia populus sanctus es Deo tuo, te elegit Dominus Deus tuus, ut sis ei populus peculiaris de cunctis populis qui sunt super terram. Ne hic populus aliis commisceatur et cum eis confundatur, iubente Domino, omnes gentes vicinae ut hostes tractari debent, et prohibetur ne Israelitae eum eis connubia ineant, ibid., VII, 3.

Ut finem suum altissimum perfecte attingeret Deus, populo suo gubernium mere theocraticum dedit, eum etiam in civilibus per ministros ab ipso deputatos monarchice regens, ita ut sibi ipsi regalis authoritatis exercitium reservaret. Directe igitur elegit Dominus populi sui duces, Moysen, Iosue, etc. Cum postea, populo regem postulante, Deus eius precibus annuit, Samueli designavit quem ungeret, Saulem primum, deinde Davidem, ex cuius familia non auferetur sceptrum..., donec veniat qui mittendus est, Gen., XLIX, 10. Cum potestas legislativa sit attributum essentiale monarchicae authoritatis, Deus ipse tem poralium rerum administrationem ordinavit, multiplicibus decretis in libris Exodi, Levitici, Numerorum et Deuteronomii consignatis, quorum observationem his verbis praescribebat, Deuter., IV, 1 et 2 : Et nunc, Israel, audi praecepta et iudicia quae ego doceo te; ut faciens ea, vivas... Non addetis ad verbum quod vobis loquor, nec auferetis ex eo. Custodite mandata Domini Dei vestri, quae ego praecipio vobis. Causae graviores iudicio divino remittebantur, et a Deo respondente dirimebantur, Num., XXVII, 4. Rebus militaribus praeerat, ut patet ex columna ignea exercitum in deserto dirigente, et multis praeliis quae nonnisi Domino iubente fuerunt commissa. Quibus omnibus et multis aliis demonstratur Deum populi sui regimen, etiam in rebus ex natura sua profanis, sibi retinuisse, ut arceretur periculum ne quid a legislatore humano statueretur quod vocationi speciali huius gentis repugnaret.

Si Deo negotiis inferioribus per semetipsum ita providendum esse expedire visum est, multo magis res spirituales, quibus gloriam suam et generis humani salutem procurare decreverat, ordinare debuit. Porro, tria erant ad hunc duplicem finem obtinendum necessaria, ut in art. praeced. dictum est, scilicet dogmata, praecepta moralia et cultus divinus. In his igitur positive intervenit divina authoritas.

1° Dogmata ab origine mundi revelata, nunquam fuerunt mutata, sed in dies, sicut nobis id conspicientibus his novissimis temporibus in Ecclesia catholica evenit, luce clariori illustrata. Ita factum est vigente lege mosaica. Promissio redemptoris venturi saepe renovatur. Prophetae a Deo suscitantur, qui, eius Spiritu illuminati, Messiam repetitis oraculis annuntiant. Ille est qui mittendus est, et ipse erit expectatio gentium, Gen., XLIX, 10. Ille est quem Dominus Moysi designavit, dicens, Deuter., XVIII, 18 : Prophetam suscitabo eis de medio fratrum suorum similem tui, et ponam verba mea in ore eius, loqueturque ad eos omnia quae praecepero illi. Ille est cuius historiam contexuerunt David, Isaias, Ieremias, Zacharias, aliique prophetae, ita ut eorum scripta recte iureque fuerint Evangelium anticipatum nuncupata, et Philippus ad Nathanael potuerit dicere, Ioann., I, 45 : Quem scripsit Moyses in lege, et prophetae, invenimus Iesum, filium Ioseph, a Nazareth. Ut de eius adventu certissime constet, per Danielem, cuius prophetia expendetur in tractatu de Incarnatione, praecise determinatur numerus annorum post quos Christus dux apparebit et occidetur, Dan., IX, 24-27. Hanc praeparationem propheticam commemorat Apostolus, dicens, Hebr., I, 1 : Multifariam multisque modis olim Deus loquens patribus in prophetis, novissime diebus istis locutus est nobis in Filio, quem constituit haeredem universorum.

Praenuntiabatur insuper Christus, sive per istos homines quos Deus suscitavit ad populum suum eripiendum a periculis saepius imminentibus, quales fuerunt Moyses, Iosue, Gedeon et alii, sive per res symbolicas quae eum adumbrabant, inter quas praecipuum locum tenent sacrificia generatim, agnus paschalis et alia sacramenta. Et sic, ut dicit Apostolus, 1 Cor., X, 11, omnia in figura contingebant illis.

Ad futuram incarnationem divinam, omnes veritates dogmaticae in praeced. art. enuntiatae referebantur, vel ex ea procedebant.

2° Lex moralis homini primitus data nullam pariter, quoad essentialia, mutationem passa est, nec pati poterat. Quia vero necesse erat eam a populo electo perfectissime observari, eam solemniter et cum terrifico apparatu, in monte Sinai, per angelum suum Deus promulgavit, et duabus lapideis tabulis insculptam Moysi tradidit, addito, ut iam dictum est, praecepto de sabbati sanctificatione, Exod., XX. Et quia Israelitae iam dura cervice erant et incircumcisis cordibus et auribus, Act., VII, 51, ideo Moyses iterum postea decalogum coram populo proclamavit, Deuter., V. Cuncta quae Deus insuper mandavit, sive ad regimen politicum instituendum, sive ad cultum publicum ordinandum, ad eamdem legem accessorie pertinebant, quia ut Dominus supremus locutus est, cui debetur obsequium et adoratio, et praecepta ritualia non erant nisi regula practica quibus primi mandati observatio deter minabatur. Et his omnibus annuntiabatur Christus, de quo prophetice ait Isaias, XXIII, 22 : Dominus iudex noster, Dominus legifer noster: Dominus rex noster ipse salvabit nos;¹ qui de seipso dixit, Matth., V, 17 : Nolite putare quoniam veni solvere legem, aut prophetas : non veni solvere, sed adimplere.

3° Quia populus Israeliticus iam politice constitutus fuerat, cultum publicum institui necesse erat; quia honor Deo exhibendus est, non tantum ab homine privato, sed etiam a societate collectiva sumpta, praesertim cum gens aliqua fuit divinitus electa ad praeparandam viam Messiae venturo ut religionem perfectissimam inter homines statueret, qui ipse dicturus erat, Ioann., IV, 23 : Venit hora, et nunc est, quando veri adoratores adorabunt Patrem in spiritu et veritate.

Porro cultus publicus ordinari non poterat, nisi prius institueretur authentice publicum sacerdotium, cuius munera certis personis committerentur. Itaque, constitutis a Domino Moysi loquente, primum forma et dispositione tabernaculi, quod erat templum portatile, et omnibus quae ad sacrificia et alias caeremonias sacras respiciebant, Exod. et Levit., Aaron secundum ritum a Deo praescriptum in pontificem consecratur, et filii eius in sacerdotes, Levit., VI. Haec electio per miraculum virgae Aaronis florentis et fructificantis confirmatur, quo signo tribus Levi cultui divino singulariter mancipatur, aliis exclusis, Num., XVII et XVIII. Ubi observandum est quod, quamvis Moyses a Deo populo regendo praefectus fuerit, non ideo ei licebat sacerdotium assumere ; dicitur enim ei tantum, Exod., XVIII, 19 et 20 : Esto tu populo in his quae ad Deum pertinent, ut referas quae dicuntur ad eum, ostendasque populo caeremonias et ritum colendi; Aaroni vero et eius filiis, eorumque successoribus, praecipitur ut cunctas leges rituales a Domino datas observent cultu rituque perpetuo in generationibus suis, Levit., XXIV, 3. Quia vero sacerdotium hoc, sacrificia, ritusque omnes ita divinitus statuta erant figurativa et praenuntiabant eum qui pontifex factus est in aeternum, Hebr., VI, 20, et eius immolationem, cultumque perfectum ab eo ordinatum in Ecclesia cum qua promisit se futurum esse usque ad consummationem saeculi, Matth., XXVIII, 20, per Danielem praedictum est ea omnia mansura esse usque ad Christum ducem, quo occiso, civitatem et sanctuarium dissipari populum cum duce venturo;... et deficiet hostia et sacrificium, et erit in templo abominatio desolationis, et usque ad consummationem et finem perseverabit desolatio, Dan., IX, 26-27.

Si unum saltem sacramentum datum fuit homini innocenti, non minus, imo magis conveniebat vel necesse erat sacramenta aliqua post peccatum institui. Expositis rationibus quae necessitatem moralem sacramentorum demonstrant, 3 p., q. 61, a. 1, c., Angelicus dicit, a. 3, c. : « Sacramenta necessaria sunt ad humanam salutem, in quantum sunt quaedam sensibilia signa invisibilium rerum quibus homo sanctificatur. Nullus autem sanctificari potest, post peccatum, nisi per Christum, quem proposuit Deus propitiatorem per fidem in sanguine ipsius, ad ostensionem iustitiae suae, ut sit ipse iustus et sanctificans eum qui ex fide est Iesu Christi, Rom., III, 24-26. Et ideo oportebat ante Christi adventum esse quaedam signa visibilia quibus homo fidem suam protestaretur de futuro Salvatoris adventu; et huiusmodi signa dicuntur sacramenta. Et sic patet quod ante Christi adventum necesse fuit quaedam sacramenta institui. »

Quaenam vero fuerint haec sacramenta ? Primum locum tenet circumcisio quae Abrahamo data est ut signum foederis inter Deum et populum suum initi, Gen., XVII, 12 et 13, sicut nunc baptismus est signum indelebile foederis quo populus christianus per redemptorem Iesum Deo unitur.

Cum alia sacramenta necessaria fuerint ad fidem in Christum venturum excitandam et conservandam, veniunt deinde sacrificia, quae adumbrabant unicum sacrificium nova legis, quo Christus semetipsum obtulit pro salute mundi in ara crucis, et immolatur incruente quotidie in sacrificio missae. Idem praenuntiabatur mactatione agni paschalis, cuius esus insuper communionem eucharisticam presignabat. Manna, quod comederunt filii Israel quadraginta annis, donec venirent in terram habitabilem, cuiusque, ex mandato Dei, una mensura dicta gomer, fuit custodita in futuras vero generationes, Exod., XVI, 32-35, erat signum eucharistici sacramenti, ut Christus ipse testatus est, Ioann., VI, 49-52 : Patres vestri manducaverunt manna in deserto, et mortui sunt. Hic est panis de coelo descendens, ut si quis ex ipso manducaverit, non moriatur. Ego sum panis vivus, qui de coelo descendi. Si quis manducaverit ex hoc pane, vivet in aeternum : et panis quem ego dabo, caro mea est pro mundi vitae. Plura alia inter sacramenta recenseri possent, et dicendum est omnia quae tunc in honorem Dei peragebantur, et ipsam gentem Israeliticam, fuisse sacramenta eorum quae nunc sunt, dicente Apostolo, Galat., II, 16 et 17, quod dies festi, aut neomeniae, aut sabbatorum, erant umbrae futurorum, sicut Ecclesia praesens est umbra Ecclesiae in coelo triumphantis.²

Sacramenta haec antiqua sacramentorum ab ipso Christo institutorum erant umbra, non tantum quia, his advenientibus, evanescere debebant, sed quia, cum gratiam inhaerentem non continerent, sanctificare homines non poterant nisi ex opere operantis. Unde ea vocat Paulus, Galat., IV, 9, infirma et egena elementa, quibus denuo servire non licet. Et Augustinus dicit, lib. XIX contra Faustum, cap. 13 : « Prima sacramenta quae observabantur et celebrabantur ex Lege, praenuntiativa erant Christi venturi : quae cum suo adventu Christus implevisset, ablata sunt, et ideo ablata, quia impleta; non enim venit solvere Legem, sed adimplere. Et alia sunt instituta, virtute maiora, utilitate meliora, actu faciliora, numero pauciora, tamquam iustitia fidei revelata, et in libertatem vocatis filiis Dei, iugo servitutis ablato, quod duro et carni dedito populo congruebat. »

Ad cultum publicum pariter reducuntur dies festi solemniter celebrandi, inter quos praecipui sunt Pascha, Pentecostes et festum Tabernaculorum, quibus eventus notissimi recolebantur, et mysteria novi Testamenti figurate nuntiabantur.

Summatim descriptis omnibus quibus gens Israelitica, in populum Dei peculiarem electa, non tantum in spiritualibus, sed et in civilibus et politicis religiose constituta, quaeque Christum redemptorem venturum personabant et annuntiabant, liquet hunc populum Ecclesiam vere christianam fuisse, qua via sternebatur Ecclesia a Christo ipso institutae et usque ad consummationem saeculi duraturae.

[Resp. affirmative.

Prob. 1° ex his quae in praecedentibus articulis dicta sunt, quibus demonstratur : 1° religionem hanc a Deo ipso directe constitutam fuisse ; 2° omnia fuisse ordinata ad praeparandum adventum redemptoris humano generi post lapsum promissi ; 3° populum Israeliticum Ecclesiam anticipatam christianam vere fuisse.

Prob. 2° miraculis, tum in ordine physico, tum in ordine intellectuali.

1° Miracula ordinis physici fuerunt patrata primum ad statuendum religionem mosaicam, deinde ad eam confirmandam. 1° Plura et praeclarissima miracula facta sunt, quibus Moysis divina missio fuit evidentissime demonstrata. Ex his recensere sufficiat decem plagas Aegyptiacas, transitum Maris Rubri, manna e coelo descendens, quo Israelitae per quadraginta annos in deserto fuerunt nutriti, interitum Core, Dathan, et Abiron, quos, iubente Moyse, terra absorbuit, in poenam rebellionis, etc. Moyses ipse, antequam hi rebelles descenderent vivi in infernum, populo dixit, Num., XVI, 28 et 29 : In hoc scietis quod Dominus miserit me ut facerem universa quae cernitis, et non ea proprio ex corde protulerim. Si consueta hominum morte interierint, et visitaverit eos plaga qua et caeteri visitari solent, non misit me Dominus. Pari iure cetera miracula quae ipse fecit in gratiam missionis suae invocare potuisset, 2° Innu mera sunt miracula qua postea fecerunt Iosue, Iudices et prophetae, praesertim Elias et Elisaeus. Porro his omnibus mosaica religio fuit confirmata, siquidem non ad alium finem fuerunt peracta. Atqui haec miracula sunt facta historice certa et evidenter divina, utpote leges et vires naturae excedentia. Ergo religio cui patrocinantur est divina.

2° Miracula ordinis intellectualis sunt prophetiae. Et quidem historia populi Dei longe ante eventus singulos fuit prophetice praefixa. 1° Ante Moysen, Deus Abrahamo, iam aetate provecto, promittit, Gen., XV, 16 et 18, quod eius semen seu posteritas non numerabitur prae multitudine. Populus ex eo ortus peregrinus erit in terra non sua, id est in Aegypto, ubi subiicietur servituti et affligetur quadringentis annis, post quos egredietur cum magna substantia. Ex eo reges egredientur, dabiturque ei terra peregrinationis, omnisque terra Chanaan, in possessionem. Iacob moriens hoc praeclarissimum vaticinium, eventu quem naturaliter presagire non poterat comprobatum, edicit, Gen., XLIX, 10 : « Non auferetur sceptrum de Iuda, et dux de femore eius, donec veniat qui mittendus est, et ipse erit expectatio gentium. » 2° Moyses ipse Israelitis nuntiat, Num., XIV, 29 et 30, omnes qui numerati sunt a viginti annis et supra, et murmuraverunt contra Dominum, terram promissam non ingressuros, praeter Caleb et Iosue. Quod factum est, ut narratur ibid., XXVI, 65 ; Deuter., I, 35 seqq.; Iosue, XIV, 6 seqq. Phinees eiusque filiis perpetuum sacerdotium promittit, Num., XXIV, 13, huiusque promissionis adimpletio notatur Psal. CV, 13 ; Eccli., XLV, 30 ; 1 Machab., II, 54. Plures aliae praedictiones citari possent. 3° Sunt quasi innumerae prophetiae post Moysen editae. Praenuntiantur : ab Ahia, divisio regni Salomonis; ab Osee et Amos, vastatio et destructio Israelitici regni post quadraginta annos. Magis stupendae sunt prophetiae quae ad captivitatem babylonicam spectant, in quibus et tempus et duratio huius captivitatis determinantur, et Cyrus nominatim ut liberator populi designatur. Isaias, Ieremias et Daniel Babylonis eversionem, Ierusalem reaedificationem nem et imperiorum fata ita clare describunt, ut res praeteritas narrare, potius quam futuras annuntiare videantur : unde Porphyrius non dubitaverit asserere, has prophetias, aut saltem ex illis plures, post eventum fuisse confectas. Atqui hae omnes prophetiae, in gratiam religionis mosaicae directe vel indirecte editae, evidenter sunt divinae. Ergo.

Supponitur necessario libros in quibus miracula praedicta narrantur et prophetiae supra enuntiatae leguntur, esse authenlicos et integros, et divinitus fuisse inspiratos. Hac autem demonstrantur a scriptoribus qui hermeneutica sacra incumbunt.

Divinitas religionis mosaicae probari potest insuper ex natura constitutionis tum politicae tum religiosae populi, et ex praecellentia doctrinae quam gens ista profitebatur, qua nonnisi a Deo venire possunt. Sed haec sufficienter supra fuerunt exposita.]

[Iudai recentiores contendunt, non tantum Messiam promissum nondum advenisse, sed etiam legem mosaicam ita ex omni parte absolutam esse, ut sit essentialiter immutabilis, neque ab ipso Messia, cum in terris apparebit, sit abroganda. Unde inferunt Christum non esse verum Messiam quem populus Dei expectabat, eo quod legem antiquam abolere praesumpserit.

Quatuor in religione mosaica sunt distinguenda : moralia, dogmatica, iudicialia et caeremonialia. Praecepta moralia, quae ad legem naturalem pertinent, intrinsece sunt immutabilia. In hoc sensu tantum abrogari poterant, quod, veteri lege cessante, iam non obligarent tamquam pars huius legis, sed vi legis naturalis, quae cunctis temporibus et conditionibus hominum aptatur. Dogmata quibus existentia et natura Dei exprimuntur, mutationem pariter non patiuntur. In hoc tantum haec pars evanescere poterat, quod quae in figura contingebant, ut loquitur Apostolus, I Cor., X, 11, in quantum reparatorem venturum praenuntiabant, illius adventu irrita facta fuerint. Iudicialia et omnia quibus populus Dei politice fuit constitutus, vigere non valebant nisi durante Ecclesia figurativa, quae locum cedere debebat Ecclesiae a salvatore institutendae et usque ad consummationem saeculi permansurae. Caeremonialia, quae figuraliter redemptionem adumbrabant, non tantum vana essent, redemptione peracta, sed falsa, ut promittentia tamquam futurum quod est iam factum. His praennotatis,

Dico : Religio seu lex mosaica erat abroganda. Et hoc ex ipsa lege veteri probatur.

Prob. 1° ex prophetiis quae novum mediatorem seu legislatorem, novumque foedus promittunt : 1° Novus legislator ab ipso Moyse annuntiatur, cum dicit, Deuter., XVIII, 15-18 : « Prophetam de gente tua et de patribus tuis sicut me suscitabit tibi Dominus Deus tuus; ipsum audies... Et ait Dominus mihi : ... Prophetam suscitabo cis de medio fratrum suorum similem tui : et ponam verba mea in ore eius, loqueturque ad eos omnia quae praecepero illi. Qui autem verba eius quae loquetur in nomine meo audire noluerit, ego ultor existam. » Moyse vita functo, dicitur, ibid., XXXIV, 10 : « Et non surrexit ultra propheta in Israel sicut Moyses. » Non ergo apparebit propheta hoc loco designatus, lege mosaica vigente. Erit similis Moysis, non quidem quantum ad dignitatem, nam Moyses erat tantum huius prophetae figura, sed quantum ad officium legislatoris; quod innuitur verbis supra relatis : Ponam verba mea in ore eius, loqueturque ad eos omnia quae praecepero illi. Expressius ut talis postea describitur, Is., XLII, 1-4 : « Ecce servus meus, suscipiam eum... Dedi spiritum meum super eum, iudicium gentibus proferet... In veritate educet iudicium,... et legem eius insulae expectabunt. » — 2° Mediante legislatore venturo, novum foedus cum novo populo Deus inibit, lege veteri evanescente, quia eius finis implebitur, Ierem. XXXI, 31-33 : « Ecce dies veniunt, dicit Dominus ; et feriam domui Israel et domui Iuda foedus novum, non secundum pactum quod pepigi cum patribus eorum, in die quo apprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Aegypti ; pactum quod irritum fecerunt... Sed hoc erit pactum quod feriam cum domo Israel post dies illos, dicit Dominus : Dabo legem meam in visceribus eorum et in corde eorum scribam eam, et ero eis in Deum, et ipsi erunt mihi in populum. » Huic promissioni alludit Apostolus, II Cor., III, 3, dicens quod lex nova est scripta, non atramento, sed Spiritu Dei vivi; non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus. Unde, relata prophetia Isaiae, idem concludit, Hebr., VIII, 13 : « Dicendo autem novum, veteravit prius. Quod autem antiquatur et senescit, prope interitum est. » Quid clarius desiderari potest ?

Prob. 2° ex prophetiis quae vocationem gentium respiciunt. Ex his quae in articulis superioribus dicta sunt, concludendum est gentem Israeliticam non fuisse a Deo in populum peculiarem electam, nisi ut Messias, ab ea oriturus, certo agnosceretur cum adveniret, et ut viae sterneretur Ecclesiae ab eo institutendae, quae vere catholica seu universalis esse debebat. Oportebat ergo vocationem gentium in veteribus Scripturis clare praenuntiari, et quidem ita fuit praenuntiata. Iam enim haec vocatio exprimitur in textu Isaiae modo citato, ubi dicitur foedus novum ineundum esse a Deo cum domo Israel. Porro haec domus Israel eadem est ac semen Abrahae, quod quidem carnaliter ex populo Iudaico coalescit, sed spiritualiter omnes qui fidem sancti patriarchae imitati sunt complectitur. De Abrahamo enim dictum est, Gen., XVIII, 18 : « Benedicendae sunt in illo omnes nationes », semelque et iterum ipsi dixit Dominus, ibid., XXII, 18 et XXVI, 4 : « Benedicentur in semine tuo omnes gentes terrae. » Ita intelligendam esse hanc promissionem, patet ex Apostolo id testante, Rom., IV, 13 et 16 : « Non enim per legem promissio Abrahae, aut semini eius, ut haeres esset mundi; sed per iustitiam fidei... Ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio omni semini; non ei qui ex lege est solum, sed et ei qui ex fide est Abrahae, qui pater est omnium nostrum », id est, non Iudaeorum tantum, sed eorum qui ex gentibus credent a Christo se fuisse redemptos. Christo, qui erat expectatio gentium, anticipatae hoc testimonium redditur, Psal. II, 7 et 8 : « Dominus dixit ad me : Filius meus es tu, ego hodie genui te. Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae. » De eodem dicitur, Psal. LXXI, 11 : « Et adorabunt eum omnes reges terrae, omnes gentes servient ei. » Clamat Isaias eum annuntians, XLIX, 6 : « Ecce dedi te in lucem gentium ut sis salus mea usque ad ultimum terrae. » Apud Osee legitur, II, 24 : « Et dicam non populo meo : Populus meus es tu; et ipse dicet : Deus meus es tu. » Concinnunt alii prophetae, Ierem., III, 17 ; Soph., II, 11 ; Zach., IX, 9 et 10. Ergo omnes gentes in unum populum, Christo duce, spiritualiter congregabuntur. Ergo novo populo nova lex dabitur, quâ, promissione adimpleta, figurae omnes evacuabuntur. Ergo lex mosaica, in qua omnia in figura continebuntur, necessario erat abroganda.

Prob. 3° ex prophetiis quae praenuntiant novum sacerdotium, novum sacrificium, arcae oblivionem, templi eversionem sempiternam; ex quibus sequitur abrogatio legis ritualis seu caeremonialis, quâ praecipuum locum in constitutione mosaica tenebat.

1° Novum sacerdotium. Psal. CIX, 4 : « Iuravit Dominus, et non paenitebit eum : Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech. » Ita statuit Dominus Messiam in aeternum sacerdotem fore, iam non secundum ordinem Aaronicum, sed secundum ordinem Melchisedech regis Salem, qui quamvis gentilis esset, proferebat panem et vinum; erat enim sacerdos Dei altissimi, Gen., XIV, 18 ; de quo dicit Apostolus, Hebr., VII, 1 et 3, quod, cum esset sacerdos Dei summi,... assimilatus autem Filio Dei, manet sacerdos in perpetuum. Quibus verbis significatur sacerdotium christianum, cuius praecipuum munus est mystice renovare et perpetuare, sub speciebus panis et vini, sacrificium cruentum quo Christus seipsum in ara crucis obtulit et immolavit. Non tantum extra familiam Aaronicam, sed etiam extra populum Israeliticum eligentur sacerdotes novae legis, Isaiä dicente, LXVI, 19-21 : Mittam ex eis qui salvati fuerint,... et adducent omnes fratres vestros de cunctis gentibus donum Domino,... et assumam ex eis in sacerdotes et levitas, dicit Dominus. » Porro sacerdotium Aaronicum cunctis institutionibus apud Iudaeos praestabat, quo cadente, totam legem cum eo cadere necesse erat, ut Paulus docet, de futuro sacerdotio loquens, Hebr., VII, 11 et 12 : « Si ergo consummatio, id est adimpletio secreti divini de generis humani salute, per sacerdotium leviticum erat — populus enim sub ipso legem accepit — quid adhuc necessarium fut secundum ordinem Melchisedech alium surgere sacerdotem, et non secundum ordinem Aaron dici? Translato enim sacerdotio, necesse est ut et legis translatio fiat. »

2° Novum sacrificium. Vigente lege mosaica, solis sacerdotibus ex Aaronica stirpe ortis sacrificia offerre licebat, et in uno loco, nempe in templo Hierosolymitano, et haec sacrificia multiplicis generis erant, ut unumquodque eorum sub aliquo respectu figuraret speciatim perfectionem aliquam futuri et unici sacrificii instituendi. Porro haec omnia abolenda erant, cum Messias unum sacrificium perfectum veteribus substitueret, quod insigni Malachiae prophetia annuntiatur, I, 10 : « Non est mihi voluntas in vobis, dicit Dominus exercituum, et munus non suscipiam de manu vestra. Ab ortu enim solis usque ad occasum magnum est nomen meum in gentibus, et in omni loco sacrificatur et offertur nomini meo oblatio munda; quia magnum est nomen meum in gentibus, dicit Dominus exercituum. » Hanc autem veterum sacrificiorum abolitionem iam antea praedixerat Daniel, IX, 26 et 27 : « Et post hebdomades sexaginta duas occidetur Christus, et non erit populus qui eum negaturus est. Et civitatem et sanctuarium dissipabit populus cum duce venturo... Et in dimidio hebdomadis deficiet hostia et sacrificium, et erit in templo abominatio desolationis, et usque ad consummationem et finem perseverabit desolatio. » Haec luce sunt clariora.

3° Arca oblivio. Iubente Domino, arca fuerat a Beseleel fabricata de lignis setim, Exod., XXV, 10 ; XXXVII, 1. Pluries vocatur arca testimonii, ibid., XXV, 22 et alibi,

Erat arca testamenti, ibid., XXX, 26 ; arca foederis, Num., X, 33 ; Iosue, III, 3 et alibi. Dixerat Deus Moysi, Exod., XXV, 16 : « Pones in arca testificationem quam dabo tibi. » Qua autem erat haec testificatio, apparet ex hoc loco, Deuter., X, 1 et 2 : « Dixit Dominus ad me : Dola tibi duas tabulas lapideas sicut priores fuerunt, et ascende ad me in montem. Faciesque arcam ligneam, et scribam in tabulis verba quae fuerunt in his quas ante confregisti, ponesque eas in arca. » Moyses itaque deposuit in arca tabulas in quibus scripta fuerant decem mandata Dei, quae erant testimonium foederis inter Dominum et populum suum initi. Igitur foedus ipsum huic signo connexum erat. Porro, hoc signum in oblivionem cessurum erat tempore quo foedus finem habiturum erat, ut ex his videtur, Ierem., III, 15 et 16 : « Dabo vobis pastores iuxta cor meum... Non dicent ultra : Arca testamenti Domini, neque ascendet super cor, neque recordabuntur illius, nec visitabitur, nec fiet ultra. » Tune erit quod dicitur ibid., VII, 15 : « Et proiiciam vos a facie mea, sicut proieci omnes fratres vestros, universum semen Ephraim. » Ergo, arca foederis pereunte, foedus ipsum, id est tota lex et religio mosaica erat abroganda.

4° Templi eversio sempiterna. Templum quod, iubente Domino, Salomon aedificavit, et in quo arca foederis fuit reposita, tabernaculo portatili fuerat suffectum, eratque domus Dei et locus ubi offerebantur sacrificia legalia. Domino erat acceptum, sicut ipse testificatus est, dicens, III Rey., IX, 3 : « Sanctificavi domum hanc, quam aeedificasti, ut ponerem nomen meum ibi in sempiternum, et erunt oculi mei et cor meum ibi cunctis diebus », id est, quamdiu durabit cultus figurativus, et quoadusque veniat, ut Christus dixit, Ioann., IV, 23, hora quando veri adoratores adorabunt Patrem in spiritu et veritate. Atqui huius templi destructio clare fuit praedicta, Ierem., VII, 14 et 15 : « Faciam domui huic, in qua invocatum est nomen meum, et in qua vos habetis fiduciam, et loco quem dedi vobis et patribus vestris, sicut feci Silo. Et proiiciam vos a facie mea. » Porro, per longum tempus tabernaculum Domini in Silo permanserat, in quo arca foederis fuerat recondita et sacrificia offerebantur, et hunc locum deseruerat Dominus, ut refertur Psal. LXXVII, 60 : « Et repulit tabernaculum Silo, tabernaculum suum, ubi habitavit in hominibus. » Ergo pariter respuendum erat templum Hierosolymitanum. Et non tantum erat respuendum, sed evertendum, ut iam inutile factum, cum cultus novus instauraretur, sicut ex Daniele apparet, ubi dicitur, IX, 26, quod, Christo occiso, et civitatem et sanctuarium dissipabit populus cum duce venturo, et finis eius vastitas, et post finem belli statio desolationis.

Obiici possunt plura loca Scriptura, ubi lex dicitur legitimus sempiternum, Levit., XVI, 29 ; mansura in sempiternum, Deuter., XXIX, 29 ; nulla delenda oblivione, ibid., XXXI, 21 ; in aeternum fundata, Psal. CXVI, 18.

Resp. 1° Si voces in sempiternum in aeternum, stricte sumerentur, sequeretur legem mosaicam vere aeternam fore, et cum hoc nonnisi absurde dici possit, dicendum est eam duraturam fuisse ad longum tempus, et non abrogari debuisse antequam veniret ille qui mittendus erat ad redimendum genus humanum. 2° Haec interpretatio vera demonstratur textu Ieremiae supra citato in prima probatione, ex quo sequitur legem veterem observandam fuisse quamdiu populus Israeliticus ipse subsisteret, id est usque ad divinae promissionis impletionem. 3° Christus ipse declaravit quo sensu intelligenda sit huius legis perennitas, cum dixit, Matth., V, 17 : « Nolite putare quoniam veni solvere legem aut prophetas : non veni solvere, sed adimplere. » Lex vetus fuit abrogata in quantum erat figurativa; fuit confirmata in quantum adimpleta; est aeterna, in quantum Ecclesia mosaica viam stravit Ecclesiae christianae, in quâ praeparatur Ecclesia coelestis in aeternum permansura. In hoc triplici statu diversimode apparet Christus, qui fuit heri, est hodie, ipse et in saecula, Hebr., XIII, 8.]

[Resp. Affirmative.

Prob. 1° Iudaeorum praesenti statu. Nam illud foedus abrogatum est, cuius conditiones iam a Deo non observantur, et a Iudaeis, etiamsi vellent, minime observari possent. Atqui ita est. Ergo.

Prob. Prima pars minoris. Foedere quod cum populo Israelitico inierat, Deus se obstrinxerat ad illam gentem tuendam, illamque speciali providentia regendam, leges ei dando, ei ministros constituendo, bonis temporalibus eam cumulando : ea conditione, ut populus legem fideliter exsequeretur, vel violatae legis eum poeniteret, Deuter., XXVIII et XXX. Porro, a decem et octo saeculis et amplius plane res huius populi Deus deseruit; nec unquam renovavit miracula quibus eorum corda ad se olim solebat convertere ; ne unum quidem prophetam ad eos misit; secundum Danielis prophetiam supra relatam, urbis et templi eversionem, cultus antiqui abolitionem, universae gentis excidium permisit, neque ullo solatio Iudaeorum animos recreavit, nullamque restaurationis spem eis reliquit. Et tamen non visi sunt Iudaei se idololatria dedisse, sed unius Dei dogma retinent, quem pro viribus adorant ; legis mosaicae praecepta oblivioni non tradiderunt, quin etiam eius minutissimas observantias custodiunt.

Imo, nedum Deus foederis in monte Sinai cum Israelitico populo initi conditiones deseruerit, in Iudaeos potius, tamquam in perduelles, a nongentis prope supra mille annis animadvertit, ac multipliciter significavit exosum sibi esse eorum genus et ingrata munera; ignobilem vitam agunt, patria terra expulsi, sine principe, sine sede fixa, omnibus gentibus in opprobrium facti. In quorum probationem quaedam indignationis divinae signa opportune in memoriam sunt revocanda. 1° Dum adhuc staret templum Hierosolymitanum, quadraginta circiter annis antequam everteretur, in eo visa esse spectra, resque prodigiosas evenisse referunt ipsi Iudaeorum doctores, auditamque vocem a sacerdotibus in festo Pentecostes narrant Iosephus et Tacitus, in Sancto sanctorum personantem et clare clamantem : « Exeamus, exeamus. » — 2° Non est omittendum factum illud mirabile a Iosepho narratum, quemdam scilicet hominem, Iesu nomine, civitatem tribus annis circumeuntem, eiulando : « Vae Ierosolymis! vae, vae civitati! » qui demum exclamavit : « Vae etiam mihi ! » et statim lapide ab hostibus misso perculsus, expiravit. — 3° Quis nescit quam luctuosa fuerit sors Iudaeorum per Ierosolymarum obsidionem, in quâ undecies centena millia periere, et rursus sub Adriano imperatore Romano sexcenta millia occisi sunt? — 4° Argumentum illustrius divinae in istam gentem indignationis probet eventus ille quem temporibus Iuliani Apostata contigisse referunt omnes historici christiani et ethnici, quibus Iudaei ipsi consentiunt, nempe cum Iulianus, ut divina oracula mendacia esse facto patenti demonstraret, templum Iudaeorum instaurare decrevisset, flammam immensam e fundamentis erupisse, operaque incoepta et simul operarios consumpsisse.

Ex his, pluribus aliis praetermissis, diserte ostenditur, conditiones antiqui foederis cum populo Israelitico initi iam a Deo non observari.

Prob. secunda pars minoris. Iudaei, etiamsi vellent, hoc foedus observare non possent. Etenim, ex lege mosaica, sacrificia Deo offerri non licebat, nisi primum in tabernaculo, postea vero in templo Hierosolymitano, a sacerdotibus e domo Aaronica assumptis, reliqua tribu Levi ministerio sacro mancipata; quod tribuum ac familiarum distinetionem supponit. Ter in anno Iudaei Ierosolymam adire tenebantur, ut festa Paschae, Pentecostes et Tabernaculorum in templo celebrarent. Praeterea Israelitica gens populus Dei dici non potuit, nisi cum, politice constituta, terram Chanaan possidebat ut suam. Atqui, ex quo urbs Ierosolyma capta est et subversa, dirutum est templum, oblita est tribuum distinctio, sacerdotium Aaronicum evanuit, Iudaei ubique terrarum exsules praecepta caeremonialia secundum legem exsequi non valent. Ergo foedus antiquum ab ipsis iam observari nequit.

Obiicitur forsan, Iudaeos in pari conditione fuisse tempore captivitatis Babylonicae, quin foedus istud fuerit abolitum.

Resp. nullam paritatem inter utramque conditionem statui posse, 1° Captivitas Babylonica praedicta fuerat, non ut eversio politica constitutionis Iudaici populi, sed ut punitio, cuius duratio ad septuaginta annos a Deo limitata fuerat, quibus peractis, gens ista in pristinum statum redintegranda erat. 2° In Babylone Iudaei iudices proprios habebant, qui eis ius secundum legem mosaicam dicebant, et Ierosolymis magna pars populi remanserat, quae hanc civitatem ut suam possidebat. 3° Tempore captivitatis, prophetae Iudaeis animos addebant, Ieremias eis liberationem post tempus statutum promittebat, et templi restaurationem, XXX, 18, et antea Isaias futurum liberatorem Cyrum nomine proprio designaverat. Iudaeorum vero praesens status nullam spem eis relinquit, quin potius est statuta desolatio a Daniele praedicta, IX, 26. Ubique dispersi, ubique extranei sunt, sine patria, sine templo, sine sacerdotio, sine sacrificio, sine lege, antiquarum promissionem testes, sed earum exsortes, quibus tamen utitur Deus ad earum impletionem demonstrandam, ut animadvertit Augustinus, lib. III contra duas epist. Pelagian., c. 4, n. 9 : « Qui Iudaei, secundum prophetias quas legunt, per omnes sunt terras ubique dispersi, ut ex eorum quoque codicibus christiana non desit testimonium veritati. »

Prob. 2° ex adventu Messia promissi, quem revera advenisse probatur in tract. de Incarnatione, dissert. I, art. 2 et 3.]

DE ECCLESIA

Pars posterior

DE ECCLESIA A CHRISTO INSTITUTA

1° : Ecclesia Christi generaliter sumpta, secundum omnem statum, locum et tempus, est « Congregatio fidelium in vero Dei cultu adunatorum, sub Christo capite. » Et sic comprehendit fideles veteris Testamenti, non solum eos qui pertinebant ad Synagogam, scilicet Iudaeos, sed etiam alios fideles extra Synagogam, quales erant Iob, Melchisedech, etc. Item comprehendit beatos, etiam angelos in coelo, animas patientes in Purgatorio, et fideles viatores. In beatis dicitur Ecclesia triumphans; in animabus Purgatorii, Ecclesia patiens; in viatoribus, Ecclesia militans : non quod sint diversae Ecclesiae, sed diversae partes seu diversi status eiusdem Ecclesiae.

Nec obstat quod tempore veteris Testamenti Christus nondum venerat; fideles enim veteris Testamenti credebant Christum venturum, et intuitu eius meritorum futurorum salutem consecuti sunt. Et ideo Christus erat illorum caput.

Dico 2° : Ecclesia Christi militans, est « societas fidelium baptizatorum, eiusdem fidei professione, eorumdem sacramentorum participatione, eodem cultu inter se adunatorum, sub uno capite Christo in coelis, et sub eius in terris Vicario summo Pontifice. » Haec definitio communiter recipitur.

Dico 3° : Nec omnes nec soli praedestinati sunt in Ecclesia.

Prima pars patet. Non enim Paulus, dum Ecclesiam persequebatur, erat in Ecclesia, et tamen erat praedestinatus. Idem dicit de pluribus Iudaeis et ethnicis.

Prob. secunda pars. 1° Ioannes Baptista, Matth., III, 12, comparat Ecclesiam areae in quâ sunt triticum et paleae igne inexstinguibili comburendae. Ibidem XIII, 47, Christus eam comparat sagenae missae in mare ex omni genere piscium congreganti, in quâ non solum boni continentur, sed etiam mali eiiciendi ; ibidem, XXII, 2 seqq., convivio nuptiali, in quod intrant qui non habent vestem nuptialem, et ideo mittendi in tenebras exteriores. Apostolus, II Tim., II, 20 et 21, comparat eam magnae domui in quâ sunt vasa, alia ad honorem, alia in contumeliam. Atqui certum est praedestinatos non esse comburendos igne inexstinguibili, non esse eiiciendos, non mittendos in tenebras exteriores, nec esse vasa in contumeliam. Ergo non soli praedestinati sunt in Ecclesia.

2° Hi omnes sunt in Ecclesia, qui illam per sacramentum fidei, hoc est Baptismum, sunt ingressi. Atqui non soli praedestinati sunt baptizati. Ergo.

3° Cum praedestinatio nemini sit cognita, si Ecclesia solis praedestinatis constaret, Ecclesia foret invisibilis, cuius oppositum infra probabimus; neque pastores agnoscere possent suas oves, neque oves suum pastorem.

Dico 4° : Non soli iusti, sed peccatores, etiam manifesti, sunt in Ecclesia.

Prob. 1° ex tribus comparationibus areae, sagenae et convivii, de quibus conclusione praecedenti. Pariter enim probant de peccatoribus.

2° Christus, Matth., XVIII, 17, praecipit ut peccator privatim correptus et non emendatus denuntietur Ecclesiae, quam si non audierit, ab ea eiiciatur. Ergo supponit peccatores in Ecclesia. I Cor., V, 1, in Ecclesia Corinthiorum invenitur incestuosus.

3° Christus instituit in Ecclesia sacramentum Poenitentiae, quo peccatores resurgerent et sanarentur. Ergo supponit esse in Ecclesia peccatores; alioquin frustra esset istud sacramentum.

4° Ecclesia est societas fidelium baptizatorum in eadem fide, sub eodem capite ordinata. Atqui peccatores qui nec sunt haeretici, neque schismatici, nec excommunicati, sunt fideles baptizati in eadem fide, sub eodem capite ordinati. Ergo.

Eamdem doctrinam tradunt SS. Patres. Chrysostomus, in Psal., XXXIX; Hieron., contra Lucifer., c. 8; Aug., in pluribus locis, expresse Tract. VI in Ioann., n. 12, ubi dicit : « Nos fatemur in Ecclesia et bonos et malos esse, sed tamquam grana et paleam. »

Dices 1° : Multi Patres, Cyprian., Epist. ad Magnum.; Hieron., ad Ephes., 5; Aug., lib. I contra Petilian., cap. ultimo, et alibi, dicunt malos non esse membra Ecclesiae, nec ad Ecclesiam pertinere. Ergo.

Resp. laudatos Patres vel loqui de perfectis membris Ecclesiae, quae vivunt vita perfecta per charitatem; vel malorum nomine intelligere infideles; vel sumere Ecclesiam restricto sensu, prout est congregatio nobiliorum membrorum, seu solorum iustorum.

Dices 2° : Peccatores pertinent ad civitatem Babylonicam, iuxta Aug. Ergo non ad mysticam Ierusalem, scilicet Ecclesiam.

Resp. Dist. conseg. Ergo non ad mysticam Ierusalem, sub eadem ratione, conc.; sub diversa ratione, nego. Pertinent ad civitatem Babylonicam ratione peccati, ad Ecclesiam ratione fidei.

Hinc inferes, rite damnatas esse in Quesnello propositiones 72, 73, 74, 75, 76, 77 et 78.¹

Prob. 1° Nullus ingreditur in Ecclesiam et fit eius membrum, nisi per baptismum. Ergo. 2° Omnes qui sunt in Ecclesia, capaces sunt sacramentorum Ecclesiae. Horum autem non sunt capaces catechumeni, cum Baptismus sit ianua aliorum sacramentorum, ut dicetur dum de Baptismo.

Nec obstat quod Christus influat in ipsos ; quamvis enim Christus influat in omnia membra Ecclesiae, non tamen in ea sola, ut patet in excommunicatis, si eos poeniteat.

Dixi, « re et proprie ; » quia, cum catechumeni postulent ingredi Ecclesiam, et iam habeant fidem et quandoque charitatem, possunt dici esse in Ecclesia proxime, inchoative et in voto, sicque salvari.

Dico 6° : Haeretici, non solum manifesti, sed etiam occulti et interni, non sic sunt in Ecclesia, ut sint vera eius membra.

Sic propono conclusionem, propter haereticos occultos et internos, de quibus est potissimum difficultas, qui licet sint in Ecclesia secundum quid, id est exterius et apparenter, probabilius tamen arbitramur non esse de Ecclesia, nec vera eius membra; sicut, si lupus pelle ovina tectus reperiretur inter oves, esset in ovili, sed non esset de ovili, ut vera eius pars.

Prob. 1° Ecclesia est societas fidelium. Atqui haeretici, etiam occulti, non sunt fideles. Ergo.

2° Ecclesia est corpus habens unionem, non solum externam, sed etiam internam membrorum inter se et cum capite. Atqui haeretici, etiam occulti, nullam habent unionem internam inter se et cum capite; fides enim est primum uniens, et fundamentum caeterorum.

3° Christus non est caput actuale haereticorum, etiam occultorum. Ergo. — Prob. ant. Nihil influit vitale supernaturale in haereticos, etiam occultos; fundamentum enim et initium vitae supernaturalis est fides. Ergo.

Neque dicas, influere in eos caracterem baptismalem; character enim baptismalis non est quid supernaturale vitale uniens in uno credito vel amato, et alias Christus dicendus foret caput damnatorum baptizatorum, quod negat S. Thomas, IIIa p., q. 8, a. 3, ad 3°.

Neque etiam dicas, influere gratias actuales; quia 1° non sunt vitales, sed dispositiones tantum ad vitam. 2° Non sunt permanentes; vinculum autem uniens membra corporis, debet esse quid permanens. 3° Quia alias Christus deberet etiam dici caput infidelium, in quos pariter influit gratias actuales.

Dico 7° : Schismatici et excommunicati excommunicatione maiori, non sunt in Ecclesia.

Prob. Licet utrique possint retinere fidem, imo excommunicati habere charitatem, si vere eos poeniteat, de facto tamen sunt ab Ecclesia praecisi; quia schismatici a capite et a membris voluntarie se separant, est enim schisma voluntaria scissio; excommunicati authoritate legitima ab eodem corpore separantur. Ergo neutri sunt amplius socii seu consociati; Ecclesia autem est societas.

Confirmatur. Ecclesia in Parasceve orat pro schismaticis, sicut pro haereticis, ut ad Ecclesiam redeant. Et Christus, Matth., XVIII, 17, loquens de excommunicato, dicit : Sit tibi tamquam ethnicus et publicanus.

[Lutherani et Calvinistae visi sunt primitus agnoscere visibilitatem Ecclesiae, cuius notae essent, secundum ipsos, pura verbi Dei praedicatio et sincera sacramentorum administratio. At cum catholici peterent ab eis ut declarare vellent ubi erat haec Ecclesia visibilis ante suam reformationem, respondere nescierunt. Assignare non poterant Ecclesiam Romanam, a qua tamquam a synagoga Satanae recesserant, et aliam invenire non valuerunt, nec valent, in qua visibiliter omnia dogmata quae ipsi tenent docerentur. Ut ergo ab hoc laqueo se extricarent, quidam finxerunt duplicem Ecclesiam, unam invisibilem praedestinatorum, tinatorum, alteram visibilem praedestinatorum et reproborum. Alii dixerunt Ecclesiam, etsi visibilem, tunc pene extinctam fuisse, ita ut non videretur amplius.

Quaestio est de visibilitate praesenti Ecclesiae per oculos corporeos, cum iudicio et certa persuasione quod sit Ecclesia Christi : alioquin foret visibilis materialiter, et non formaliter sub ratione Ecclesiae.]

Dico : Ecclesia est perpetuo visibilis.

Prob. 1° ex Scriptura. Matth., V, 14, dicitur : Non potest civitas abscondi supra montem posita. De quo textu Aug., lib. II contra Crescon., c. 36, n. 45, ait : « Exstat Ecclesia cunctis clara atque conspicua, quippe civitas quae abscondi non potest, supra montem constituta. » Item parabolae areae, agri, sagenae, quibus Christus Ecclesiam expressit, aperte significant eam esse visibilem.

Act., XX, 28, episcopi dicuntur positi ut regant Ecclesiam Dei. Paulus ad Galat., I, 13, fatetur se persecutum fuisse Ecclesiam Dei. Act., VII, 1, legitur suscitatam fuisse persecutionem contra Ecclesiam. Non poterant autem regere et persequi Ecclesiam nisi visibilem. Et Matth., XVIII, 17, frater incorrigibilis denuntiandus est Ecclesiae, quam si non audierit, habendus est ut ethnicus et publicanus. Quomodo autem potest denuntiari Ecclesiae et audire Ecclesiam, si Ecclesia sit invisibilis?

Prob. 2° momentis theologicis : 1° Omnes tenentur accedere ad Ecclesiam, extra quam non est salus, ut fatentur ipsi haeretici. Atqui id impossibile foret, si Ecclesia sit invisibilis. 2° Ecclesia est societas hominum, hi autem sunt visibiles. 3° In Ecclesia fit exterior professio fidei, administrantur sacramenta, praedicatur verbum Dei, exercetur iurisdictio per superiores in inferiores, congregantur concilia, eduntur definitiones fidei, conduntur leges. Haec autem omnia sunt visibilia. Ergo.

Pro solutione obiectionum, nota duo in Ecclesia attendi posse : unum interius, quod quidam vocant animam Ecclesiae, et est fides qua membra Ecclesiae inter se et cum capite interius colligantur; aliud exterius, quod vocant corpus Ecclesiae, scilicet societas exterior eorum qui publica eiusdem fidei professione, eorundem sacramentorum et pastorum communione coniunguntur. Licet autem id quod est interius sit in se invisibile, dicitur tamen Ecclesia visibilis per suum exterius: sicut, licet anima hominis sit in se invisibilis, homo tamen ex facie dicitur visibilis.

[Petes utrum visibilitas competat sectis haereticorum. Resp. non competere eo gradu quo competit Ecclesiae Christi, quia non sunt toti orbi conspicuae, sicut Ecclesia Christi. Neque semper fuerunt visibiles; ante Lutherum enim et Calvinum, ubi videbantur? Neque insigniora conspiciuntur in eis, sicut in vera Ecclesia, perpetua scilicet et imperturbata successio suorum Pontificum, congregatio conciliorum, eiectio haereticorum, etc.]

[Notae alicuius rei debent esse illi propriae, et non communes; alias non magis illam rem designarunt, quam aliam : non quod singulae seorsim debeant esse illi propriae, sed saltem omnes collective. Item debent esse notiores re quam demonstrant.]

Contra ethnicos, qui non admittunt Scripturas, probamus veritatem Religionis et Ecclesiae nostrae per motiva credibilitatis, de quibus antea. Contra haereticos vero, qui admittunt Scripturas, probamus illam per notas verae Ecclesiae in Scripturis expressas : non quod istae notae reddant veram Ecclesiam in se evidentem, sed evidenter credibilem.

§ I. — An sint et quae sint notae verae Ecclesiae?

Dico : Quatuor sunt notae verae Ecclesiae, scilicet quod sit Una, Sancta, Catholica et Apostolica. Ita Symbolum Constantinopolitanum.

Vera Ecclesia est una.

[Ecclesiam esse unam, non intelligitur eo sensu, quod sit unica. Verum est quidem Christum unicam Ecclesiam instituisse, sed haec unicitas, si hanc vocem usurpare liceat, non invocatur ut nota verae Ecclesiae. In quo vero consistat unitas Ecclesiae Christi, infra declaratur.]

Prob. Apost., I Cor., XII, 12 et 13, dicit : Sicut enim corpus unum est, et membra habet multa, omnia autem membra corporis, cum sint multa, unum tantum corpus sunt ; ita et Christus. Etenim in uno Spiritu omnes nos in unum corpus baptizati sumus.

[Hanc unitatem late probat Cyprianus, lib. de Unitate Ecclesiae, et epist. 76, et Augustinus in suis scriptis contra Donatistas, et alibi.]

Dicitur autem Ecclesia una, 1° unitate concordiae seu consensionis in eundem finem ultimum et in eadem media ad illum, nempe in eamdem fidem praesertim, eadem sacramenta, eundem cultum et eadem praecepta ad salutem necessaria : Unus Dominus, una fides, unum Baptisma, Ephes., IV, 5. 2° Unitate ordinis seu dispositionis ordinata plurium sub eodem regimine unius capitis : Unum ovile, unus Pastor, Ioann., X, 16.

[Dices : Apostolus, Rom., XVI, 18, scribit : Salutant vos omnes Ecclesiae Christi. Ergo.

Resp. esse plures ecclesias particulares, quae sunt partes unius universalis, sub uno regimine communi adunatae; sicut plures provinciae sunt partes unius regni.]

Vera Ecclesia est sancta.

Prob. Cant., VI, dicitur decora, columba, pulchra ut luna, electa ut sol ; I Petr., II, 9, genus electum, gens sancta ; Ephes., V, 25 et 26 : Pro ea se tradidit Christus, ut illam sanctificaret.

Est autem sancta : 1° ratione capitis et sponsi, qui est Christus, Sanctus sanctorum et fons totius sanctitatis; 2° ratione finis, scilicet cultus divini, cui per Baptismum consecratur; 3° ratione aliorum sacramentorum, officiorum, caeremoniarum, legum, quae omnia spirant sanctitatem; 4° ratione doctrinae, quae ducit ad sanctitatem acquirendam vel augendam.

[Nota, sanctitatem Ecclesiae non implicare quod singula eius membra sanctitatem actu habeant, cum in ea, ut iam dictum est, inveniantur boni et mali; sed tantum quod Ecclesia sit sancta ex multiplici ratione hic assignata.]

Vera Ecclesia est catholica, seu universalis.

[Catholicum a graeco καθὰ, secundum, et ὅλον, totum, venit, et significat universale. Vera Ecclesia dicitur catholica, quia est universalis sub quadruplici ratione qua mox declarabitur, sed praecipue ratione locorum, iuxta illud Augustini, Epist. 52¹, n. 5 : « Ipsa est Ecclesia catholica; unde καθολικὴ graece appellatur, quod per totum orbem terrarum diffunditur. » Hinc Optatus sic urget Parmenianum, lib. II contra Parmen. : « Ubi ergo proprietas catholici nominis? cum inde Ecclesia dicta sit catholica, quod sit ubique diffusa. »]

Dicitur autem catholica : 1° ratione loci, quia per totum orbem diffusa est, Marc., XVI, 15 : Euntes in mundum universum ; 2° ratione personarum, quia ad se vocat et complectitur, non quidem omnes et singulas personas, sed cuiusvis nationis et conditionis personas, ibid. : Praedicate evangelium omni creaturae ; 3° ratione durationis, Matth., ult., 20 : Ecce vobiscum sum usque ad consummationem saeculi ; 4° ratione doctrinae, quia docet quaecumque sunt vel credenda, vel facienda, vel vitanda.

Circa universalitatem loci, observandum est posse dupliciter accipi, vel pro diffusione simultanea et permanenti per totum orbem, vel pro diffusione successiva tantum.

Si primo modo sumatur, intelligenda est universalitas, non in rigore metaphysico, sed moraliter pro diffusione in plures et praecipuas partes orbis, ita ut Ecclesia sit magis diffusa quam quaelibet alia secta : quo sensu Daniël II, 38 et VIII, 9 et 10, dicitur quod Nabuchodonosor occupaverit omnia regna mundi, et quod Alexander imperavit universae terrae; non quod hi reges revera imperaverint toti orbi, sed pluribus et praecipuis provinciis. Si secundo modo sumatur, intelligenda est universalitas rigorose, ita quod Ecclesia nunc in plures et praecipuas partes diffusa, paulatim et successive diffundetur in alias partes, donec tandem ubique recipiatur, iuxta illud Coloss., I, 6 : Evangelium in universo mundo est, et fructificat et crescit. Ubi, iuxta Aug., Epist. 199², praesens ponitur pro futuro, propter certitudinem effectus, uti frequens est in Scripturis; constat enim tunc temporis Ecclesiam non fuisse ubique diffusam.

Vera Ecclesia est apostolica.

Ratione scilicet originis et successionis non interruptae; quia fundata a Christo, qui dicitur Apostolus confessionis nostrae, Hebr., III, 1, et ab Apostolis propagata et firmata, atque ab eis derivata, usque nunc perseverat. Unde Ephes., II, 20, fideles dicuntur superaedificati super fundamento Apostolorum.

[Duplex est ergo fundamentum Ecclesiae. Primarium est Christus, ex Apostolo, I Cor., III, 11 : Fundamentum aliud nemo potest ponere, praeter id quod positum est, quod est Christus Iesus. Secundarium constituunt Apostoli collective sumpti, ut constat ex textu Pauli supra citato, et ex his verbis, Apoc., XXI, 14 : Murus civitatis habens fundamenta duodecim, et in ipsis duodecim nomina duodecim Apostolorum Agni. Hanc autem notam dignoscendi veram Ecclesiam passim urgent Patres. Tertullianus, de Praescript., c. 32 : « Si quae, inquit, Ecclesiae audent interserere se aetati apostolicae, quia sub Apostolis fuerunt, possumus dicere : Edant ergo origines ecclesiarum suarum, evolvant ordinem episcoporum suorum, ita per successiones ab initio decurrentem, ut primus ille episcopus aliquem ex Apostolis vel apostolicis viris, qui tamen cum Apostolis perseveraverit, habuerit authorem vel antecessorem. » Hieron., contra Lucifer., cap. ult., dicit, « in illa esse Ecclesia permanendum, quae ab Apostolis fundata, usque ad diem hunc durat. »]

§ II. — Cui Ecclesiae hae quatuor notae conveniant?

Dico : Hae quatuor Ecclesiae notae soli Romanae Ecclesiae conveniunt, non sectis haereticorum.

Prob. 1°. Ecclesia Romana est Una unitate consensionis in ultimum finem et in eadem media, scilicet eamdem fidem, eadem sacramenta, eundem cultum, etc. Item est una unitate ordinis seu ordinatae dispositionis omnium Catholicorum sub eodem regimine unius capitis, Romani Pontificis. Haec per se patent.

Sectae autem haereticorum non habent unitatem consensionis in una fide : quod patet tum ex eorum variationibus et oppositionibus circa praecipua dogmata, ut circa Eucharistiam ; tum quia pro regula fidei sequuntur privatum spiritum, sicque tot sunt inter eos opiniones fidei, quot sunt capita. Non habent etiam unitatem ordinatae dispositionis sub uno capite; tot sunt enim inter eos capita, quot ministri, quippe qui alicui uni non subordinantur, suntque sine missione et iurisdictione, ut mox dicam.

2° Ecclesia Romana est Sancta ratione sui capitis Christi, aliorum suorum fundatorum, Apostolorum scilicet et eorum successorum, SS. Patrum, qui illam adversus haereses defenderunt, et suorum martyrum, qui suo sanguine illam sigillaverunt. Est sancta ratione finis, scilicet cultus divini, cui tota consecratur; ratione sacramentorum, legum, officiorum, sacrificiorum, caeremoniarum, nonnisi vitia prohibet.

Sectae autem haereticorum non habent sanctitatem. 1° Non habent ex parte suorum authorum. Notum quippe est Lutherum, Calvinum, Zwinglium, etc., non fuisse sanctos, sed pluribus vitiis obnoxios. 2° Non habent ex parte doctrinae. Deum quippe faciunt authorem peccati, imo dicunt ipsum ad peccandum cogere et impossibilia praecipere. Item docent, solam fidem iustificare, nullumque peccatum quantumvis grave, etiamsi adulterium, homicidium, sodomiam, habentibus fidem imputari, et ideo quantumvis scelestum, modo credat se esse a Deo electum, nunquam gratiam amittere. Ita Lutherus, de Captiv. Babyl., c. de Baptismo, et Calvinus, lib. III Instit., c. 19 : qua sola duo principia viam aperiunt omnibus vitiis, occludunt virtutibus. Insuper notum est eos caelibatum sacerdotum et vota monastica damnare, claustra et templa diruere, bona monasteriorum invadere, imagines frangere, invocationem sanctorum, satisfactiones et bona opera, ieiunia, abstinentias, et quidquid sapit mortificationem reiicere.

3° Ecclesia Romana est Catholica ratione loci et conditionis personarum. Si loquamur de catholicitate permanenti et simultanea, qua, ut observavimus, debet intelligi moraliter pro diffusione in plures et praecipuas orbis partes, plusquam quaelibet secta, certum est eam convenire Ecclesiae Romanae; haec enim floret in Europa, in America, in pluribus regnis, provinciis et insulis Orientis ; et quamvis non ita nunc, sicut olim, floreat in Africa, et in quibusdam provinciis Asiae et septentrionalibus Europae, plures nihilominus adhuc reperiuntur in illis verae fidei et Ecclesiae Romanae cultores, ita ut sit longe magis extensa quam quaelibet secta.³ Si loquamur de catholicitate seu universalitate successiva, constat etiam eam convenire Ecclesiae Romanae.

Haec enim sola, ab exordio usque nunc, annuntiavit et annuntiat nomen et Evangelium Christi apud exteras et dissitas nationes, quas in dies sibi aggregat, missis quacumque missionariis, donec tandem in fine mundi compleatur diffusio et universalitas, iuxta illud Matth., XXIV, 14 : Et praedicabitur hoc Evangelium regni in universo orbe, in testimonium omnibus gentibus ; et tunc veniet consummatio. Est etiam catholica ratione personarum, quia omnes cuiusvis nationis et conditionis ad se vocat et complectitur. Item est catholica ratione doctrinae : quippe omnes errores damnat, nullum docet. Tandem ita est catholica, ut semper sic vocata fuerit, et sic adhuc vocetur.

Non habent autem catholicitatem sectae haereticorum. 1° Non habent ratione loci. Latent quippe in angulo Europae, in aliis autem mundi partibus, in Asia, in Africa, in America, non sunt, aut si quidam in his exteris nationibus reperiuntur, habentur pro haereticis. 2° Non ratione personarum; cum enim doceant quemque posse in sua religione salvari, modo saltem non erret circa veritates fundamentales, non omnes ad se vocant. 3° Non habent ratione temporis; ante Lutherum enim et Calvinum non erat corum ecclesia, et aliquando non defectura nullum habent fundamentum, imo iam defecisse in Gallia et in multis Belgii provinciis, notum est.

4° Ecclesia Romana est Apostolica, 1° ratione doctrinae ab Apostolis derivatae. Ecclesiam priorum saeculorum fuisse apostolicam et Apostolorum doctrinam tenuisse, fatentur haeretici. Si qua ergo ab illo tempore mutatio accidit in Ecclesia Romana, et ab hac apostolica doctrina defecerit, ostendi possunt quae in omni insigni mutatione contingunt : quod et quale sit istud novum dogma, quis mutationis et detectionis author, quo loco, quo tempore coepit, quos oppugnatores habuit. Haec nobis ostendant haeretici in Ecclesia Romana. 2° Ecclesia Romana est apostolica ratione successionis non interruptae pastorum suorum ab Apostolis.

Non sic vero sectae haereticorum. Et 1° non habent apostolicitatem ratione doctrinae ab Apostolis derivatae, siquidem doceant plures errores quos vetus Ecclesia damnavit, ut fatetur ipse Calvinus, lib. III Instit., c. 4 et 5, de Satisfactionibus, de caelibatu sacerdotum, de precibus pro mortuis et de ieiunio quadragesimae. 2° Non ratione successionis apostolicae in suis pastoribus. Cui enim successit Lutherus ? cui Calvinus ? Non denique ratione missionis legitima; a quo enim illam habuerunt, aut habent ?

[Obi. : Protestantes intelligentes quantum ex hac quaestione periculum suis ecclesiis immineat, veras Ecclesiae notas negantes, alias excogitarunt, quae vere Ecclesia nec sunt nec esse possunt, scilicet verbi Dei sinceram praedicationem et legitimam sacramentorum administrationem. Haec enim, inquiunt, ex ipsa Ecclesiae essentia desumptae sunt; nihil enim Ecclesia magis essentiale est, quam vera doctrina et legitimus sacramentorum usus. Ergo.

Resp. Nego consec. Ad notam enim Ecclesia non sufficit ut essentialem eius characterem exprimat, sed necesse est ut habeat rationem signi. Etenim non agitur hic quaestio de natura et essentia Ecclesiae, a qua omnes conveniunt quod vera fides et vera sacramenta divelli non possint; sed inquiruntur notae ex quibus certo dignosci possit ubi sit vera Ecclesia quae veram fidem et vera sacramenta habeat. Unde Protestantes cum gloriantur se rem ex intimis visceribus deducere, fucum tantum faciunt, et nihil probant; idem enim est dicere esse veram Ecclesiam, et habere veram doctrinam et legitimum sacramentorum usum.

Inst. Scriptura, in qua verae fidei et sacramentorum doctrina continetur, notior est Ecclesia, nam Ecclesia per Scripturam probatur. Ergo.

Resp. Nego ant. Scriptura duplici sensu nobis innotescit : 1° quando certum nobis fit Scripturas sacras existere, hunc vel illum librum ad Scripturas pertinere; quando verum et genuinum Scripturae sensum intelligimus, sed neutrum potest esse notius Ecclesia. Nam Scripturas ab Ecclesia accipimus, quae veras ab apocryphis, humanas a divinis secernit. Item Scripturae sensus, ex quo utique vera doctrina et sacramentorum usus eruuntur, nonnisi ex Ecclesiae authoritate determinari potest. — Probatum est aliunde traditionem, qua ad nos pervenit Ecclesiae doctrina, Scripturis novi Testamenti antiquiorem esse. Unde cum Augustino dicendum est, contra epist. Fundamenti, cap. 5 : « Ego vero Evangelio non crederem, nisi me catholica Ecclesia commoveret authoritas. »]

Ecclesia potest duobus modis considerari : 1° ut congregatio omnium fidelium, tam praelatorum quam subditorum; 2° prout est congregatio praelatorum et doctorum tantum. Haec dicitur Ecclesia representative et docens, prima dicitur Ecclesia credens. Quaestio est utrum utraque sit infallibilis, prima in credendo, secunda in docendo, seu, ut alii dicunt, utrum Ecclesia habeat infallibilitatem tam activam quam passivam. Haeretici concedunt infallibilitatem Ecclesiae invisibili, denegant visibili. At suppositum huius distinctionis impugnavimus supra, asserendo unam Ecclesiam perpetuo visibilem. Unde

Dico : Ecclesia visibilis non potest deficere seu errare in rebus fidei et morum credendis.

Omissis variis textibus veteris Testamenti, prob. 1° clarissime ex novo Testamento. Matth., XVI, 18 : Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, utique visibilem in homine visibili fundatam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam. Ibid., XXVIII, 20 : Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus, usque ad consummationem saeculi. Super haec verba S. Thomas in Catena dicit : « Non cum illis solum dicit se futurum esse, sed et cum omnibus qui post illos credunt ; non enim usque ad consummationem saeculi Apostoli mansuri erant : sed sicut uni corpori fidelibus loquitur. » Luc., I, 32 : Regnabit in domo Iacob in aeternum, et regni eius non erit finis. Alia testimonia proferentur conclusione sequenti.

Prob. 2°. Adstipulantur SS. Patres, Chrysostomus, serm. de Pentecost. Ambrosius, lib. de Salomon. Hieronymus, in cap. 4. Isa. Augustinus, lib. de Symbolo ad Catechum., c. 6, et alii.

Prob. 3°. ratione. 1° Extra Ecclesiam non est salus. Ergo, si Ecclesia visibilis deficiat, salus fit impossibilis; quis enim Ecclesiam invisibilem ingredi potest ? 2° Si Ecclesia possit deficere, nemo erit securus de sua fide, nec ipsi Lutherani et Calvinistae; potest enim pariter eorum Ecclesia deficere, et unde sciunt non defecisse, cum defectio, ut dicunt, accidat hominibus non advertentibus ? 3° Ut articulo praecedenti arguebamus, si Ecclesia Romana defecerit, ut contendunt haeretici, debent assignare in quo defecerit, quo authore, quo loco, quo tempore; haec enim omnia notantur in mutatione insigni, qualis haec foret. Ad haec autem obmutescunt.

Dico 2° : Ecclesia in suis pastoribus repraesentata, sive per orbem diffusa, sive in unum congregata, errare non potest in rebus fidei et morum proponendis et definiendis.

Prob. ex conclusione praecedenti. Si Ecclesia in suis pastoribus repraesentata, sive per orbem diffusa, sive congregata, posset errare in rebus fidei et morum proponendis et definiendis, sequeretur quod omnes fideles, seu Ecclesia sumpta pro congregatione omnium fidelium, posset errare in credendo et deficere. Falsum consequens, ut probatum est. Ergo et ant. Prob. 2°. Sequela, quia fideles non credunt, nec credere debent aliud quam quod ipsis proponunt universi pastores ; eos enim instituit Christus, ut subditum gregem pascerent, regerent et docerent in rebus fidei et morum. Act., XX, 28 : Spiritus sanctus posuit episcopos regere Ecclesiam Dei. Matth., XXVIII, 19 : Docete omnes gentes. Iussit ut omnes illos audirent, et eis obedirent. Luc., X, 16 : Qui vos audit, me audit. Matth., XVIII, 17 : Si Ecclesiam non audierit, sit tibi sicut ethnicus et publicanus. Unde quaecumque diximus pro infallibilitate Ecclesiae in credendo, probant eius infallibilitatem in docendo.

His adde sequentia ex Scripturis. Christus alloquens Apostolos, et in eis eorum successores episcopos, dicit Ioann., XIV, 16 et 17 : Ego rogabo Patrem, et alium Paracletum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum, Spiritum veritatis. Ibid., 26 : Ille vos docebit omnia, et suggeret vobis omnia quaecumque dixero vobis. Item, ibid., XVI, 13 : Cum venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem. Et Apost., I Tim., III, 15 : Ut scias quomodo oporteat te in domo Dei conversari, quae est Ecclesia Dei, columna et firmamentum veritatis.

Dixi 1° : « Ecclesia, sive dispersa, sive congregata ; » quia, cum promissiones infallibilitatis sint factae Ecclesiae, et eadem sit semper Ecclesia, sive dispersa, sive congregata, in utroque statu gaudet privilegio infallibilitatis. Et certe Christus non intelligebat de Ecclesia congregata in conciliis, cum dixit : Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus, cum non omnibus diebus, sed rarissime congregentur concilia.

Dixi 2° : « In rebus fidei et morum. » Quantum ad mores, intelligenda est conclusio de moribus spectantibus communem omnium fidelium salutem. Unde Ecclesia errare non potest, sive definiendo aliquid esse bonum et honestum quod est malum et inhonestum, et e contra aliquid esse inhonestum et malum quod est bonum et honestum, sive praecipiendo aliquid quod communi fidelium saluti sit noxium, aut prohibendo quod illi est necessarium seu utile. Ratio est 1° quia hoc esset errare in fide ; fides enim omne virtuosum et honestum approbat, omne vitiosum et turpe reprobat. 2° Esset contra sanctitatem Ecclesiae. 3° Ecclesia male pasceret fideles; non enim solius fidei, sed etiam morum doctrina pascuntur fideles.

Quantum vero ad mores spectantes personas privatas et facta particularia, quorum cognitio pendet ex testimonio fallibili hominum, Ecclesia potest errare errore facti, non iuris.

[De canonizatione sanctorum et de sensu librorum, seu de factis dogmaticis, sunt speciales et graves difficultates, de quibus infra. Sed etiam

Petes utrum Ecclesia sit infallibilis in approbatione Ordinum religiosorum.

Resp. In approbatione Ordinis religiosi duo intervenire iudicia. Primum est, hanc Religionem esse bonam, Evangelio conformem et perfectioni acquirendae utilem. In hoc iudicio errare non potest Ecclesia : alioquin erraret in communi doctrina morum, cum omnibus proponat hanc Religionem ut bonam et viam ad perfectionem. Alterum est iudicium, utrum hic et nunc expediat hunc ordinem admittere. Non ita constat hoc iudicium esse infallibile, quia non e scientia solum, sed e prudentia pendet. At saltem temeritatis notam non effugeret qui, contra communem Ecclesiae sensum, hoc iudicium erroneum assereret.]

Obi. plura ex veteri Testamento, ex quibus constat Ecclesiam antiquam seu Synagogam aliquando defecisse. Ergo.

Resp. haec non obstare conclusioni nostrae, quae est de Ecclesia Christianorum post Christum natum, et non de Ecclesia veteris Testamenti. Et hoc propter duo : 1° quia Ecclesiae veteris Testamenti non sunt facta promissiones quales fecit Christus Ecclesiae novi Testamenti ; non enim illi dictum est : Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus, usque ad consummationem saeculi, neque : Portae inferi non praevalebunt adversus eam. 2° Quia Ecclesia veteris Testamenti non coarctabatur intra Synagogam; poterat enim extra illam salus haberi, ut patet de Iob, Melchisedech, Ninivitis et aliis. Extra vero Ecclesiam novi Testamenti non potest haberi salus. Unde necesse est ut semper subsistat visibilis. Caeterum non concedimus Ecclesiam veteris Testamenti seu Synagogam periisse, nisi eo tempore quo cessare et in novam transmutari debebat; non enim erat perpetuo duratura. Unde ad singula quae obiiciuntur respondimus in maiori nostro Opere.

Inst. 1° : Ipsa etiam Ecclesia novi Testamenti interiit tempore passionis Christi, cum non solum Synagoga et tota gens iudaica, sed etiam ipsi Apostoli a Christo defecerunt, prout praedixerat illis Christus, Matth., XXVI, 31 : Omnes scandalum patiemini in me in ista nocte. Ergo.

Resp. 1° conclusionem nostram procedere de Ecclesia Christi formata. Fuit autem formata dumtaxat in die Pentecostes. 2° Nego ant. et eius probationem. Multi enim tempore passionis Christi credebant in ipsum, et quantum ad Apostolos, passi sunt scandalum, non amittendo fidem, sed eam non confitendo exterius ut debebant.

Inst. 2° : Tempore Arianismi, praesertim in concilio Ariminensi, Ecclesia deficit. Unde Hieronymus in dialogo contra Lucifer. dicit : « Miratus est universus orbis se esse Arianum. » Ergo.

Resp. Nego ant. Ad prob., id dixit Hieronymus hyperbolice, ita ut nihil aliud significare voluerit, quam quod plures episcopi et laici inadvertenter et praeter intentionem admiserint formulam fidei quae, licet sonaret pietatem, et attentis circumstantiis catholicum sensum prae se ferret, latenter tamen virus arianum ex intentione suorum authorum contineat. Unde dicit, « miratus, » quia praeter intentionem et inadvertenter id accidit. De hoc argumento late disserui Digress. tertia hist. ad quaest. proemialem de Trinit., in maiori Opere.

Necessitatem alicuius supremi et infallibilis iudicis in rebus fidei, cui omnes morem gerere teneantur, probant ipsa controversia qua de ipsis rebus fidei quotidie emergunt. Res namque fidei sunt abstractae, sublimes, occultae; non omnes sunt capaces examinis et discussionis rerum tam sublimium et inevidentium. Unde, si non sit aliquis supremus iudex, cuius authoritate infallibili contineantur homines, nihil erit fixum in religione, erimus perpetuo fluctuantes, omni vento doctrinae abrepti, disputationes erunt interminabiles, et dum unusquisque in suo sensu abundabit, tot erunt dogmata, quot capita.

Inter haereticos quidam pro summo iudice assignant ipsam Scripturam sacram, quam volunt esse claram et apertam ; alii assignant afflatum Spiritus sancti unicuique privato, seu ipsam Scripturam secundum hunc privatum spiritum intellectam; alii, ut Brentius, principes saeculares.

Dico : Supremus et infallibilis controversiarum fidei iudex non est Scriptura sacra, neque spiritus privatus, neque princeps saecularis, sed Ecclesia.

Haec conclusio iam constat ex dissert. I tract. de Fide, art. 2, ubi ostendimus regulam discernendi revelata, non esse ipsam Scripturam, neque spiritum privatum, sed Ecclesiam, et ex dissert. I huius tract., art. 3, ubi probavimus sensum Scripturae esse obscurum, et neque Scripturam ipsam neque spiritum privatum, sed Ecclesiam illius esse iudicem ; sed quia haec quaestio est summi momenti, instaurantur rationes iam datae.

Prob. prima pars. 1° In Scriptura duo sunt, littera et sensus. Circa litteram plurima sunt controversiae ; an ea quam habemus sit verum Dei verbum ? an sit conformis suo autographo ? an hi vel isti libri sint canonici, vel non ? Lutherus reiicit Epistolam ad Hebraeos, Epistolam S. Iacobi et Apocalypsim; has Calvinus admittit. Quis dirimet controversiam ? Non ipsa Scriptura ; nullibi enim dicitur hos libros esse vel non esse canonicos, et quamvis diceret, non teneremur credere, nisi aliunde prius constet esse canonicam. Circa sensum, Scriptura in varios et contrarios sensus trahitur, de iisque sunt praecipuae controversiae. Inter alias celebris est de sensu horum verborum : Hoc est corpus meum. Calvinistae intelligunt in sensu figurato, Lutherani et Catholici in sensu litterali. Quis inter illos erit iudex ? Non ipsa Scriptura, quae est obiectum et materia controversiae. Ergo quaerendus est alius iudex, alioquin disputabitur usque ad finem mundi. Dicat Calvinista, Lutheranum male intelligere; idem regeret Lutheranus Calvinistae.

Confir. Iudex alicuius controversiae debet partes litigantes audire, pronuntiare sententiam et posse partes compellere ad acquiescendum sententiae; alias frustraneum esset iudicium. Haec autem praestare non potest Scriptura. Ergo.

Prob. secunda pars. 1° Iudex in aliqua causa debet esse publicus, partibus litigantibus notus, eas audire, ab ipsis audiri et habere authoritatem illas compellendi ut stent iudicio ; alioquin nihil proderit. Atqui ista non competunt spiritui privato cuiusque, ut patet. Ergo.

2° Iudex in aliqua controversia debet esse unus, non varius, non incertus, non sibi contrarius. Atqui spiritus privatus est varius in variis, incertus et saepe sibi contrarius, dictans unum uni et contrarium alteri. Sic dictat Lutherano hos libros esse canonicos, dictat Calvinistae non esse canonicos; dictat Lutherano haec verba : Hoc est corpus meum, esse intelligenda de praesentia reali, dictat Calvinistae esse intelligenda de praesentia spirituali et figurata. Dicet Calvinista Lutherano, eum non duci bono spiritu; idem reponet Lutheranus Calvinistae. Quis erit iudex ? In aeternum disputabunt, sicut iam a ducentis annis disputant.

3° In omni republica bene ordinata, est iudex publicus qui legem interpretatur et secundum illam omnes controversias dirimit, nec permittitur cuiquam privato legem secundum suum spiritum et libitum interpretari; alias omnia susque deque subverterentur. Id norunt ipsi haeretici. Quanto magis ergo id debet admitti in Ecclesia quam Christus instituit et ordinavit ! nisi velis esse tot fidei dogmata, quot capita, eaque ut plurimum sibi contraria, et tolerandas esse omnes haereses; quo nihil est absurdius. Ergo.

4° Non omnes sunt capaces examinare et discutere res fidei quae sunt obscurae, abstractae et sublimes. Ergo nec eas definire per suum spiritum privatum. Si dicas id haberi ex Spiritu sancto cuique privato inspirante et revelante quid sit fidei vel non : at contra, omnes contendunt se habere hanc inspirationem et revelationem, et tamen non omnes idem sentiunt. Ergo Spiritus sanctus contraria revelat.

Prob. tertia pars. Nullibi in Scriptura legitur Christum constituisse principes saeculares iudices controversiarum fidei; non enim illis, sed Apostolis et eorum successoribus dixit : Euntes, docete, etc., aut quid simile. Est quidem princeps, iuxta Apost., Rom., XIII, 4, Dei minister, non ut iudicet Ecclesiam, sed ut eam defendat. Unde scribebat celebris Osius Constantio imperatori : « Nec te rebus misceas ecclesiasticis, nec nobis his de rebus praecepta mandes; sed a nobis potius haec discas. Tibi Deus imperium tradidit, nobis ecclesiastica concredit. »

Quarta pars sequitur ex dictis. Necesse est agnoscere regulam vivam et iudicem supremum controversiarum fidei, ut ostendimus initio articuli. Atqui is non est Scriptura sacra, non privatus spiritus, non princeps saecularis. Ergo Ecclesia ; nihil enim aliud est assignabile.

Confir. 1°. Is iure assignatur iudex supremus controversiarum, qui est infallibilis in iis definiendis. Atqui talis est Ecclesia, ut probatum est art. praeced. Ergo.

Confir. 2° ex praxi Ecclesiae tempore Apostolorum. Cum exorta est controversia de legalibus observandis a gentibus conversis, non fuit terminata per solam Scripturam, neque per spiritum privatum, neque per principem saecularem, sed per Ecclesiam Ierosolymis congregatam. Ergo.

Quae spectant Scripturae obscuritatem, quam negant haeretici, require diss. I. huius tract., art. 3, petit. 4. Quae obiiciunt pro sufficientia Scripturae soluta habes dissert. praecedenti, art. 2. Quantum ad id quod obiiciunt, nos committere circulum vitiosum probando veracitatem infallibilem Ecclesiae per Scripturam, et veritatem Scripturae per Ecclesiam, plene dilutum habes tract. de Fide, dissert. I. art. 2.