Summa summae S. Thomae, Tomus III

Duplex est praeceptum de actu fidei externo, sicut diximus de inferno: unum negativum, non negandi fidem exterius; alterum affirmativum, confitendi fidem exterius.

Dico 1° : In nullo unquam casu, etiam vitandae mortis, licet fidem corde retentam ore vel facto negare, falsamve exterius profiteri seu simulare.

Constat 1° ex verbis Christi, Matth., x, 33, et Luc., XII, 9, ubi dicit : Qui me negaverit coram hominibus, negabo eum coram Patre meo. Et Apost., II Tim., II, 12 : Si negaverimus, et ille negabit nos. Est ergo praeceptum divinum negativum non negandi fidem. Ea est autem natura praecepti negativi, quod semper et pro semper obliget.

2° Negare fidem, est dicere Deum revelasse falsum, vel fidei dogma non revelasse. Atqui utrumque est mendacium Deo iniuriosum. Ergo nunquam licitum.

Dixi 1° : « Ore vel facto; » quia utrimque est mendacium ¹, cum hac sola differentia, quod mendacium facto dicatur simulatio.

Dixi 2° : « Vel falsam exterius profiteri seu simulare ; » quia falsam fidem seu religionem simulare et exterius profiteri, perinde est ac veram negare; qui enim se verbo dicit aut facto exhibet Calvinistam, se negat Catholicum.

Petes quandonam in praxi quis censeatur facto simulare aut profiteri exterius falsam religionem.

Resp. et sit regula generalis. Usurpare signa, ritus, caeremonias, vestes, actiones quae sunt primario distinctiva sectae a secta, seu quae sive ex se, sive ex institutione, sive ex circumstantiis sunt primario significativa professionis falsae fidei, est istam falsam fidem exterius profiteri; et ideo nunquam licitum. Quae vero distinguunt primarium, non sectam a secta, sed gentem a gente, seu quae per accidens tantum indirecte et secundario sunt significativa professionis falsae fidei, quamvis sint vitanda, ne demus aliquibus occasionem credendi nos negasse fidem, subsistente tamen iusta necessitatis causa huic deceptioni praeponderante, possunt licite usurpari ; quia hoc non est absolute falsam fidem profiteri. Ex hac regula rite intellecta et applicata, multos casus resolves. Quosdam referam.

Hinc igitur inferes 1°, flectere genua coram idolo, ei thus adolere, etiamsi intentio dirigatur ad occultum crucifixum, gestare imaginem Mahumeti in collo appensam, sumere caenam Calvinistarum, psalmos in eorum templis cantare, pulsare organa, contrahere matrimonium coram ministro benedicente nuptias secundum ritum suae sectae, nunquam esse licitum; quia haec sunt primario distinctiva sectae a secta, et primo per se falsae religionis significativa.

[Constitutione Ex quo singulari, 11 iulii 1742 data, Benedictus XIV, constitutionem Clementis XI Ex illa die confirmans, declaravit non licere Sinensibus christianis externa adorationis signa exhibere idolo, quamvis intentio dirigeretur ad crucem sub veste latentem. Eis permisit eos tantum servare usus qui nonnisi civiles haberi poterant, ut erant ii qui in honorem Confucii fuerant instituti, dummodo amandarentur omnes ritus in quibus cultus religiosus includebatur.

Inferes 2° catholicis regulariter non licere haereticorum aut schismaticorum concionibus, baptismis et matrimoniis interesse, ut fuit declaratum a Congreg. S. Officii die 10 maii 1770. Unde concludes quod munus patrini in haereticorum baptismate, et testis in eorum matrimoniis, suscipere, a fortiori eodem decreto prohibetur. Hoc eruitur ex Instructione Pii VI, die 26 sept. 1791, et ex eiusdem responsis ad clerum Galliarum, die 28 maii 1793. — Quantum ad simplicem assistentiam, dictum est eam regulariter non esse licitam, quia si presentia sit mere materialis, ut quandoque accidere potest, et ex adiunctis satis deprehendatur eam nullam continere aut supponere communicationem in divinis cum haereticis, et aliunde scandali occasionem non praebeat, a peccato excusari poterit. — At vero, ut evidenter apparet, si quis catholicus, spretis Ecclesiae legibus, nuptias coram ministro cultus dissidentis contrahat, nemini catholico tali matrimonio assistere licet, etiamsi interius illi non assentiat. Imo parentes et sanguine coniunctiores id positive improbare tenentur.— Quaestioni : « An liceat catholicis adire templa haereticorum? » Congreg. S. Officii respondit, die 14 ianuarii 1718: « Licere, si adeant merae curiositatis causa, absque ulla communicatione in sacris. » — Si de funeribus haereticorum agatur, distinguendum est. Quae ad officium mere civile pertinent, veluti comitari corpus usque ad fores templi vel caemeterii, permitti possunt. Alia quae naturam aut speciem communionis cum haereticis habent, sunt prohibenda. Caeterum plura quae in uno loco admitti possent, in alio nequeunt tolerari, propterea quod ex circumstantiis vel ex moribus regionis diversam accipiunt significationem. Unde attendere oportet ad locorum consuetudinem, et in dubio superiores sunt consulendi. Ita Gury-Dumas, num. 192, 5°.

Inferes 3° eos graviter peccare qui funeribus mere civilibus eorum qui fidem catholicam abiurarunt intersunt; quia huiusmodi funera, ex quibus omnia signa religionis consulto excluduntur, non sunt nisi aperta impietatis professio, cui ne proximis quidem defuncti licet cooperari.]

Inferes 4° e contra licitum esse ex iusta causa gestare vestem longam Turcicam, aut etiam quam turbantem vocant, ad occultandam fidem. Quamvis enim nunquam licitum sit fidem negare, licet tamen eam quandoque celare et dissimulare, nec illa vestis est primario ad distinctionem religionis, sed gentis, nec eam assumit Catholicus ut credatur profiteri religionem Turcicam, sed ut auferatur occasio attendendi et inquirendi de religione. Idem dic de vestibus aliarum nationum idololatrarum, quae non sunt destinatae praecise usibus suae religionis. Idem de earum vexillis in bello, ut sic decipiantur et vincantur.

Dico 2° : Ex praecepto Christi tenetur fidelis aliquando fidem suam exterius confiteri ².

Prob. Christus, Matth., x, 32, dicit : Omnis qui confitebitur me coram hominibus, confitebor et ego eum coram Patre meo. Luc., IX, 26 : Qui me erubuerit et meos sermones, hunc Filius hominis erubescet. Et Apostolus, Rom., X, 10 : Corde creditur ad iustitiam, ore autem confessio fit ad salutem. Ergo est aliquando necessaria confessio ad salutem.

Author hic ³ duos casus assignat, in quibus hoc praeceptum affirmativum fidei confitendae obligat, scilicet : « Quando per omissionem huius confessionis subtraheretur honor debitus Deo, et etiam utilitas proximis impendenda : puta, si aliquis interrogatus de fide, taceret, et ex hoc crederetur, vel quod non haberet fidem, vel quod fides non esset vera, vel alii per eius taciturnitatem averterentur a fide. » S. Doctorem sequuntur omnes theologi. Et merito, supposito enim praecepto fidei confitendae aliquando obligante, non possunt assignari casus in quibus urgeat magis eius observatio, quam hi duo quos assignat S. Thomas.

[Unde damnata est ab Innocentio XI, die 2 martii 1679, propositio sequens, quae est 18a: « Si a potestate publica quis interrogetur, fidem ingenue confiteri, ut Deo et fidei gloriosum, consulo; tacere, ut peccaminosum non damno. »

Notandum est tamen hanc propositionem ut nimis generalem fuisse damnatam, quia scilicet includit etiam casus in quibus silentium negationi fidei aequivaleret. Communiter enim admittitur, cum S. Ligorio, lib. III, n. 13, licere, iusta de causa, occultare fidem, seu veritatem tegere verbis aliisve signis ambiguis et indifferentibus, quoties non urget praeceptum fidem profitendi, quod, in quantum est affirmativum, obligat quidem semper, sed non pro semper. Hinc de fide non in forma iuridica interrogatus, potest tacere vel obscure respondere. Non est enim generatim verum quod interrogatus ab iis qui auctoritatem publicam exercent, teneatur fidem profiteri, nisi haec professio ex adiunctis necessaria fiat, ne adstantibus videatur fidem negare. Multo magis fas erit alicui nolle privatorum curiositati satisfacere : nisi rogatus de fide in odium religionis, sic agendo, videretur veritatem negare; quod ex circumstantiis iudicandum est.]

Dico 3° : Ad fidei professionem externam iure ecclesiastico tenentur, sub peccato mortali, ex concilio Trident., sess. XXIV, cap. 12 de reform., sequentes: « Provisi de beneficiis quibuscumque curam animarum habentibus, teneantur a die adeptae possessionis, ad minus intra duos menses, in manibus ipsius episcopi, vel, eo impedito, coram generali eius vicario seu officiali, orthodoxa suae fidei publicam facere professionem, et in Romana Ecclesiae obedientia se permansuros spondeant ac iurent. Provisi autem de canonicatibus et dignitatibus in ecclesiis cathedralibus, non solum coram episcopo seu eius officiali, sed etiam in capitulo idem facere teneantur. Alioquin praedicti omnes provisi, ut supra, fructus non faciant suos, nec illis possessio suffragetur. » — Ex tenore huius decreti, non tenentur ad dictam professionem provisi de canonicatibus in ecclesiis tantum collegiatis, vel de beneficiis simplicibus. — Praecipit insuper sacrosanctum concilium, sess. XXV, cap. 2 de reform., ut patriarchae, primates, archiepiscopi et episcopi eamdem professionem fidei emittant in prima synodo provinciali in qua ipsi interfuerint; item ut idem faciant in prima synodo dioecesana in qua convenire debent caeteri omnes qui beneficia ecclesiastica sunt habituri. Hanc legem extendit Pius IV ad omnes praelatos religionum, etiam militarium, et Pius VI ad omnes promovendos in doctores, magistros, regentes et professores. Monet De Angelis, Praelect. iuris canon., lib. I, tit. 1, n. 2, « constitutionem Pii IV non esse usu receptam quoad illos praelatos qui non a S. Sede, sed a superioribus suis vel a capitulo regimini regularium praeficiuntur. » Sanchez vero, c. 3, n. 4, dicit decretum Pii V non obligare ubi usu non fuit receptum. Quantum ad poenam fructus non faciendi suos in omittentes professionem fidei a Trident. latam, aestimat S. Ligorius, lib. III, n. 11, ad eam hos non teneri ante sententiam.

Notandum est hanc professionem fidei faciendam esse secundum formulam a Pio IV praescriptam, in qua inserenda est, iussu Pii IX, expressa mentio de his « quae ab oecumenico concilio Vaticano tradita, definita ac declarata fuerunt, praesertim de Romani Pontificis primatu et infallibili magisterio. »

Etsi probabile est hanc professionem fieri posse per procuratorem, probabilius tamen est, promotum teneri personaliter. Ratio est, quia alias non videtur fieri satis iuramento, quod personaliter faciendum est. S. Lig., lib. I, n. 11.]