Summa summae S. Thomae, Tomus III

[Generatim requiritur et sufficit ut restitutio eo modo fiat, quo iustitia violata plene seu ad aequalitatem reparetur. Hoc constat ex notione restitutionis, quae, ut dictum est, est rei acceptae redditio, vel damni illati compensatio. Quocumque ergo modo laesus restituatur in statu in quo erat ante laesionem, satisfit obligationi iustitiae commutativa ex furto aut damno dato. Unde

1° Non est necessarium, per se, ut restitutio palam fiat; imo saepe eo modo fieri nequit, nec etiam debet, ut fama et honori restituentis consulatur.

2° Non est necessarium quod restitutio fiat per ipsum debitorem, sed fieri potest per quemlibet alium, modo res suo domino reddatur. Sic aliquando, et ex gravi causa, confessario committitur. Sed tunc magna cautela opus est: tum ut sigillum confessionis illesum maneat; tum ut poenitenti indubium sit creditorem rem sibi debitam accepisse, ne unquam ulla suspicio contra probitatem confessarii suboriri queat.

3° Non est necessarium restitutionem fieri advertente domino; quia requiritur tantum ut laesus fiat indemnis. Unde debitor restituere potest, v. g., augendo pondus vel mensuram in vendendo, aut debitum opus in laborando, et sexcentis aliis modis.¹

4° Communiter docetur valere restitutionem factam per simulatam donationem. Si tamen creditor, gratitudine motus, aliud donum rependeret, hoc iterum ei restituendum esset, saltem in aequivalenti, si res ipsa prudenter reddi non posset; quia donatio antidotalis, in hoc casu, ex errore procederet, proindeque non valeret.²

Petes 1° quomodo reparanda sint damna consociationibus illata, v. g., societati assecurationis contra incendium.

Quidam dixerunt impossibile esse talia damna reparare erga omnes qui damna passi sunt; quia ordinarie tempore restitutionis plurimi, qui sunt ignoti, societati renuntiassent. Sed haec ratio non valet, nam sociis egressis alii succedunt, quibus eorum iura transferuntur. Ideo difficultas non existit, nisi in casu dissolutionis, quia paucissimi reperiri possent, et pars unicuique tribuenda esset minutissima. Itaque

Resp. Restitutio administratoribus societatis est facienda, curando ut societati ipsi proficiat. Si vero societas per dissolutionem aut alio modo existere desierit, pecunia restituenda vel pauperibus vel piis causis refundi debet; quia non licet ex re iniuste acquisita ditescere.

Petes 2° quomodo reparandum sit damnum reipublicae illatum.

Resp. Reparandum est utendo mediis a lege statutis, si existant. Porro lex huiusmodi existit in Austria. Ubi vero nulla media legaliter fuerint constituta, restitutio fieri debet per tributorum praepositos, si certum sit pecunias in aerario publico recondendas esse. In Gallia, ubi lex talis deficit, restitutiones in tabulis publicis inseribuntur. Si vero periculum sit ut praepositi has pecunias in proprios usus convertant, distribuendae sunt pauperibus, vel in gratiam piarum causarum impendendae.³]