Summa summae S. Thomae, Tomus III

(D. Thomas, q. 62.)

Restitutio est rei acceptae redditio, vel damni illati compensatio.

Differt restitutio a solutione et satisfactione. A solutione : quia solutio postulat ut res quae solvitur sit diversa a re pro qua solvitur, et quod nondum fuerit in possessione illius cui solvitur. Restitutio autem non postulat ut res quae restituitur sit diversa a re pro qua restituitur, quin potius postulat ut sit eadem, quantum fieri potest, aut saltem aequivalens, et consequenter postulat, quantum est ex se, ut iam fuerit in possessione illius cui restituitur. Unde qui depositum reddit, vere restituit, non tamen solvit; e contra, qui dat pecuniam pro tritico empto, proprie solvit, non tamen restituit.

A satisfactione distinguitur restitutio¹ : 1° quia satisfactio proprie respicit personam cui fit satis, quamvis non exhibeat aequivalens debito; restitutio autem respicit rem quae debet eadem reddi vel aequivalens. 2° Satisfactio respicit iniuriam illatam seu honorem violatum, etsi nullum aliud damnum sit illatum; restitutio autem respicit damnum illatum.

Dico 1° : Restitutio est actus iustitiae commutativae² : quia ad iustitiam commutativam pertinet constituere aequalitatem rei ad rem inter datum et acceptum, inter damnum et compensationem. Atqui hoc fit per restitutionem. Ergo.

Dices : Laesio iustitiae distributivae obligat ad restitutionem. Ergo restitutio est actus iustitiae distributivae. — Patet consequentia. Actus destruens virtutem, per oppositum actum resarcitur, ut actus intemperantiae per temperantiam. — Prob. ant. Qui bona communia male distribuit, peccat contra iustitiam distributivam. Atqui tenetur ad restitutionem. Ergo.

Resp. Nego ant. — Ad prob., dist. mai. Qui bona communia male distribuit, peccat contra iustitiam distributivam tantum, nego; simul et contra commutativam saltem regulariter, conc. — Ad hunc sensum, dist. min. Atqui tenetur ad restitutionem, qua parte laedit iustitiam commutativam, conc. min.; qua parte laedit iustitiam distributivam, nego min. Quae enim debentur particularibus ex iustitia distributiva tantum, non sunt ipsis simpliciter debita sicut propria et sua, sed secundum quid tantum ratione condignitatis et communitatis cuius sunt partes, ut iam dixi supra dissert. IV, a. 2. Unde ad ea non habent ius in re, neque ad rem, sic ut possint ea in iudicio repetere ut sua. Quapropter, si eis fraudentur, non debent, quantum est ex hoc capite, magis illis restitui, quam debeant restitui ea quae debentur ex religione, vel gratitudine, aliisve partibus potentialibus iustitiae.

Verum raro contingit quod iustitia distributiva non habeat annexam commutativam. Qui enim bona communia particularibus distribuit, vel est ad iustam distributionem stipendio conductus, vel ex officio aut pacto designatus, ad quam proinde tenetur ex iustitia commutativa. Unde, si male distribuat, peccat primo contra iustitiam distributivam, in quantum non distribuit communia particularibus secundum proportionem meritorum; secundo peccat contra iustitiam commutativam, non quidem damnificando particulares in eo quod est ipsorum proprium, seu retinendo quod est stricte suum, sed omitendo appropriationem seu iustam secundum merita distributionem, ad quam ex officio, subindeque ex iustitia commutativa tenebatur.

Dico 2° : Rei iniuste ablatae aut damni iniuste illati restitutio in re, ubi possibilis est, sin minus in voto, est necessaria ad salutem³ .

Prob.⁴ 1° ex Scriptura. Matth., XXII, 21 : Reddite ergo quae sunt Caesaris, Caesari. Ad Rom., XII, 7 : Reddite ergo omnibus debita.

Prob. 2° ex Aug., Epist. 153⁵, quae est ad Macedonium et refertur, c. Si res aliena, causa 14, q. 6 : « Si res aliena propter quam peccatum est, cum reddi possit, non redditur, non agitur poenitentia, sed fingitur : si autem veraciter agitur, non remittetur peccatum, nisi restituatur ablatum; sed, ut dixi, cum restitui potest. »

Prob. 3° ratione⁶ : Conservare seu non violare iustitiam, est de necessitate salutis. Atqui qui non restituit, cum potest, iniuste ablatum aut damnum iniuste illatum, non conservat, quin imo violat iustitiam, quia non servat aequalitatem. Ergo.

Confirm. Non furari est de necessitate salutis. Atqui detinere id quod alteri debetur, eamdem rationem nocumenti habet cum acceptione iniusta⁷ . Ergo.

Dixi, « sin minus voto; » quia ubi restitutio in re est impossibilis, debet tunc haberi propositum illam faciendi dum erit possibilis; quia est de necessitate salutis quod quis habeat propositum servandi omnia Dei mandata, inter quae reponitur praeceptum restituendi seu non detinendi iniuste alienum, quod reducitur ad hoc Decalogi praeceptum : Non furaberis. Qua ratione restitutio in voto potest dici necessaria necessitate medii ad salutem.

Petes utrum praeceptum restituendi sit affirmativum vel negativum.

Resp. esse affirmativum secundum formam; implicare tamen in se negativum, quo prohibemur rem alienam detinere, tamquam rationem sui⁸ .

Patet prima pars; quia praecepto affirmativo praecipitur actus virtutis, negativo prohibetur actus vitii. Restitutio autem est actus virtutis.

Patet etiam secunda pars. Ratio enim cur debeat fieri restitutio est, quia alienum non est detinendum; non sic de aliis praeceptis affirmativis, quae licet includant negationem ut oppositam affirmationi, non tamen ut rationem sui : sic, v. g., Deus est amandus, non quia non est odio habendus, sed quia est summe bonus; et sic de caeteris.

: Communiter assignantur duo tituli inducentes obligationem restituendi, scilicet res accepta et iniusta acceptio¹ .

1° Ratione rei acceptae tenetur restituere² , qui rem alienam apud se sine sua culpa habet, ut depositum, commodatum, pignus, inventum, etc.; quia, cum habeat quod suum non est, sed alienum, debet ab eo subtrahi quod habet ultra quod suum est, et dari ei cui deest secundum formam commutativae iustitiae, ut fiat aequalitas.

Insuper, quamvis in eo casu non fuerit iniusta acceptio, nec sit iniusta detentio, foret tamen iniusta, si res suo tempore non redderetur.

Sub nomine autem rei non solum intelligitur res in se existens, sed eius valor; item fructus existentes et id omne ex quo qui eam habet factus est ditior.

2° Ratione iniustae acceptionis tenetur restituere³ , qui furto, rapina, aut alia via iniusta rem alienam abstulit, etsi apud ipsum non remaneat. Item qui alium iniuste damnificavit absque ullius rei acceptione; sub iniusta enim acceptione hic intelligitur iniusta damnificatio.

Ratio est, quia licet iste non habeat plus quam debet habere, alter tamen ex eius iniusta actione habet minus quam debet habere. Unde violavit erga ipsum iustitiam, quam tenetur per restitutionem reparare.

Quod si res iniuste ablata apud ipsum maneat in se vel in suo valore, aut inde sit factus ditior, tunc tenetur restituere duplici titulo, nempe rei acceptae et iniustae acceptionis. Porro non raro hi duo tituli coniunguntur, licet alteruter sufficiat.

Nota 1°. Inter hos duos titulos magnum intercedit discrimen, pro praxi diligenter notandum : scilicet quod illi qui tenetur restituere ratione iniustae acceptionis maneat obligatio restituendi, etiamsi res debita sine eius culpa pereat; quia semper manet ratio seu titulus obligationis, scilicet iustitiae violatio, quousque per restitutionem reparetur. Neque rem solam aut eius valorem tenetur restituere, sed et omnes fructus, etiam consumptos; item omnia damna inde emergentia et luera cessantia ei quem iniuste damnificavit, quia illorum est causa culpabiliter. Is vero qui tenetur restituere ratione rei acceptae tantum, non tenetur restituere, si res absque eius culpa pereat, ut in deposito, v. g.; quia tunc cessat ratio seu titulus obligationis, quod est habere rem alienam. Neque etiam tenetur restituere fructus, si sint consumpti et inde non sit factus ditior, neque damna emergentia aut lucra cessantia; quia illorum non est causa. — De his fusius iterum in sequentibus, dum de possessore bonae et malae fidei.

Nota 2°. Posset assignari tertius titulus inducens obligationem restituendi, scilicet contractus; aliquis enim potest obligari ad restitutionem rei quam nec amplius habet, nec iniuste accepit, vi solius contractus. Sed quia ex contractu videtur oriri obligatio solutionis potius quam restitutionis, et duo soli priores tituli omnibus noti communiter assignantur, ut loquamur cum omnibus, nec pariatur confusio, solos etiam hos duos titulos assignamus. De obligatione tamen solvendi vel restituendi ex contractu dicemus infra.

Nota. Duplex distinguitur culpa : altera theologica, altera iuridica. Culpa theologica est peccatum formale coram Deo, sive mortale, sive veniale. Culpa iuridica est omissio alicuius diligentiae ex qua alteri sequitur damnum. Talem, inquam, omissionem iurista vocant culpam, etiamsi forte coram Deo non sit culpa, puta quia vel est involuntaria, vel non est talis diligentiae quam quis tenetur adhibere. Quod si sit omissio voluntaria talis diligentiae quam quis potest et tenetur adhibere, erit simul culpa theologica et iuridica.

Culpa iuridica dividitur in latam, levem et levissimam. Lata est omissio diligentiae quam solent homines prudentes adhibere in tali casu, in tali negotio; ut si quis exeat domo, non clauso ostio cubiculi interioris.

Levis est omissio diligentiae quam prudentiores adhibere solent; ut si quis exeat, clauso quidem ostio cubiculi, sed non obserato.

Levissima est omissio diligentiae quam prudentissimi adhibere solent; ut si quis clausum et obseratum ostium non tentaverit manu, num bene esset obseratum.

Quaeritur itaque an in damnificatione simplici, in qua nullum emolumentum obvenit damnificanti, requiratur culpa theologica, seu quod coram Deo peccaverit, ut sit obnoxius restitutioni, an sufficiat culpa iuridica. Pro quo :

Dico : Nemo, secluso contractu, tenetur ad restitutionem ratione damni illati ante sententiam iudicis, nisi in damno inferendo admiserit culpam theologicam contra iustitiam commutativam. Est communis contra Adrianum et quosdam antiquos.

Prob. Damnificans, in casu posito, non tenetur restituere ratione rei acceptae ; quia, ut supponitur, nihil accepit, nec ex damno factus est ditior : neque ratione iniustae actionis ; quia ubi nulla est culpa coram Deo, non est formaliter iniusta actio damnificans : neque ex iure positivo ; nullum enim assignari potest extra contractum. Ergo ex nullo capite tenetur restituere,

Confirmatur. Si damnificatio materialiter tantum iniusta induceret obligationem restituendi, sequeretur quod amens, aut dormiens, aut casu mere fortuito damnificans proximum, teneretur ad restitutionem ; quod nemo admitit.

Igitur, quantumvis ex facto tuo sequatur damnum alterius, si coram Deo revera non peccaveris, vel quia adhibuisti debitam diligentiam, vel quia illam ex inadvertentia naturali aut oblivione inculpabili omisisti, quamvis dicitur culpa lata in iure, non teneris restituere in foro conscientiae ante sententiam iudicis.

Idque verum est etiam licet damnificans vacet rei illicite, modo non sit periculosa et quasi via ad damnum, sic ut nec per se nec ut in pluribus ex ea sequatur, nec potuerit humano modo praevideri secuturum ; quia, licet causa sit voluntaria, non est tamen voluntaria ut causa talis damni, quod non potuit humano modo praevideri ex ea secuturum. Unde, si venando in loco aut tempore prohibito occidas hominem, putans invincibiliter occidere feram, non teneris restituere causa homicidii.

Dixi, « ante sententiam iudicis ; » quia iudex, ubi est culpa lata iuridica, licet non sit culpa theologica, ex inadvertentia naturali aut alio casu, solet condemnare damnificantem ad restitutionem seu potius solutionem, aut ad deditionem animalis, si per animal damnum sit illatum, nisi aliunde certo constet de eius innocentia. Atque huic sententiae tamquam iustae probabilius tenetur parere in foro conscientiae damnificans. Non enim haec sententia nititur falsae praesumptioni, ut quidam putant ; quia iudex te condemnat, non quia praesumit te peccasse interne coram Deo, sed quia peccasse externe, hoc est, quia omisisti diligentiam quam prudentes solent adhibere, propter quam culpam iuridicam, etsi non theologicam, iura decernunt obligationem restituendi, accedente sententia iudicis.

Et quidem iuste, tum quia culpa lata iuridica solet provenire ex culpa theologica, licet contrarium quandoque per accidents contingat, leges autem attendunt ad id quod plerumque contingit ; tum propter bonum commune, ut nempe homines sint in rebus suis custodiendis attentiores, et in damno proximi vitando cautiores.

[Petes utrum ad restitutionem teneatur qui causam damni inculpabiliter posuit, si postea eam auferre neglexerit.

Resp. affirmative ; quia qui posuit causam damni efficacem, nec illam retractat, quando moraliter potest, vult eam virtualiter, et consequenter fit eo momento causa damni strictè, effective ac formaliter iniusta¹.

Dixi, « quando moraliter potest, » id est sine magno et proportionato incommodo, ut communiter docetur.]

Difficultas est de veniali culpa ex imperfectione actus et gravi damno illato, circa quam est sententiarum diversitas. Pro cuius resolutione,

Dico 1° : Probabilius est eum qui ex culpa veniali graviter damnificavit proximum, teneri ad aliquam restitutionem. Est contra Lessium et quosdam alios. Ratio est quia, sicut imperfectio actus, licet minuat, non tamen tollit omnem rationem iniustitiae ; sic, licet minuat, non tamen tollit omnem obligationem restituendi, quae ex iustitia tamquam ex radice oritur.

Dico 2° : Minus probabile videtur eum qui ex culpa veniali grave damnum intulit, teneri sub mortali ad reparationem totius damni. Est Sylvestri, Soto, Sylvii, Steyaert et communior, contra Henricum a S. Ignatio et quosdam alios recentiores.

Prob. Obligatio restituendi hic attenditur principaliter, non ex parte obiecti seu damni, sed ex parte iniustitiae formalis. Agimus enim de restitutione ratione iniustae acceptionis ; et si nulla esset formalis iniustitia, quantumvis foret grave damnum, nulla foret obligatio restituendi, ut dixi art. praecedenti. Atqui in nostro casu est iniustitia imperfecta. Ergo debet esse obligatio restituendi imperfecta ; effectus enim debet respondere causae. Non foret autem imperfecta, si esset ad totum restituendum sub mortali.

Dico 3° : Probabile est eum qui ex culpa veniali damnum grave intulit, teneri sub veniali ad totius damni reparationem. Aeque tamen probabile est ad minus non teneri sub veniali, nisi ad partem damni tantum, pro conditione culpae, secundum arbitrium boni viri.

Ratio primae partis est, quia totum damnum est voluntarium, licet imperfecte. Ergo videtur quod sit obligatio totum reparandi imperfecta, scilicet sub veniali.

Ratio secunda partis est, e contra, quod obligatio reparandi totum sub veniali, non videatur imperfecta, nec proportionata culpae levi ex qua oritur. Est quidem imperfecta ex parte sui, quia non est adeo stricta ; sed non est imperfecta ex parte obiecti, quia est ad totum, nec proinde proportionata culpae : sicut poena gravis non est proportionata culpae levi, quamvis reus ad eam tantum leviter adstringeretur.

Et sane durum videtur, quod quis sub peccato veniali teneatur refundere viginti vel quadraginta millia librarum et ultra, et quod non possit ab eo peccato liberari, nisi totam hanc summam refundat. Quapropter multis convenientius videtur dicendum, quod teneatur tantum ad partem, puta quinquagesimam, octuagesimam, etc., pro quantitate culpae, secundum iudicium prudentum.

Caeterum, quidquid sit de speculatione huius quaestionis, communiter advertunt cuiusvis sententiae authores, raro contingere in praxi quod causetur damnum grave ex culpa veniali ; quia, licet inconsideratio venialis sit frequens in subreptitiis cogitationibus et internis animi motibus, qui saepe, facile et subtiliter oriuntur, et quidem circa obiecta naturali inclinationi conformia ; raro tamen contingit in operibus externis gravis momenti, quia ordinariè statim suum periculum ingerunt et fortius mentem excitant ad sui considerationem, aut saltem ad confusam periculi cognitionem. Unde, nisi certo constet inadvertentiam fuisse venialem, habenda est in praxi pro mortali, conformis scilicet damno, et inculcanda est obligatio restituendi sub mortali.

[Ibi S. Ligorius distinguit¹ : Si culpa est venialis ratione parvitatis materiae, certe obligat ad restitutionem sub levi. Si vero culpa est venialis ratione inadvertentiae seu indeliberationis, plures dicunt cum Layman et Croix (et huic sententiae adhaeret noster Billuart), esse obligationem restituendi pro ratione culpae. Sed communius et probabiliter tenetur, non induci obligationem restitutionis, nec sub gravi nec sub levi. Non sub gravi, quia talis obligatio non habet proportionem cum culpa levi. Non sub levi, quia levis obligatio non habet proportionem cum materia gravi, eo magis quod culpa imperfecte deliberata non possit inducere perfectam deliberationem : sicut in contractibus et votis e consensu non plene deliberato non oritur obligatio.

Petes 1° utrum teneatur ad restitutionem qui culpabiliter causam damni posuit, et postea damnum frustra impedire conatus est.

Resp. affirmative. Ratio est, quia retractatio, quamvis coram Deo tollat peccatum, non impedit tamen quominus actio culpabiliter posita sit in se causa positiva, efficax et iniusta damni ex ea orti².

Petes 2° utrum damnificator dubius ad aliquam restitutionem teneatur.

Resp. 1°. Si dubium ortum est ante actionem damnificativam, quaestio solvenda est ex principiis positis in tract. de Conscientia, ubi de lege dubia.

Resp. 2°. Si dubium ortum est post actionem, plura sunt examinanda : 1° An damnum existat. Quo in dubio, etiam positivo, ex sententia communi agens non tenetur ad restitutionem³. Et hoc tenet Angelicus, hic q. 62, a. 7, o, ubi dicit : « In aliis autem casibus enumeratis, non semper obligatur aliquis ad restitutionem ; non enim semper consilium, vel adulatio, vel aliquid huiusmodi est efficax causa rapinae. Unde tunc solum tenetur consiliator, aut palpo, id est adulator, ad restitutionem, quando probabiliter aestimari potest quod ex huiusmodi causis fuerit iniusta acceptio subsecuta ». Ergo, iuxta S. Thomam, probari debet actionem certo fuisse causam damni ; nam adverbium probabiliter usurpatur hic in eo sensu, quod res probari possit, id est quod sit persuasio moraliter certa. — 2° An damnum sit praecisè huic actioni adscribendum. Hoc in dubio datur triplex sententia. Prima, quae est probabilis, docet faciendam esse restitutionem, si actio ex natura sua fuerit apta ad tale damnum inferendum ; quia tunc praesumptio pro influxu stat. Secunda sententia tenet restitutionem esse faciendam pro rata dubii. Sed, praeterquam quod quantitas rei restituenda difficile determinari possit in hoc casu, haec opinio pro parte laedit agentem, si restitutio non sit facienda, et pro parte damnificatum, si sit restituendum. Tertia sententia absolute probabilior affirmat damnificatorem dubium ad nihil teneri ; quia non sufficit ad urgendam restitutionem actio iniuriosa, sed requiritur persuasio moraliter certa quod illa actio vere fuerit causa damni. Unde haec quaestio in praecedentem recidit, scilicet an damnum existat ex parte agentis, et similiter est solvenda⁴. — 3° An damnificatoris actio, vel omissio, etsi damnosa, fuerit formaliter iniusta, id est stricti iuris alieni laesiva ; quia restitutionis obligatio ex solius iustitiae commutativae violatione nascitur. In huiusmodi dubio agens teneri non potest ad restitutionem ante sententiam iudicis. — 4° An damnificatoris actio, vel omissio, etsi vere damnosa et in se iniusta, fuerit in conscientia graviter culpabilis. Et eadem responsio danda est ; quia, ut supra dictum est, ubi de culpa gravi moraliter non constat, nec constat de obligatione restituendi propter damnificationem⁵]

1° : In commodato, recipiens tenetur de damno ex culpa levi et levissima, non tamen ex casu fortuito. In precario, tenetur ex culpa lata tantum. In contractibus vero qui sunt in utilitatem dantis et recipientis, ut in locato, tenetur ex culpa levi.

Ita, non quidem ex natura rei, quia stando in iure naturae, nemo ex stricta iustitia tenetur maiorem diligentiam adhibere in conservandis rebus alienis, quam ipse dominus adhiberet, sed ex dispositione iuris tam canonici quam civilis in pluribus locis.

Et hae leges videntur obligare in foro conscientiae ante sententiam iudicis ; quia ista obligatio restituendi in his contractibus, non tam videtur poena, quam conditio illis apposita ex legum statutis. Neque dicendae sunt fundatae in falsa praesumptione fraudis, sed potius in aequitate et honestate naturali.

Petes utrum qui rem vel conductam, vel commodatam, vel depositam remittit per nuntium, teneatur ad restitutionem seu solutionem, si res culpa nuntii pereat.

Resp. cum Sylvio, sub distinctione. Si nuntius habebatur communiter fidelis, non tenetur, quia non est in culpa. Si nuntius non habebatur communiter fidelis, tenetur, quia est in culpa.

Nec est simile de eo qui remitteret rem mutuatam ; quia res mutuata est mutuatarii, quamdiu non pervenit ad mutuatorem¹. Unde, quamvis sine culpa mutuatarii pereat, ipsi ut domino perit. Res vero commodata², locata, deposita, est commodantis, locantis, deponentis, et non commodatarii, locatarii aut depositarii. Unde, si sine huius culpa pereat, ad nihil tenetur, et res perit domino.

Dico 2° : Qui agunt ex quasi-contractu, seu ex officio, ut sunt tutores, iudices, advocati, medici, chirurgi, etc., non videntur teneri de damno ex quavis culpa iuridica, nisi sit simul theologica : quia vel nullae sunt leges quae de his officiis id clare decernant, sicut diximus esse de veris et apertis contractibus ; vel, si sint, non videntur receptae in praxi quoad forum conscientiae ; id enim suadet communis hominum sensus. Nullus est enim aut vix ullus qui existimet medicum, chirurgum, advocatum, tutorem et similes, teneri in conscientia et coram Deo ad restitutionem, si in conscientia et coram Deo non peccaverint. Et sane, si res aliter se haberet, quis vigilantissimus et peritissimus his officiis fungi vellet, cum saepe contingat vigilantissimis et peritissimis ex inadvertentia aut oblivione naturali, aliove casu, obrepere aliquam levem aut levissimam culpam iuridicam, ex qua tenerentur restituere, quamvis essent coram Deo sine culpa ?

Caeterum, fateor eos qui inserviunt ex officio stipendio conducti, teneri stricto iure naturae maiorem adhibere diligentiam quam qui ex charitate gratis inserviunt, et hanc si omittant voluntarie, peccare coram Deo et teneri ad restitutionem.

[Possessor bonae fidei est ille qui invincibiliter ignorat rem a se possessam esse alienam. In iure civili, dicitur possessor bonae fidei ille qui possidet tamquam proprietarius, ex titulo proprietatis translativo, cuius vitia ignorat. Unde eius bona fides cessat statim ac vitia tituli detegit¹. — Patet talem possessorem ius veri domini non laedere nisi per iniustitiam mere materialem, non autem formalem.]

Nota 1° pro praesenti et sequentibus articulis, quod, cum in partem restitutionis veniant, non solum res accepta, sed etiam fructus rei (fructus autem est utilitas quae colligitur ex re, deductis expensis), distinguantur fructus quadruplicis generis, scilicet mere naturales, mere industriales, mixti et civiles.

Fructus mere naturales sunt quos sponte fert natura, nullo aut saltem levi hominum labore cooperante, ut sunt herbae pratorum, fructus arborum, foetus animalium, etc. Fructus mere industriales sunt, e contra, quos solus hominum labor vel industria profert, non rei natura, licet concurrere possit ut instrumentum hominis laborantis et industrii. Tale est lucrum ex negotiatione pecuniae, vini, frumenti et similium rerum de se sterilium ; similiter opus artificiosum instrumento alieno elaboratum, non instrumenti, sed industriae fructus censetur.

Fructus mixti sunt ad quos producendos natura rei et hominis industria concurrunt aequaliter, vel fere aequaliter ; hic enim quod parum distat, nihil distare videtur, ut sunt segetes, vinum, oleum, butyrum, caseus, etc.

Fructus civiles sic dicuntur, non quod sint proprie fructus, sed quia in iure ad instar fructuum reputantur. Tales sunt pretia rerum elocatarum, ut domorum, navium, iumentorum, piscationis, venationis, etc. Possunt revocari ad fructus mixtos, quia ad illos non solum concurrit industria, sed res ipsa, equus, domus, etc. Ubi dubium est cuius generis sint fructus, standum est arbitrio iudicis vel viri prudentis et docti.

Nota 2°. Sed, quia in restitutione fructuum solent deduci expensae (fructus enim, ut iam dixi, est utilitas ex re, deductis expensis), distinguendae sunt triplicis generis expensae. Aliae sunt necessariae, sine quibus res aut periisset, aut deterior evasisset : ut reparatio aedificii ruentis, alimenta animalium, etc. Quaedam sunt utiles, quae licet non sint necessariae rei conservationi, conducunt tamen ad eius meliorationem etreditum eius augent, ut plantationes arborum, aquarum adductiones, adiectio pistrini, etc. Aliae sunt voluptuariae seu voluntariae, quae fructum non augent, sed speciem tantum exornant, ut aqua salientes, incrustationes, pictura, statuae, etc. Ex quibus licet res pluris aestimetur, quia tamen non reddit plures fructus, ideo dicuntur expensae voluptuariae seu voluntariae. Sub ratione autem expensae intelligendus est labor et industria possidentis.

Nota 3°. Tandem melioratio, sicut et deterioratio, est duplex : una intrinseca, ut dum res in se mutata fit melior vel deterior, v. g., si pullus evadat equus, bos macer fiat pinguis, aut e contra pinguis fiat macer ; extrinseca, dum res in se immutata pluris tamen vel minoris aestimatur, ob emptorum vel mercium multitudinem aut inopiam, sive ex authoritate legis, v. g., frumentum quod heri valebat tria, hodie valet quatuor, vel e contra.

[Principia. 1° Possessor bonae fidei non debet ex re aliena ditescere. Ita omnes². — Excipitur si res iam fuerit legitime praescripta : quo in casu non ditescit ex re aliena, sed ex re quâ vi legis facta est sua.

2° Possessor bonae fidei debet, per se, servari indemnis, id est, sicut ex re aliena nihil potest acquirere, ita nihil debet amittere, quia non est in culpa. — Dixi, « per se, » quia, in casu conflictus inter possessorem et dominum, dominus rei exstantis est potior iure ; leges autem, ob bonum commune, quandoque domino rei, quandoque possessori favent.]

His notatis,

Dico 1° : Possessor bonae fidei in tantum tenetur restituere, in quantum possidet de re aliena et eius fructibus seu emolumento : ita quod quantitas rei possessae et eius fructuum exstantium aut emolumenti inde provenientis sit mensura restitutionis faciendae ; quia id requiritur et sufficit ad restaurandam aequalitatem secundum formam iustitiae commutativae. Ex hac generali assertione et regula deduco sequentes conclusiones, primo circa rem, deinde circa fructus. Unde

Dico 2° : Possessor bonae fidei, statim ac intelligit rem quam possidet esse alienam, tenetur eam adhuc exstantem in toto vel in parte restituere, nisi forte eam legitimo tempore praescripserit.

Ratio patet, quia qui habet ultra quod suum est, debet ei subtrahi et dari cui deest ; alioquin non salvatur iustitia, et fit iniquus detentor³.

Quod si rem consumpserit, vel casu aut etiam eius culpa perierit, non tenetur quidquam restituere, nisi id in quo ex ea factus est ditior. — Patet prima pars, quia non tenetur ratione rei acceptae, qua amplius non est, neque ratione iniustae acceptionis aut distractionis, quia bona fide possidebat. Et quamvis forte peccaverit eam prodige aut aliter dissipando, non tamen peccavit contra iustitiam commutativam, cum disposuerit de re quam invincibiliter putabat esse suam. — Patet etiam secunda pars ; quia id in quo factus est ditior succedit loco rei, et contra ius naturale est quod quis ditescat cum alterius iniuria, iuxta hanc regulam iuris 48, in 6° : « Locupletari non debet aliquis cum alterius iniuria vel iactura. » Hinc

Dico 3° : Possessor bonae fidei tenetur restituere omnes fructus naturales, mixtos et civiles adhuc exstantes, nisi forte eos praescripserit, deductis tamen expensis necessariis et utilibus, atque aestimatione industriae et laboris.

Ratio est, quia sunt fructus rei ; res autem fructificat domino suo.

Neque obstat quod fructus mixti et civiles non sint mere fructus rei ; hoc ipso enim quod deducitur pars correspondens expensis et aestimationi laboris et industriae, totum quod superest, est fructus rei. Neque etiam obstat quod res forte non ita fructificasset apud dominum ; id enim pertinet ad bonam fortunam domini, quia, ubicumque res fructificat, domino fructificat.

[Equidem, attento solo iure naturali, omnes fructus rei, exceptis industrialibus, domino reddi debent, quia res, ubicumque sit, fructificat domino. Attamen, si ius positivum aliter decernat, ei probabilius stari potest ; quia rationabiliter praesumendum est talem esse vim legis, ut dominium fructuum ad possessorem transferat, propter bonum publicum, ut de medio tollat inextricabiles difficultates et querelas quae frequentissime moverentur circa naturam et quantitatem fructuum quos dominus repeteret⁴. Porro ius Gallicum statuit fructus indiscriminatim ad possessorem bonae fidei pertinere⁵. Ita etiam ius Austriacum, Italicum et Borussicum⁶. Ergo.

Exeipe casum quo, ex aliqua legali dispositione, compensandum esset domino lucrum cessans. Sic ex iure

Austriaco inventor rei amissae et nondum praescriptae debet domino comparenti, praeter rem vel eius pretium, etiam lucrum inde perceptum refundere⁷.

Quod si fructus non amplius exstent, quovis modo absumpti fuerint, tenetur tantum ad id in quo factus est ditior, ut patet ex prima conclusione et habetur in iure, L. Item veniunt, § Proter haec, ff de petitione haereditatis, lib. V, tit. 3.

Dixi : « Deductis expensis necessariis et utilibus, atque aestimatione laboris et industriae, » necessariae scilicet et utiles. Alioquin dominus haberet plus quam debet habere, et ditesceret ex alieno. Et habetur in iure, L. Fructus, ff Soluto matrimonio, ubi dicitur : « Fructus non intelliguntur, nisi deductis impendiis. »

Caeterum notandum circa expensas utiles, quae nimirum rem meliorem et utiliorem efficiunt, dominum rei non teneri refundere possessori bonae fidei ipsius meliorationis valorem, sed expensarum tantum, si tamen valorem meliorationis non excedant. Ita L. In fundo, ff de rei vindic. lib. III, tit. 1.

Quantum ad expensas seu meliorationes voluptuarias, convenit inter authores eas a possessore bona fidei posse auferri, si separari possint a re absque eius destructione aut deterioratione, ut sunt horologia, pictura, porta, fenestra, etc. ; vel si non accesserint fundo per implantationem, ut arbores (et hoc etiam verum est de possessore malae fidei). Quod si auferri non possint absque rei deterioratione, aut per implantationem fundo accreverint, videtur probabilius dominum rei ad eas expensas non teneri, saltem in foro conscientiae ; non enim aequum videtur quod solvat expensas quas noluisset facere et quae ipsi nullam utilitatem afferunt. Favetque L. Ex duobus 27, ff de negotiis gestis, lib. III, tit. 5.

Dico 4° : Quantum ad fructus mere industriales, nihil quidquam ex eis tenetur restituere possessor bonae fidei (quod etiam verum est de possessore malae fidei), etiamsi inde factus sit ditior. Est communis. Ratio est, quia fructus ad eum pertinent ad quem pertinet causa fructifera. Atqui res aliena, utpote sterilis, ut supponitur, non est causa horum fructuum, sed sola possessoris industria. Ergo. — Ita omnes.

[Petes 1° ad quid teneatur possessor bonae fidei, si rem alienam alteri donaverit.

Resp. Ad nihil tenetur, si ex re minime ditior factus fuerit; secus restituere debet domino id ex quo ditatus fuit. Haec duplex solutio eruitur ex principiis supra enuntiatis. Errore vero detecto, tenetur donator rei alienae admonere, si facile id facere possit, vel donatarium, ut rem domino reddat, vel dominum, ut rem suam repetere possit. Haec obligatio oritur ex generali praecepto charitatis, et insuper, ut videtur, ex lege iustitiae commutativae, cum author iniustitia etiam mere materialis teneatur eam reparare, si possit sine proprio et notabili incommodo.

Petes 2° ad quid teneatur possessor bonae fidei, si rem alienam gratuito acceptam alteri vendiderit.

Resp. 1° In casu evictionis, tenetur emptori pretium refundere; alioquin ex re aliena ditesceret.

2° Extra casum evictionis, quando scilicet res a domino recuperari nequit, sive quia ultimus possessor eam consumpsit, sive quia amplius iste non comparet, venditor, iuxta communem sententiam, totum pretium ab emptore receptum domino refundere debet. Ratio est, quia ex toto illo pretio vere ditior factus est, et dominus re sua iniuste spoliatus damnum aequivalens passus est. Porro aequitas non tolerat quod unus, cum alterius iactura, ex rebus eius locupletetur. Unde dominus indemnis faciendus est ex lucro quod venditor percepit et ad quod nullum ius habebat.

Quidam tamen venditorem omnino liberant, quia in eum nullum recursum habet dominus. Sed hoc non videtur verum; venditor enim ex re aliena ditesceret. non esset tutum, in hoc casu, a sententia communi recedere ⁸.

Petes 3° ad quid teneatur possessor bonae fidei qui vendidit rem alienam, quae postea in manibus emptoris periit.

Resp. 1° Si rem habuerit ex titulo oneroso, v. g., quia eam emit, probabilius ad nihil tenetur. Etenim: 1° non tenetur ratione rei, cum illam iam non habeat; 2° non ratione damni, cum non sit causa cur res perierit.

2° Si rem habuerit ex titulo gratuito, tenetur restituere pretium ex quo per venditionem factus est ditior. Est communis sententia. Sed, cuinam est restituendum? Dissident theologi. Alii probabiliter dicunt restituendum esse emptori: tum quia res perit domino; tum quia venditio, utpote rei alienae, fuit invalida, adeoque emptor bonae fidei habet ius ad suam pecuniam recuperandam. Alii probabilius, quia aequius, ut nobis videtur, docent restituendum esse domino: tum quia res non periit absolute, sed existit aequivalenter in pretio accepto; tum quia venditio, quae fuit nulla, re pereunte, non magis nocet emptori quam venditio valida. Cum vero prior sententia probabilitate non destituatur, venditor non inquietandus esset, si pretium emptori refudisset. — Notandum quod, si ius positivum statuat cui restitutio sit facienda, legi standum est, quia valide dominium determinat, ut difficultates inde oriturae tollantur ⁹.

Petes 4° quid agendum, si, postquam agnoscitur rem esse alienam, dominus reperiri non possit.

Resp. hunc casum solvendum esse ex principiis supra enuntiatis de re inventa. Recepisti, v. g., ex errore inculpabili, maius debito, et a quo nescis. Si dominum reperire nequiveris, pecunia supererogata ut res derelicta habenda est, eiusque dominium a primo occupante acquiritur.

Nota quod, si possessor bonae fidei sit in mora culpabili restituendi, in mala fide constituitur, ideoque tenetur compensare damnum ex mora secutum.]

Quaestio est de emptore bonae fidei, qui rem sibi emit, et quam si domino reddat, pretium furi datum verisimiliter sit amissurus, et de fure qui rem sibi redditam probabiliter domino non reddet.

Dico: Probabilius est quod qui bona fide rem furtivam emit, ubi scit esse furtivam, teneatur eam reddere immediate vero domino, et non furi, etiamsi suum pretium a fure non sit recuperaturus.

Prob. 1° Nemo potest rem alienam contrectare, seu de ea disponere, invito rationabiliter domino; id enim est proprie furtum. Atqui dominus est rationabiliter invitus, dum res sua redditur furi, sibi peritura. Ergo. — Prob. min. Dominus non tenetur in id consentire. Ergo est rationabiliter invitus. — Prob. ant., tum quia res clamat ad dominum, tum quia dominus habet ius eam repetendi et ipsi repetenti tenetur emptor reddere, ut modo dicam. Ergo non tenetur consentire.

2° Si dominus repetat rem suam, sive iuridice, sive privatim, emptor tenetur ei reddere, et certo ad id a iudice condemnabitur, ut fatentur ipsimet adversarii. Atqui repetitio non confert domino ius ut res sua ipsi immediate restituatur, sed supponit, et ex omissione repetitionis propter ignorantiam non amittit tale ius. Ergo etiam non repetenti debet restitui.

3° Si fur non compareat, aut ab eo emptor non possit pretium suum recuperare, non potest rem illam alteri vendere aut in suos usus convertere, ut se servet indemnem, ex ipsis adversariis. Ergo nec furi restituere.

4° Ideo, secundum adversarios, emptor bonae fidei potest rem furi reddere, quia in hoc nullam facit iniuriam domino, cum rem eius in eodem statu reponat in quo antea invenit, et a quo non tenetur extrahere cum aequali suo damno. Hoc est praecipuum contrariae partis fundamentum. Verum falsum est quod assumitur, nimirum in hoc nullam fieri iniuriam domino: 1° quia falsum est rem poni in eodem statu ac ante; fur enim advertens se in suspicionem furti venire, rem diligentius occultabit aut longius distrahet, sicque erit in peiori statu quam ante, quia difficilius recuperabilis. 2° Dato quod res non ponatur in peiori statu quam ante, saltem ponitur in peiori statu quam sit de facto apud emptorem, ubi est secure. Atqui id non fit sine iniuria domini. Ergo. — Prob. min. Melioratio rei, qualiscumque sit, pertinet ad dominum, ad quem semper et ubique clamat. Atqui status securitatis apud emptorem est quaedam rei melioratio. Ergo non potest ab illo statu extrahi et in peiori reponi absque iniuria domini.

Obi.: Nemo tenetur procurare bonum alterius aut impedire eius damnum cum aequali suo damno, nisi ad id teneatur ex contractu, seu quasi-contractu, seu ex debito. Ergo emptor bonae fidei non tenetur reddere domino, cum amissione sui pretii.

Resp. Dist. ant. Nemo tenetur procurare bonum alterius cum suo damno, si procuratio alterius boni sit causa damni, transeat ant.; secus, nego ant. Iam autem hic redditio rei furtivae domino, in qua sita est haec eius boni procuratio, non est causa tui damni seu amissionis pretii; iam enim ante amissum est, cum illud tradidisti furi: sed causa fuit, vel furis malitia, vel tua imprudentia aut infortunium. Haec distinctio diligenter retinenda est pro solutione argumentorum a paritate, qua sunt difficiliora.

Petes utrum, si quis rem furtivam bona fide emit, et eadem bona fide alteri vendidit, res illa debeat adhuc reddi domino.

Resp. affirmative; militant enim semper eaedem rationes ac ante.

Sed cuius dispendio? An primi, an secundi emptoris?

Resp. Dispendio primi emptoris, qui debet rescindere contractum cum eius emptore, reddendo illi eius pretium, et rem adhuc exstantem vero domino. Nec sufficit si cedat secundo emptori actionem quam habet in furem, quocum secundus emptor nullum habuit negotium. Ratio est, quia, esto forte venditor secundum leges civiles, de quibus infra tract. de Contract., dissert. IV, a. 6, § 1, acquirat dominium pretii; istud tamen dominium est infirmum et vinculatum, quatenus venditor tenetur, secundum easdem leges et naturam contractus, de evictione rei venditae, hoc est, tenetur emptorem indemnem servare, si rem emptam debeat reddere domino, prout debet in casu: consequenter tenetur ipsi refundere pretium.

Verum maior est difficultas casu quo secundus emptor non compareat, aut res sit consumpta, an teneatur primus emptor refundere pretium domino rei?

Resp. probabilius, quod debeat istud pretium reddere domino rei, ratione rei acceptae adhuc existentis, non in se quidem, sed in sui valore. Quia secundus emptor non intendit transferre dominium pecuniae suae nisi in dominum rei, et nisi in quantum sibi transfertur dominium rei venditae. Atqui primus emptor non est dominus rei, neque huius dominium transfert in secundum emptorem, neque aliqua lege transfertur. Ergo primus emptor tenetur istud pretium restituere; et cum non possit restituere secundo emptori, quia non comparet, aut rem in suam utilitatem consumpsit, ex eius voluntate praesumpta tenetur restituere domino rei, ut sic compensetur et fiat aequalitas.

[Ad solvendum dubium praesens, distinctione utendum est. Itaque

1° Si compareat dominus, rem suam repetens, possessor debet eam ipsi reddere, etiam cum pretii iactura; quia dominus rem suam occupare potest, ubicumque eam reperiat. Datur tamen actio emptori in furem ¹.

Ita ex iure naturali. Sed ex iure Gallico, Italico et Austriaco, qui rem in foro publico, vel a mercatore res huiusmodi vendente emit, non tenetur eam domino reddere, nisi refuso sibi pretio, quod dominus a venditore repetere potest.

Ex iure Anglico, si res empta fuerit in nundinis, excepto casu evictionis per sententiam iudicis, dominium pariter transfertur in emptorem bonae fidei.

Ex iure Borussico, qui rem alienam titulo oneroso a persona non suspecta acquisivit, tenetur quidem eam reddere, sed potest pretium a domino repetere, qui et ipse habet actionem in priorem possessorem malae fidei ².

Haec fuerunt valide statuta, propter bonum publicum, ad securitatem commercii, et in conscientia servari possunt.

2° Si dominus rem suam non repetat, valde probabiliter, et forte probabilius, cum emptor nulla alia via possit se indemnem servare, potest rem ad furem remittere, ut pecuniam recuperet: tum quia nullus tenetur rem domino servare cum proprio damno aequali; tum quia, ut ait S. Ligorius, « cum quisque ius habeat ad sua bona recuperanda, nemini interdicitur actio illa quae per se est necessaria et directa ad suum damnum reparandum, licet indirecte et per accidens damnum alteri eveniat. » ³]

Petes 1° quid et quantum restituere teneatur possessor malae fidei.

Resp. Possessor malae fidei, ultra quod tenetur restituere ea omnia ad quae diximus teneri possessorem bonae fidei ratione rei acceptae, nimirum rem exstantem, fructus omnes naturales, mixtos et civiles exstantes, aut id in quo ex his factus est ditior, insuper tenetur, ratione iniustae acceptionis, restituere: 1° valorem rei, quocumque modo, etiam casu, perierit; 2° omnes fructus, exceptis industrialibus, quos ipse percepit, etsi dominus non percepisset, aut quos dominus legitime percepisset, etsi ipse non perceperit, sive exstent, sive non, sive ex his sit factus ditior, sive non; 3° omnia luera cessantia aut damna emergentia domino ex iniusta acceptione aut detentione rei suae. Quia iniquus possessor, per iniustam acceptionem et detentionem rei alienae, horum omnium damnorum est causa voluntaria, et tenetur reparare iustitiam et aequalitatem quam sic voluntarie violavit; haec autem reparatio fieri non potest, nisi per omnium praedictorum restitutionem.

Haec autem intelligenda sunt quamdiu res existit, sive maneant apud iniquum possessorem, sive ad alium quocumque modo transeat. Quando autem res non amplius existit, non amplius fructificat domino, et tune non tenetur iniquus possessor restituere fructus qui perciperentur, si adhuc existeret, nisi casu quo apud dominum diutius perstisset et ex ea fructus ulteriores ipse percepisset; tune enim etiam illos secundum quantitatem spei iniquus possessor tenetur restituere, quia est etiam causa istius damni seu lucri cessantis.

Petes 2° utrum mala fidei possessor teneatur praestare valorem rei, si apud ipsum pereat, certo peritura apud dominum.

Suppono ut certum apud omnes quod, si res esset peritura apud dominum per iniuriam tertii, fur seu possessor iniquus teneatur restituere: v. g., occidis equum Caii quem Titius certo occidisset, furatus es et consumpsisti vinum quod fur alter pariter surripuisset, si mansisset apud dominum; teneris, quia, sicut ille alter furando contraxisset obligationem restituendi, ita tu, prius furando, prius contrahis obligationem.

Sed difficultas est casu quo res pereat apud possessorem malae fidei, certo peritura eodem modo et eodem tempore apud dominum: v. g., furatus es equum, qui moritur apud te, eodem modo moriturus apud dominum; navi vectus, merces alterius surripuisti, et orta tempestate, omnes merces cum tuo furto pereunt. Tenerisne ad restitutionem valoris equi vel mercium? Alii affirmant, alii negant. Ergo puto distinguendum. Unde

Resp. Vel res manifeste apparet certo brevi peritura, vel non apparet manifeste. Si primum, non tenetur restituere possessor malae fidei; si secundum, tenetur.

Primam partem non puto a quoquam esse negandam; quia res in illo casu nullius est valoris, et habetur moraliter perdita: unde ex iniusta detentione nullum damnum sequitur domino.

Ratio exemplis clarior fiet. Furatus es equum ita manifeste aegrum, ut ante diem elapsum sit moriturus; surripuisti boves, oves ab irruentibus hostibus iamiam abducendos, supellectilem ab incendio, merces a naufragio, et haec apud te eodem casu et eodem moraliter tempore abducuntur aut pereunt. Non teneris quidquam restituere; quia res illae tempore ablationis nullius erant valoris, nec coeperunt apud te valere domino, cum semper fuerint in eodem periculo.

[Ex iure Gallico et Italico, quocumque modo res furata perierit vel perdita fuerit, fur non eximitur ab obligatione pretium eius restituendi ¹. Duplex ratio afferri potest: 1° quia a principio fur est in culpa et in mora restituendi; 2° quia, etsi ex iure naturali fur ad nihil teneatur in casu, restitutio ipsi imponitur legitime ab authoritate publica, in paenam et vindictam culpae et iniuriae, et ob motivum ordinis publici. Attamen potest expectare sententiam iudicis.]

Prob. secunda pars, quae magis controvertitur. 1° Pospossessor malae fidei duplicem contrahit obligationem, unam ratione rei acceptae, alteram ratione iniustae acceptionis seu detentionis; et dominus duplicem actionem, unam in rem, alteram in personam possessoris. Re pereunte, exstinguitur quidem prima tam obligatio quam actio, at non secunda; haec enim tamdiu permanet, quamdiu fur non reparat iustitiam et aequalitatem quam violavit, ut patet et ex natura rei et ex communi sensu theologorum ac iurisperitorum. Atqui haec reparatio non fit nisi per restitutionem. Ergo, si non fiat restitutio, dominus laeditur in hoc suo iure seu actione.

Dices, iniustam acceptionem non parere obligationem restituendi in fure, neque actionem domino tribuere, nisi in quantum est damnificativa. Atqui non est damnificativa in casu quo res aeque periisset apud dominum. Ergo.

Resp. Nego min. Hoc ipso enim quo dominum rationabiliter invitum re sua non manifeste peritura spolias, quamvis sit illa ex alia causa ignota privandus, efficaciter ipsi damnum infers; quia in tali casu res tanti valet, secundum aestimationem hominum, ac si non esset peritura. Quod autem dominus sit cras eadem re ex causa non praevisa privandus, non facit quod tu, illam causam praeveniens, damnum ipsi non inferas, sed solum facit quod damnum quod cras alteri causae, puta igni vel naufragio, foret imputandum, tibi nunc imputetur: sicut quod tu occidas hodie Titium, qui cras esset occidendus a fera, non facit quod non sis vere homicida, verus damnificator et vere obligatus restitutioni; sed solum facit quod haec occisio tibi hodie imputetur, alioquin cras imputanda ferae.

Et mirum videtur quod adversarii haec omnia, etiam quantum ad obligationem restituendi, concedant, si Titius cras foret iniuste occidendus a causa libera, et negent de causa necessaria, siquidem occisio futura per causam necessariam non magis impediat quin tua praesens occisio sit damnificativa, quam si foret a causa libera.

Prob. 2°. Qui inique surripit rem alienam, aut eam iniuste detinet, iuxta hominum apprehensionem et omne ius, suscipit in se omne rei periculum, et ideo dicitur communiter quod possessor mala fidei teneatur de casu fortuito; ita quod in tali casu res non pereat domino, sed iniusto possessori, sicut vi contractus assecurationis res perit assecuratori, et non domino, hoc sensu quod assecurator debeat refundere valorem rei domino.

Unde, in nostro casu, eatenus fit melior conditio domini, quo acquirat ius ut res sua, seu eius valor, ipsi reddatur, a quocumque statu pervenerit. Ergo, si non redditur, laeditur in isto iure, et damnificatur.

Confirm. Si res heri empta et tradita, non soluto pretio, pereat hodie apud emptorem, eodem modo peritura apud venditorem, tenetur emptor nihilominus solvere pretium de quo fuit heri conventum. Ergo similiter fur tenetur praestare valorem rei furtivae. — Patet conseq.; quia obligatio furis ex delicto parta non magis exstinguitur per interitum rei, quam obligatio emptoris ex contractu. Et si dicas, per emptionem et traditionem fieri dominum rei, rem autem perire domino, dicam ego, ut supra, furem per iniustam detentionem suscipere in se omne rei periculum, et sic illi rem perire, hoc sensu quod eius valorem praestare teneatur.

Petes 3° ad quid teneatur possessor malae fidei ratione meliorationis et deteriorationis.

Resp. 1°. Possessor malae fidei tenetur restituere rem seu eius valorem secundum statum meliorationis, si intrinsecae sive extrinsecae, quem habuisset apud dominum, si possessor iniquus eam non surripuisset aut detinuisset, etiamsi apud ipsum in eo optimo statu non fuisset. Est communis et certa; quia, cum per iniustam suam ablationem aut detentionem impediverit hanc optimam rei meliorationem apud dominum, evidens est quod teneatur eam compensare.

Resp. 2°. Possessor malae fidei tenetur praestare valorem rei secundum optimum statum meliorationis, tam intrinsecae quam extrinsecae, quem apud ipsum habuit, quanvis haec melioratio non fuisset apud dominum, aut ipsi non profuisset.

Sit casus. Furatus es pullum qui apud te adolevit in equum robustum, et deinde senuit: en melioratio et deterioratio intrinseca. Furatus es mense septembri mensuram tritici valentem tribus aureis, mense ianuario apud te servatum valet quatuor aureis, mense iunio, vicina messe, valet tantum tribus aureis, aut minus: en melioratio et deterioratio extrinseca. Teneris, inquam, reddere valorem equi generosi, et quatuor aureos pro mensura tritici, etiamsi talis melioratio domino non profuisset, sive quia ante tempus meliorationis equum aut frumentum distraxisset, sive quia usque ad tempus deteriorationis servasset: ita quod, si, tempore quo restituis, res adhuc exstet apud te in deteriori statu, non sufficit eam ut talem restituere, sed teneris aliquid addere ad compensandam meliorationem praeteritam.

Prob. ex praecedentibus principiis. 1° Res, quamdiu permanet, melioratur domino, sive intrinsece sive extrinsece, et quanti valet quovis tempore, tanti domino valet. Ergo malae fidei possessor domino damnum infert, dum eam ipsi non restituit secundum quod pluris valuit. Neque dicas etiam decrescere domino, id enim falsum esse ostendimus; quia, ut probavimus, possessor malae fidei suscipit in se omne rei periculum, et inde fit melior fortuna domini. Unde, sicut si res casu apud ipsum furem pereat, etiam certo peritura apud dominum, tenetur eam quasi exstantem in suo valore praestare, ut dictum est; ita etiam, si res deterioretur, quamvis apud dominum esset deterioranda, tenetur reddere non deterioratam, sed ut ante melioratam apud se.

Quando possessor malae fidei rem alienam detinuit tempore maioris valoris, sive intrinseci sive extrinseci, tenebatur reddere ut erat, et ex tunc ratione iniustae detentionis contraxit obligationem eam restituendi secundum illum summum valorem quem habebat, non secus ac si tune primo accepisset. « Sicut accipere rem alienam, inquit S. Thomas, est peccatum contra iustitiam, ita etiam detinere eam; quia per hoc quod aliquis detinet rem alienam invito domino, impedit eum ab usu rei suae, et sic ei facit iniuriam ². » Unde utrumque habet eandem nocumenti rationem. Atqui obligatio semel contracta ratione iniustae acceptionis seu detentionis, sicut non exstinguitur per fortuitum rei interitum, ut dictum est, ita nec per subsequentem deteriorationem, sed per solam restitutionem aut domini condonationem. Ergo.

[Contra superiorem conclusionem dicunt plures quod, si res a domino servanda erat usque ad decrementum, fur non tenetur nisi valorem quem tunc habitura erat solvere; quia dominus damnum revera non patitur, et in eodem statu reponitur in quo versaretur, si iniuria non fuisset commissa. Haec sententia satis est probabilis, ut tuto in praxim deduci possit.]

Ut certa habenda sunt quae sequuntur ³.

1° Si res apud furem deterior facta fuerit, restituenda est secundum valorem quem habebat tempore quo sublata est. Secus enim dominus non reciperet id omne quod suum erat. — Hoc tamen, secundum Lessium, lib. II, cap. XII, n. 103, intelligendum est eo sensu quod res ex culpa detentoris decreverit; nam, si ex natura sua deterior sit eodem modo quo apud dominum facta fuisset, restituenda est uti modo est, cum res decrescat domino. Sed simul compensandum est damnum quod ex privatione rei suae dominus forte passus est. Et hoc in omni casu esse servandum.

2° Si dominus rem suam fuisset venditurus tempore quo sibi ablata est, et fur eodem tempore eam vendiderit aut consumpserit, tenetur tantum restituere valorem quem tune habebat. — Si vero fur sit in mora pretium refundendi, tenetur compensare damnum ex dilatione domino secutum.

3° Si res apud furem primo creverit et postea decreverit, et constet dominum illam venditurum aut consumpturum fuisse tempore quo maioris erat pretii, fur tenetur maius pretium ei reddere.

4° Si fur rem a domino non servandam vendiderit vel consumpserit tempore maioris pretii, tenetur totum pretium domino reddere : 1° quia res domino fructificat ; 2° quia nemo ex re aliena ditescere potest ⁴. Si vero hanc rem a domino non servandam vendiderit vel consumpserit tempore minoris pretii, contradicentibus pluribus, communius et probabilius tenetur hoc solum pretium esse refundendum ; nisi constet quod dominus non potuisset eodem pretio rem similem sibi comparare ⁵.

Regulam generalem pro similibus casibus tradit Lugo, disp. 18, n. 133 : « Quoties, inquit, agitur de restitutione lucri cessantis vel damni emergentis, debet restitutio fieri, non integre, sed iuxta maiorem vel minorem certitudinem talis lucri, vel vitandi talis damni, quantum scilicet spes illa incerta valere poterat, attentis iis omnibus quibus effectus impediri poterat. Et hoc, etiamsi obligatio restituendi ex delicto descendat. »

Petes 4° utrum restituere teneatur qui rem furatam in extrema necessitate consumpsit.

Resp. negative. Tenebatur quidem restituere, antequam in tali necessitate constitueretur, sed furtum non destruit ius quod ad rem habebat in tali casu. Habendus est ergo eodem modo ac si in ipsa necessitate rem accepisset et consumpsisset ⁶.

Petes 3° utrum qui rem alienam emit a fure, possit eam ipsi reddere, ut pretium solutum recuperet.

Resp. Communius negatur. At vero sententiam affirmativam, ut absolute probabilem et etiam probabiliorem, cum pluribus tenet S. Ligorius : « Ratio, quia, licet iste peccaverit rem mala fide emendo, tamen post emptionem habet ius, aeque ac emptor bonae fidei, ad contractum rescindendum, rem furi reddendo ; nam acceptio emptoris, postquam retractatur, non est de facto causa quod dominus rem suam amittat ⁷ ». Si vero, propter diuturniorem detentionem apud emptorem, damnum ex hoc capite domino obveniret, compensandum esset.

Petes 6° quid, si res aliena per manus plurium possessorum mala fidei transierit, ex donatione aut venditione ?

Resp. 1°. Quoad rem, restituenda est ab ultimo possessore. Illo deficiente, tenetur raptor pro pretio rei. Quod si neuter satisfaciat, ceteri per aequas partes debent rei pretium solvere. Tandem, defectu aliorum, unusquisque ad totum tenetur, quia obligatio in solidum eis incumbit.

Resp. 2°. Quoad rei fructus aut damna ex detentione secuta, singuli ad compensationem tenentur pro parte temporis quo rem detinuerunt. Si vero reliqui pro sua damnificationis et fruitionis parte non restituant, totius damni reparatio unicuique incumbit, pro rata temporis elapsi a die quo successive facti sunt rei alienae iniusti possessores ⁸.

Petes 7° utrum fur, praeter pecuniam ablatam restituere debeat etiam aliquod auctarium.

Resp. affirmative, si constet vel legitime praesumatur quod dominus lucrum ex pecunia sua erat percepturus ; quia damnum passus est, et indemnis fieri debet ; secus vero in casu opposito, quia dominus, qui nullum damnum subiit, ex re aliena ditesceret ⁹

Petes 8° utrum possessor mala fidei possit deducere expensas in re conservanda vel melioranda factas.

Resp. Probabilius est expensas necessarias et utiles posse, in foro conscientiae, deduci a possessore mala fidei, et dominum teneri secundum iustitiam eas ipsi refundere. Est D. Thomae in hac parte, q. 100, a. 6, ad 3, ubi cum dixisset quod qui simoniace accepit beneficium, teneatur restituere, non solum fructus perceptos, sed etiam eos qui percipi potuerunt a possessore diligenti, subdit id intelligendum esse « deductis expensis factis causa fructuum. »

Prob. responsione ratione : inter possessorem malae fidei et dominum rei intercedit virtualis et tacitus contractus, quo dominus adstringit furem ut, si rem non restituat, eam conservet et, in quantum potest, perficiat, faciatque ideo expensas ad hac necessarias. Ergo tenetur dominus has expensas tamquam ex eius voluntate factas refundere, dum res ipsi restituitur. — Prob. ant.; quia iure praesumitur dominum velle ut res sua maneat integra, imo et, in quantum possibile est, augeatur in suum commodum. Ergo ad haec intendit obligare furem in suppositione quo rem retineat.

Ita ex iure naturali, et etiam ex iure positivo ¹⁰, nempe scilicet dominus rei ex bono alieno ditescat. Imo possessori licet deducere expensas mere voluptuarias, si tamen intacta substantia separari possint, nisi domino placeat eas refundere.]

Dico, « in foro conscientiae, » quia in foro exteriori possessor mala fidei in poenam delicti privabitur expensis qualibuscumque, cui sententiae, utpote iustae, parere tenebitur ¹¹.

Petes 9° utrum et quid sit restituendum a possessore dubiae fidei.

Resp. 1°. Qui, antequam rem possideat, dubitat an sit furtiva, seu an eam possit iuste possidere, primo peccat contra iustitiam eam possidendo seu acquirendo animo sibi retinendi ; quia se exponit periculo rem alienam, invito rationabiliter domino, detinendi, et hoc ipso iniuste possidet.

Si autem, facta diligenti inquisitione, ad quam tenetur, ut dictum est de rebus inventis, constet esse alienam, debet integram restituere ; si remaneat dubium, rationi et aequitati naturali videtur conformius quod restituat, non totum, ut quidam volunt, forte enim est sua, sed partem pro ratione dubii.

[Advertendum quod qui in dubio coepit possidere spoliando alium possessione sua, debet primum, dubio perseverante, rem totam priori possessori restituere, qui eum titulo certo iniuste privavit.]

Resp. 2°. Qui, postquam rem bona fide acquisivit, dubitare incipit dubio fundato, an non sit furtiva : 1° Tenetur inquirere veritatem, adhibita morali diligentia maiori vel minori, pro rei qualitate, ut dictum est de rebus inventis ; alioquin se exponit periculo detinendi alienum, et fit possessor mala fidei. 2° Si autem, post inquisitionem sufficientem, maneat aequale dubium, secundum plures, potest rem ut suam retinere, consumere, vendere, etc., quia tunc currit haec regula iuris : « In pari dubio, melior est conditio possidentis, » iuxta quam omnia tribunalia, tam ecclesiastica quam civilia, rem possessam in dubio totam adiudicant possidenti. Debet tamen esse animo dispositus reddere domino, si compareat, rem exstantem, aut, si non exstet, id in quo factus est ditior, et si vendat, monere emptorem de tali dubio, quia est vitium quo minuitur eius valor.

(Recte pronuntiatur rem possessori adiudicari posse in aequali dubio, ob titulum possessionis, quem dubium non destruit. Ulterius procedit S. Ligorius, et ex principiis quos statuimus in tract. de Actib. hum., de Probabilitate, eamdem conclusionem admittit, quando possessor habet pro se opinionem probabilem, et contra se probabiliorem; vel pro se solam possessionem et contra se opinionem unice probabilem. In hoc duplici casu, potest rem suam retinere, donec constet moraliter, id est per probationem superantem praesumptionem ex possessione natam, rem esse alienam. Ratio est, quia statim ac ipsa possessio non est dubia, sed certa et legitima, quamvis sola, parit per se, ex regula iuris citata, praesumptionem certam de iustitia formali possessionis, quae praeponderat omnibus rationibus certitudinem moralem oppositam non patientibus, nec cedit nisi veritati ¹².

Qui tunc rem dividendam esse pro rata dubii decernunt, non attendunt quod ei in cuius favorem militat dubium seu probabilitas ius certum tribuunt sine titulo certo.

Petes 10° utrum possessor dubiae fidei prescribere possit, si, facta debita inquisitione, dubium perseveret.

Resp. 1° affirmative probabilius, si bona fide coepit possidere ; quia dubium illud perseverans, quod diligentia debita non potuit dissipare, factum est invincibile, et proinde, etiam illo manente, conscientia efformari potest praesertim ex principio iuris : « Melior est conditio possidentis. »

Resp. 2° negative, si dubia fide coepit possidere, quia bona fide ad praescribendum requisita destituitur ¹³

Petes 11° utrum aliquid debeat restituere qui dubitat an aliquem iniuste damnifieaverit, v. g., an mandato vel consilio dato in damnum efficaciter influxerit; an ex vulnere inflicto mors sit secuta; an proles sit nata ex adulterio.

Resp. Probabilius est dubitantem an alium iniuste damnificaverit, teneri ad restitutionem, non totius, sed partis, pro rata dubii.

Prob. 1°. Qui dubitat an damnum causaverit, dubitat consequenter an teneatur restituere, sicut qui iudicat certo se damnum intulisse, certo iudicat se teneri restituere. Atqui, hoc ipso quo dubitat se tenere restituere, certo tenetur ; quia, si non restituat, cum forte teneatur, exponitur manifesto periculo committendi iniustitiam, et hic currit haec regula iuris : « In dubio tutior pars est eligenda. » Ergo.

Respondent adversarii, quod qui dubitat an damnum fecerit, non dubitet nisi forte speculative an teneatur restituere, quia per iudicium reflexum, quod « in pari causa melior sit conditio possidentis, » certus practice manet se non teneri restituere, nisi ipsi certo constet se teneri; possidet enim res suas, quibus ideo se spoliare non debet, quia non tenetur.

Sed contra. Possessio non reddit meliorem conditionem possidentis, nec ipsum eximit a restitutione in dubio, nisi in quantum fundat praesumptionem quod non subsistat ratio obligans ad restitutionem, sicut contingit in his quae iam diu bona fide possidemus, quatenus non est verisimile quod homines rerum suarum avidi eas aliis possidendas relinquant, ut dixi de praescriptione. At, in nostro casu, possessio rerum tuarum non fundat praesumptionem quod non subsistat ratio obligans ad restitutionem, quae est damnum de quo dubitas.

Prob. 2°. In casu posito, praesumptio damni stat contra dubitantem, ita ut ipsi incumbat probare se illud non causasse. Ergo, si id non probat, tenetur ad illius reparationem, saltem pro parte. — Prob. ant. Ubi constat de delicto, praesumptio stat contra delinquentem, sic ut ipsi incumbat probare nullum exinde provenisse damnum ex eis quae ex tali causa provenire solent ; quia, secundum omnia iura, in dubia causa magis favendum est innocenti quam nocenti. Atqui constat de delicto, nempe positam esse iniuste causam sufficientem damni. Ergo.

Confirm. Quando duo concurrunt per accidens ad idem damnum, et dubitatur a quo sit causatum ; v. g., duo explodunt in eundem hominem, et dubitatur ex cuius ictu sit occisus ; duo moechantur cum eadem muliere, et nescitur ex cuius concubitu nata sit proles : uterque tenetur ad restitutionem pro parte, ut communiter docent theologi. Ergo, a fortiori, nocens, dum concurrit cum innocente.

Dices : Proles, in dubio, potest se reputare legitimam, donec probetur spuria. Ergo etiam adulter potest eam reputare legitimam, sicque nihil pro ea restituere.

Resp. Nego consequentiam ; quia iura sic disponunt in favorem prolis innocentis, non in favorem adulteri nocentis.

[Nobis videtur aliter solvendam esse hanc quaestionem, et sit in exemplum casus prolis ex adulterio natae.

Ponendum est primo hoc principium, quod aliquis non tenetur reparare damnum aliquod, nisi constet eius actionem fuisse causam positivam, efficacem et formaliter iniustam damni. Dico, « nisi constet; » quia, si pronuntiaretur dubitantem an alium damnificaverit teneri ad restitutionem, obligatio certa erueretur ex causa dubia, et effectus virtutem causae excederet ; quod repugnat. Et idem dicendum est, etiamsi damnificator dubius ad partem tantum damni reparandam adigeretur, pro ratione dubii ; nam, ut supra dictum est, ius certum sine titulo certo damnificato tribueretur.

In casu proposito distinguendum est. Vel dubitatur an proles sit mariti aut adulteri, vel dubitatur an proles certo ex adulterio nata sit huius vel illius adulteri.

Si prius, adulter ad nihil tenetur : 1° quia de damno non constat ; 2° quia praesumitur prolem esse legitimam, nisi contrarium probetur, eo magis quo adulteri effectum naturalem criminis praecavere student. Tertiam rationem addit S. Ligorius ¹⁴, scilicet quod « melior est conditio adulteri possidentis bona sua, quibus non tenetur se spoliare pro obligatione dubia. » Ita communiter, contra quosdam, qui dicunt esse restituendum pro rata dubii.

Si posterius, subdistinguendum est.

1° Si forte duo ex communi consilio uxorem alienam ad committendum adulterium adduxerint, dicunt multi utrumque teneri pro rata dubii. Nos vero, ulterius progredientes, censemus eos in solidum teneri, ita ut, uno deficiente, alter ad totum teneatur, quia per modum unius egerunt.

2° Si duo adulteri absque omni consilio crimen patraverint, dissentiunt theologi. S. Ligorius ¹⁵ utrumque ab obligatione damnum compensandi eximit, ob rationes allatas in casu quo dubitatur an proles sit legitima vel adulterina. Sed verius dicendum est utrumque teneri, saltem pro rata dubii, ut affirmat Gury ¹⁶, et melius in solidum, ut nobis videtur. Ratio est, quia uterque fuit diverso modo causa positiva, efficax et formaliter iniusta damni illati marito, qui ius certum habet ad compensationem.

Ille quidem qui factus est pater prolis adulterinae, damnum intulit et tenetur illud reparare ; si vero ut talis agnosci non possit, hoc evenit ex alterius facto, qui crimine suo impedivit ne ab authore damni compensatio determinate exigatur, et ex hac incertitudine maritus innocens, qui certo fuit laesus, pati non debet. Ergo.

Quamvis S. Ligorius in solvenda ista quaestione dissentire videatur, nostrae tamen conclusioni favet ; nam, etiamsi utrumque adulterum ab omni obligatione eximat, excipit tamen ¹⁷, si adulter secundus adverterit, saltem implicite, se incertitudinis illius causam fore ; quod in nostram sententiam recidit.

Quae de adulterio dicta sunt, de casibus similibus sunt intelligenda.]

Utrum ille qui impedit aliquem a consecutione alicuius boni, teneatur ad restitutionem.

Nota. Bonum impedibile vel est debitum proximo ex iustitia commutativa, quatenus habet ius perfectum et in in re ad illud, ut ad beneficium post collationem et confirmationem, nondum adepta possessione ; aut ius ad rem, quo possit illud in iure repetere et facere suum, ut ad beneficium post electionem aut praesentationem, seu ad rem promissam vel emptam nondum traditam. Vel non est ipsi debitum ex iustitia commutativa, sed habet tantum ad illud ius quoddam morale, sive ex iustitia distributiva, sive ex gratitudine, sive ex bona voluntate illius a quo dependet.

Suppono tamquam certum, quod qui impedit aliquem a consecutione boni ipsi debiti ex iustitia commutativa, quovis modo impediat, etiamsi solis precibus aut suasionibus, sine vi aut dolo, teneatur ad restitutionem; quia violat iustitiam commutativam et ius strictum alterius.

Dico 1° : Qui sine vi, fraude aut dolo, sed solis precibus, persuasionibus, consiliis, blanditiis et similibus mediis impedit aliquem a consecutione boni ipsi non debiti ex iustitia commutativa, sed vel ex sola iustitia distributiva, vel ex gratuita alterius voluntate, etsi iam ad dandum determinata, non est obnoxius restitutioni : quia non peccat contra iustitiam commutativam, nec alterius ius strictum violat; non enim illa determinata voluntas collatoris ius strictum confert. Unde, sicut ille absque donatarii iniuria poterat mutare voluntatem, ita alter absque illius iniuria potest inducere ad hanc voluntatis mutationem.

Dixi, « boni debiti ex sola iustitia distributiva, » ut sunt beneficia et officia publica, quae cum principaliter ad bonum commune ordinentur, et non in privatum commodum particularium quibus conferuntur, his non debentur nisi ex iustitia distributiva. Secus de bono publico, quod est principaliter institutum in utilitatem singulorum, cuiusmodi sunt aerarium publicum, piae fundationes, proventus ex bonis communibus ; haec enim debentur singulis ex iustitia commutativa, quatenus unusquisque habet aliquod ius strictum ad suam partem.

Verum maior est difficultas, utrum saltem qui id facit animo nocendi, non sit obnoxius restitutioni. Unde

Dico 2° : Qui modis praefatis licitis, sine vi aut dolo, impedit aliquem a consecutione boni ipsi ex iustitia non debiti, etiamsi id faciat animo nocendi, ex odio, vindicta, etc., non tenetur ad restitutionem. Est communis cum Soto, Navarro, Lessio, Layman, Sylvio, Serra ¹, etc., contra quosdam antiquos, quibus ex recentioribus adhaeret Daelman.

Ratio est, quia animus nocendi per opus quod ex se et in his circumstantiis non est laesivum stricti iuris alieni, non est contra iustitiam, sed contra charitatem tantum, nec facit aliunde quod opus exterius quod de se et in his circumstantiis non est iniustum, sit iniustum; haec enim intentio non mutat opus exterius. Obligatio autem restituendi oritur ex violatione exteriori iustitiae.

Confirm. ab exemplo iudicis qui, ex odio animoque nocendi condemnans reum secundum ordinem iuris, non peccat contra iustitiam, et non tenetur ad restitutionem.

Dices : Secundum leges, si praescindis venas in fundo tuo per quas derivatur aqua ad puteum alterius, animo nocendi, teneris ad restitutionem ; si animo utilitatis tuae, non teneris. Item, si reveles crimen alicuius ex intentione eum diffamandi, peccas contra iustitiam et obnoxius es restitutioni ; secus si ex intentione ut reus emendetur, aut ut vitetur damnum innocentis. Ergo similiter in nostro casu.

Resp. Nego consequentiam. Disparitas est quia, in casibus obiectis, opus ex natura sua et in his circumstantiis sit laesivum iuris alieni, non in nostro casu. Quando vero opus ex natura sua et in his circumstantiis est laesivum iuris alieni, sic tamen ut propter aliquam rationabilem causam nobis liceat illud agere, nos habendo permissive ad alterius damnum, tunc, si adsit intentio nocendi, peccamus contra iustitiam et tenemur restituere ; si absit, non peccamus, nec tenemur de damno. Ratio est, quia, ut quis peccet contra iustitiam et teneatur de damno, requiritur et sufficit quod sit causa voluntaria damni iniuste illati. Quando vero quis per opus laesivum iuris alieni intendit eius damnum, et non aliquam utilitatem ad quam habet ius, nihil deest ut censeatur causa voluntaria huius damni sine causa et iniuste illati. Quando vero non intendit damnum, sed aliquam utilitatem ad quam ius habet, non censetur causa voluntaria damni, sed se habere tantum permissive ad illud. Atque ita se habent exempla in obiectione.

Dico 3° : Qui vi vel metu, fraude vel dolo, detractionibus, mendaciis et similibus modis iniustis, impedit aliquem a consecutione boni, licet ex iustitia non debiti, sed ex libera alterius voluntate pendentis, peccat contra iustitiam et tenetur ad restitutionem damni secundum proportionem spei seu certitudinis tale bonum habendi : ita ut, si nondum esset firmatum quod ei detur, non teneatur ad aequale, sed ad aliquam compensationem, pensatis conditionibus personarum et negotiorum, secundum arbitrium prudentis ; si esset firmatum quod ei detur, tenetur ad aequale, supposita tamen omnimoda certitudine, alias, ut dictum est, secundum proportionem certitudinis ²

Ratio conclusionis est, quia sic impediens infert alteri damnum per veram iniuriam. Licet enim iste alter non habeat ius strictum ad istud bonum, habet tamen a natura ius strictum illud petendi, prosequendi et obtinendi. Item habet ius ne ab isto priori iure per vim, metum, fraudem, dolum, mendacia et similia media iniusta deiiciatur et impediatur. Ergo qui his mediis iniustis illum impedit, laedit eius ius, et consequenter peccat contra iustitiam et tenetur ad restitutionem, secundum proportionem dictam certitudinis seu spei ad bonum illud consequendum.

Sed quaere quare qui precibus aut suasionibus impedit, non tenetur pariter ad restitutionem, siquidem etiam prosequentem iure obtinendi deiiciat.

Resp. disparitatem esse quia, positis precibus aut suasionibus tantum, collator remaneat in libertate donandi, et donatarius in libertate prosequendi ; posita vero vi vel dolo, tollitur libertas vel donantis vel donatarii.

Expenduntur quaedam difficultates circa cooperantes in communi.

I. Praeter eum qui per se immediate actionem iniustam exercet, de quo hactenus, saepe intersunt qui actioni damnificativae cooperantur physice vel moraliter, ut qui mandat aut consulit furtum, furi scalas vel claves commodet, et similes.

II. Novem modi communiter cum Authore recensentur, quibus iniustae damnificationi quis potest cooperari, his versibus comprehensi :

« Iussio, consilium, consensus, palpo, recursus,

Participans, mutus, non obstans, non manifestans. »

Differunt hi modi, quod sex priores concurrunt ad damnum positive et directe, tres ultimi negative tantum et indirecte.

[III. Generatim dicendum est, eos qui directe concurrunt ad damnum, teneri ad illud compensandum. Ratio est, quia sunt causa positiva, efficax et formaliter iniusta huius damni. Et hoc confirmatur condemnatione propositionis sequentis, n. 39, ab Innocentio XI facta, 2 martii 1679 : « Qui alium movet aut inducit ad inferendum gravem damnum tertio, non tenetur ad restitutionem illius damni illati. »¹]

IV. Ut cognoscatur quando et quantum isti modi obligent ad restitutionem, tenenda est haec regula generalis : In tantum obligant ad restitutionem, in quantum influunt efficaciter in damnum; quia tota obligatio restituendi oritur ex influxu in damnum. Quapropter, si certo influant efficaciter in totum, obligant ad restitutionem totius; si in partem tantum, obligant tantum ad partem; si certo nullatenus influant, ad nihil; si probabiliter influant, obligant pro ratione probabilitatis; si sub dubio, proportionate ad dubium, ut dictum est supra.

[Advertendum hic, ex principio posito et demonstrato in tract. de Actib. hum., dissert. VI, art. 3, quod si influxus actionis alicuius in damnum alteri illatum sit tantum probabilis, vel dubius, quod idem est, agens non tenetur ad compensationem, donec certo constet hanc actionem positive, efficaciter et iniuste ad damnum concurrisse. Ratio est, quia obligatio dubia est obligatio nulla. Huc recurres. Ita concludit S. Ligorius.²]

V. Quod si non ad substantiam damni influant, sed in modum tantum, puta ut citius, animosius, atrocius, tali loco, tali tempore, cum tali augmento, dubium est. Nos cum S. Antonino, Paludano, Navarro, Gabriele, Henrico a S. Ignatio, Henno et aliis probabilius credimus quod sic influens tantum teneatur restituere, quantum iste modus seu circumstantia fuit proximo damnosa; quia est tantum causa efficax istius circumstantiae et non substantiae actus secundum speciem damnosi³.

VI. Ex dictis inferes : 1° Si mandas, consulis, etc., furtum iam parato ad furandum, sive ex se sive ex alterius mandato aut consilio, ita ut tuo non magis moveatur ad furandum, sed independenter ab illo furaretur : peccas quidem affectu contra iustitiam, sed restituere non teneris quia non influis efficaciter in damnum.

2° Si parato furari decem, consulas furari viginti, ac decem tantum teneris et non ad viginti; quia ad decem tantum influis efficaciter : nisi forte tuo consilio firmiorem ad totum furtum reddideris.

[Etiamsi fur consilio firmior ad totum furtum factus fuisset, consulens ad totum reparandum non teneretur nisi constaret eum efficaciter ad totum concurrisse, qui scilicet fur voluntatem mutavisset, si ad eam exsequendam non fuisset impulsus. Ergo, in casu proposito, consulens ad decem tantum tenetur, quia dimidiae parti damni tantum est causa certo efficax.]

3° Si parato furari hodie consulas cras furari, in tantum teneris, in quantum haec circumstantia nocet proximo quia in illam tantum efficaciter influis. Ad nihil autem teneris, si eo fine consuluisti, ut averteres a furto, sperans fore ut fur mutaret animum aut deesset occasio, vel aliquo recto fine.

4° Si parato furari viginti, suadeas tantum furari decem ab eodem, eo animo ut avertas a maiori, non peccas nec teneris quidquam restituere; quia recte suades, et rem domini utiliter geris. Non enim huius consilii sensus est absolutus : « Fac hoc minus malum, » sed conditionatus : « Si hoc genus mali facere decreveris, fac potius id quo minus est, quam id quod est maius. » Si vero id suadeas pravo animo, puta quia facilius aut tutius decem quam viginti furabitur, peccas et teneris restituere pro quantum haec circumstantia nocet proximo.

Dixi, « ab eodem; » quia si parato furari a Petro viginti, suadeas furari decem a Ioanne, peccas et teneris restituere decem Ioanni; quia illi sic efficaciter causas damnum, ut sine te non damnificaretur; nec habes ius servandi Petrum indemnem cum detrimento Ioannis unde Ioannes est rationabiliter invitus. Idem dic, si pa rato furari ab aliquo indeterminate, suadeas furari a tali determinate; quia pariter es causa damni illius quem designas. Secus, si suaderes tantum in genere ut a divite potius quam a paupere furaretur, neminem in particulari designando nec indicando; quia tunc nulli facis iniuriam, sed tantum suades minus malum, ut avertas a maiori.

§ II

Exponuntur singuli modi.

IUBENS

I. Iubens dicitur qui suo mandato expresso vel tacito movet alium ut suo mandantis nomine damnum alteri inferat. Non solum tenetur de damno quod expresse iussit, sed etiam de illo quod, attentis circumstantiis, potuit humano modo praevidere secuturum ex sua iussione : ut, si iubeat servo mutilare Petrum, servus autem mutilando occidat.

II. Ubi mandans revocavit mandatum tacite vel expresse, et ea revocatio innotuit mandatario, regulariter non tenetur restituere mandans ut mandans, etiam effectu secuto; quia per revocationem intimatam mandati, expirat mandatum, sicque non potest amplius censeri causa damni, neque mandatarius agit tunc nomine et ex voluntate mandantis, sed nomine et motu proprio.

Dixi quod non teneatur restituere « ut mandans, » quia potest, etiam revocato mandato, aliis titulis teneri : 1° Ut consulens, si mandando mentem mandatarii pravis artibus et consiliis imbuerit, quorum vim et impressionem non sufficienter elisit. 2° Ut non obstans, si mandatarium, non obstante mandati revocatione, facinori perpetrando obstinatum in quantum potest non impediat, quia in causa est per suum mandatum cur proximus sit in tali periculo, quod ideo ex iustitia tenetur avertere, si potest. Id saltem est probabile.

[Si mandanti constet mandati revocationem non fuisse auditam vel intellectam a mandatario, v. g., ob surditatem, aut quia intercepta fuerunt litterae, tenetur ad reparationem damni; quia reipsa efficaciter influxit in actionem damnificativam. Peccatum quidem fuit retractatum, sed causa libere posita non fuit sublata.]

III. Quando mandans non potest revocare efficaciter mandatum, tenetur monere damnificandum ut sibi consulat⁴, etiam cum suo damno aequali, si sit spes hoc mali impediendi, non tamen cum damno suo longe maiori et altioris ordinis.

[IV. Mandans tenetur reparare damna quae mandatario ex mandati executione obveniunt, si illum per fraudem, vi aut metum gravem impulit, et damna secutura saltem confuse previdit. Ratio, quia est causa positiva, moraliter efficax et iniusta damni. Secus probabiliter, si mandatarius sponte vel mercede conductus totum onus et consectaria actionis suae in se suscipere voluerit.

V. Si mandatarius ex errore evitabili alium damnificaverit, v. g., si iussus Petrum occidere, Paulum occiderit, vel si damnum alicui evenerit ex eo quod mandatarius limites mandati sponte excesserit, mandans ad nihil tenetur : quia non est causa positiva et moraliter efficax effectus quem praevidere non poterat.

VI. Superior qui ratum habet simplex propositum inferendi damnum alicui, tenetur ad restitutionem; quia approbatione sua, convertendo propositum in voluntatem firmam, fit aliqualiter mandans relative ad inferiorem, positive, efficaciter et iniuste in damnum influxit.]

CONSULENS

[I. Consulens dicitur qui consilio, precibus, promissis, suggestione motivi, vel ostensione viae nocendi, inducit alium ad damnum tertiae personae inferendum. Differt a mandante; quia executor mandati agit nomine et in commodum mandantis, executor autem consilii proprio nomine, etsi ex alterius consilii impulsu.]

II. Consulens sumitur dupliciter : 1° Pro eo qui decernit de bonitate vel malitia actionis, ut qui dicit contractum esse licitum, cum sit illicitus. 2° Pro eo qui, supposita et cognita actionis iniustitia, illam suadet, sive proponendo utilitatem, voluptatem, honorem quae ex illa obvenient, sive ad eam precibus, blanditiis, pollicitationibus excitando, sive tandem suppeditando media et modos quibus efficaciter et tuto fieri possit.

[Aliter distinguitur consilium. 1° Est doctrinale, cum consulens de alicuius actus iustitia aut iniustitia pronuntiat; vel impulsivum, si moveat executorem ad actum. 2° Est nudum, quando consulens aperit tantummodo sententiam suam de iustitia vel iniustitia actus, vel ad illum simpliciter impellit, nullam rationem et nullum motivum addendo; est vero vestitum, si afferantur a consulente rationes et motiva quibus consilium sive doctrinale sive impulsivum confirmetur.

Haec distinctio ad superiorem reducitur. Consilium primi generis supra expositum est doctrinale, et potest esse vel nudum vel vestitum. Consilium secundi generis est simul impulsivum et vestitum.

III. Generatim dicendum est, ut supra, eum teneri ad reparationem, qui consilio quod dedit factus est causa positiva, efficax et formaliter iniusta damni alicui illati. Hoc principium evidens confirmatur ex condemnatione propositionis sequentis ab Innocentio XI : « Qui alium movet aut inducit ad inferendum grave damnum tertio, non tenetur ad restitutionem illius damni illati. » Unde]

Consulentes primo modo, ad quos spectat ratione officii seu professionis consilium dare, quales sunt parochi, confessarii, concionatores, theologi, advocati, medici, etc.; item ii qui pro idoneis consiliariis se gerunt ac se in tali re peritos profitentur, tenentur ex culpa theologica et pro quantitate culpae ad restitutionem damni quod ex falso suo consilio sequitur, tam illi qui consilium petit, quam illi contra quem petitur. Quia, cum teneantur et reputentur habere peritiam requisitam, alios decipiunt qui bona fide eorum consilium sequuntur, sicque per culpam et deceptionem sunt causa damni. Opposita ratione, consulentes qui ratione officii peritiam non profitentur, nec se pro peritis gerunt, non tenentur de damno illi qui petit consilium; scienti enim et volenti non fit iniuria. Tenentur tamen illi contra quem petitur consilium, quia ille non est sciens et volens.

[Observandum est hic consulentem non teneri erga eum qui damnum passus est, nisi consilium fuerit iniustum, efficax et formaliter iniustum seu culpabile. Porro, in hoc posteriori casu, nempe si consulens nec peritus nec ut peritus se exhibens, et interrogatus, sententiam suam simpliciter et sine animo nocendi aperiat, eius consilium non induit tres conditiones requisitas ut adsit obligatio damnum reparandi. Ergo. Secus tamen dicendum, si, imperitiae suae conscius, ultro det consilium ex cuius executione praevidet, saltem confuse, damnum tertiae personae obvenire posse. Ita communiter⁵.]

Sed observandum est, cum Sylvio, Lessio et aliis, neminem ad ullam restitutionem respectu euiuscumque teneri, qui in consilio dando indicat se dubitare, aut qui simpliciter aperit suam mentem, dicens ita sibi videri, non tamen suadens ut alter sequatur; quia, cum nihil certo statuat, aut affirmet, aut suadeat, si nihilominus agat qui petit consilium, non curans habere maiorem certitudinem, et inde damnum sibi aut alteri sequatur, soli eius voluntati atque temeritati tribuendum est.

Idem dic de eo qui respondet secundum sententiam probabiliorem; non enim tunc peccat, etsi forte decipiatur.

[Idem etiam dicendum de eo qui, cum de aliqua obligatione erga tertium agitur, respondet secundum sententiam vere et solide probabilem, etiamsi opposita videatur paulo probabilior. Haec conclusio elicitur ex principio a nobis statuto in dissert. VII de Actib. hum., de Probabilitate.]

IV. Consulentes secundo modo, hi scilicet qui maleficium suadent sive precibus, blanditiis, laudibus, etc., sive propositis quae ex eo resultant commodis, sive indicatis modis quibus effici potest tutius et efficacius, ad nihil tenentur respectu illius qui petit consilium, quia scienti et volenti non fit iniuria; teneri autem respectu illius contra quem petitur consilium, si ex eo illi sequatur damnum indubium est ex dictis superius. Ad quid autem teneatur, si iam parato ad maleficii substantiam consulat tantum locum, tempus, incrementum, decrementum, et similia accidentia, etiam dixi loco citato.

[Id est, in tantum tenetur, in quantum ex consilio quantitas damni fuerit aucta : unde ad nihil, si totum damnum nihilominus fuisset illatum.]

V. Restat itaque difficultas, utrum, revocato tempestive consilio antequam damnum inferatur, maneat consulens absolutus ab onere restituendi, si nihilominus damnum fiat. Quaestio sub distinctione communiter resolvitur, iuxta diversum modum consulendi.

Consulens primo modo, revocato tempestive consilio, ordinarie ad restitutionem non tenetur, ut si dixeris et suaseris contractum esse licitum qui est illicitus, si ante factum declares te fuisse deceptum, non teneris; quia tunc tota ratio agendi cessat.

Inter consulentes secundo modo etiam est distinguendum. Qui solis precibus, promissis aut falso supposito innixus, maleficium suasit, revocato tempestive consilio, non videtur teneri de damno; quia tunc etiam cessat ratio agendi ex consilio proveniens. Qui vero maleficium consulit proponendo eius utilitatem, voluptatem, honorem, etc., aut indicando media et modos quibus securius et efficacius fiat, non absolvitur regulariter ab onere restituendi per talis consilii simplicem revocationem; quia non obstante hac revocatione, remanet regulariter tota vis consilii, seu pondus rationum atque earum impressio facta in mente alterius. Quantumvis enim dicas illi : « Noli facere, poenitet me tibi id indicasse aut suasisse, » non impedis quin maleficium appareat ipsi utile, delectabile, etc., nec quin sciat modos et media illud perpetrandi quae ipsi suppeditasti.

Quapropter, si iis motus maleficium exsequatur, causa illius est, et restitutioni obnoxius.

VI. Quid faciet ergo consulens, ut eximatur ab obligatione restituendi ? Debet, quantum in se est, prioris consilii rationes et motiva efficacioribus rationibus et motivis destruere. Si id nequeat, debet eum contra quem dat consilium monere, si possit absque suo longe maiori detrimento, ut sibi et rebus suis invigilet, ut dictum est de mandante. Tandem, si, hoc non obstante, fiat damnum ex dato consilio, consulens, quantumvis poenitens, imo et iustificatus, manet obnoxius restitutioni, quia manet vera causa damni, et si sit mortuus et forte in coelo beatus, haec obligatio transit ad eius haeredes. Et hinc colliges fortiori, non eximi ab onere restituendi qui suadet malefactori ut restituat, et non restituit.

[Sic distinguendum est, ad solvendum hoc dubium. 1° Si consulens dederit simplex seu nudum consilium, et illud revocaverit, praesertim si eius falsitatem ostenderit, a restitutione excusatur; quia iam non est causa efficax damni, quod ex malitia executoris procedit. Ita communiter.

2° Si vero consilium fuerit vestitum, id est motivis urgentibus innixum, controvertitur. Plures tenent consulentem ab obligatione reparationis non eximi, etiamsi con silium revocaverit; nam, aiunt, motiva proposita pergent semper movere. Multi vero excusant a compensatione, modo alia motiva saltem aquae efficacia opponantur; quia causa prius posita eliditur, et author damni ex propria malitia agit, presertim si consulens eius conscientiam commovere conatus fuerit. Hanc sententiam, quae theologis eam amplectentibus videtur probabilis, valde probabilis, et etiam probabilissima, S. Ligorius vocat satis probabilem, quamvis oppositam probabiliorem habeat⁶. Nos vero eam ut absolute probabilem et etiam probabiliorem teneri posse censemus, si revera consulens meliori quo potuit modo tentaverit damnum avertere.

Obiicitur a prioris sententiae patronis : Qui ignem in domum iniecit ad eam incendendam, et postea dolens frustra conatus est illum exstinguere, ad damnum compensandum certe tenetur. Ergo, a pari.

Resp. Nego paritatem. In casu incendii, ignis est causa materialis et physica, qua necessario agit, et non ex se. Ergo effectus tribuendus est causae primae et voluntariae, ex cuius actione vere procedit. In casu vero consilii, ambae causae sunt morales et liberae, et si prima in secundam cessavit agere et etiam eam ab effectu retrahere, haec a seipsa agit, et actio damnosa ei soli est tribuenda. Ergo.

Excipe tamen, si consulens agenti subministraverit medium damni inferendi quod iste non invenisset, v. g., modum omnino occultum domum ingrediendi; quia cooperatio fuit vere efficax, praesertim si fuit praevisum furem voluntatem suam non esse mutaturum. Tunc sicut de igne in domum immisso est ratiocinandum.

Si autem consulens nequeat executorem a damno inferendo avertere, tenetur ex iustitia dominum admonere, ut sibi cavere possit⁷, sicut supra dictum est.]

CONSENTIENS

[I. Consentiens hic intelligitur qui iniusto suffragio, voto vel sententia est causa damni alteri illati. Huc veniunt omnes qui communi consilio aliquid decernunt vel faciunt; item consiliarii, deputati, senatores, iudices, etc., qui ad leges condendas aut promulgandas, ad sententias edendas, ad officia distribuenda, etc., concurrunt.

II. Suffragium consentientis est vel consultativum, vel decretorium, prout datur per modum consilii tantum, aut per modum sententiae vi cuius executio fieri debet. Addi potest suffragium mere approbativum.

Consentiens voto consultativo ad reparationem tenetur sicut consulens, id est quatenus superiorem vel alium certo et efficaciter induxit ad damnum iniustum inferendum. Dignoscere autem potest ex circumstantiis, an suo voto superior vel omnino vel partim motus fuerit.

Consentiens voto decretorio tenetur ad reparationem sicut mandans, id est quotiescumque et quatenus sciens ac libere dedit consensum efficacem in damnum iniustum proximi. Ratio est, quia concurrit positive et efficaciter ad validitatem decreti vi cuius damnum fuit illatum. Unde tenetur, sicut et caeteri, pro rata et in solidum⁸.

Consentiens suffragio mere approbativo, cum resolutio iam est definitiva, non est causa positiva nec efficax damni, ideoque ad nihil tenetur ex iustitia. De eo infra.

III. Distingue cum Caietano, in Summula, vo. Restitutione, § 8, inter consensum qui est causa et inter consensum qui solummodo est consensus, et non causa. V. g., agitur de bello iniusto; convocantur consiliarii seu ii ad quos spectat, consentiunt : horum consensus non solum est consensus, sed etiam causa belli iniusti, quia ex eorum consensu pendebat negotium, et hos teneri ad restitutionem indubium est. Idem dic de senatoribus suffragantibus iniustae sententiae, de vocalibus conferentibus vota in electione indigni ad prelaturam aut beneficium. Audiunt plerique alii bellum iniustum esse decretum, iniustam sententiam esse latam, indignum esse promotum, approbant, con sentiunt, dicunt : « Fiat, ita sit. » Horum consensus est solummodo consensus, et non causa belli iniusti, iniquae sententiae, promotionis indigni, cum ex ipsis voluntas inique suffragantium non pendeat, non mutetur, etc., et quamvis peccent graviter consentiendo iniquitati, non tamen tenentur ad restitutionem damnorum. Ita, quibusdam additis, laud. Card.

[In priori casu, consentiens est causa positiva, efficax et formaliter iniusta damni; in posteriori nullo titulo est causa.

IV. Cum iam completus est numerus suffragiorum sufficientis ad decernendam actionem damnosam, teneturne ad reparationem pro rata et in solidum, qui suum suffragium addit?

Dicendum : 1° Certum est, consentientes omnes aeque ad reparationem teneri, si de condicto suffragia dederint; quia, inita conspiratione, per modum unius egerunt, et omnium est unica actio moralis.

2° Certum est etiam, omnes obligationem reparandi contrahere, si eodem tempore suffragia dederint; quia, cum nullus tunc fuerit prior neque posterior, sententia seu decretum omnibus iure tribuitur.

3° Certum est quoque non excusandos esse a reparatione eos qui primi suffragium emiserunt, antequam numerus requisitus fuerit completus, etiamsi certi fuerint alios similiter acturos; quia positive et efficaciter in damnum influxerunt. Ita communiter.

4° Estne idem decernendum de iis qui, seclusa conspiratione et simultanea suffragiorum emissione, suffragaverunt cum numerus votorum requisitus iam fuerat expletus? Controvertitur. Plures graves theologi negant, quia eiusmodi suffragia nullo modo fuerunt causa damni, quod ab aliis fuerat sufficienter praeparatum et determinatum. Affirmant alii, quia qui ita suffragium emisit, voluit positive concurrere damno inferendo, et quidem efficaciter concurrit, siquidem sententia vel resolutio non fuit definitiva, nisi, ut supponitur, postquam cuncta suf fragia fuerunt collata; unde omnes per modum unius egerunt, et damnum omnibus in solidum tribuendum est⁹. Haec posterior sententia probabilior et verior nobis videtur.

Si vero aliquis dubitet an suffragium suum fuerit ex prioribus et necessariis ad damnum, praeter rationem allatam ad statuendam obligationem reparationis, addenda est alia, scilicet quod ille saltem deterioravit ius quod damnificatus habebat ad exigendam reparationem ab alio suffragante, rem nempe incertam reddendo¹⁰. Unde sicut et caeteri, pro rata et in solidum tenetur.

Quidam eximunt sic suffragantes ab obligatione damni reparandi, cum requiritur ad validitatem sententiae vel legis sanctio regis aut praesidis, ut fit in guberniis constitutionalibus; quia, quamdiu deficit haec sanctio, nihil est definitivum, et decisio nociva potestati executrici est adscribenda. Ast ratio ista non est peremptoria; nam sententia vel lex coniunctim pertinet ad suffragantes et ad sancientem, qui per modum unius agunt et sunt simul causa positiva, efficax et formaliter iniusta damni. Unde sicut omnes concurrerunt ad damnum, omnes ad reparationem concurrere tenentur.

V. Utrum vero damnum reparare teneatur ille qui non fert suffragium, cum ferre posset?

Distinguendum est. Vel suffragium dandum erat ex mera benevolentia, non autem ex officio, et de re aliena indebita, ut de favore aliquo conferendo, et omissio non generat obligationem damnum reparandi, quia nulla iniuria fuit illata. Vel suffragium ex officio dandum erat, et omissio fuit causa efficax damni, et hoc damnum est compensandum.

VI. Accidere potest ut suffragium graviter nocivum bona fide emittatur et ad damnum efficaciter concurrat. V. g., agitatur quaestio de bello aliunde iusto indicendo, armorum minister falso affirmat omnia esse parata et victriam probabilissime sperandam esse. Indicitur bellum, cuncta in pessum eunt et cives gravissima detrimenta patiuntur. Si suffragium affirmativum iam non possit opportune revocari, qui illud dedit non tenetur pro parte sua damnum reparare ; quia, si fuit causa positiva et efficax damni, non fuit causa formaliter iniusta, id est theologice culpabilis.]

PALPO

Palpo seu adulator dicitur qui laudibus, adulationibus, aut etiam exprobrationibus, movet aliquem ad inferendum damnum, ut iniuriam alteri illatam exaggerando aut exprobrando, a viro nobili non ferendam dicitando, vindictam extollendo, patientiam irridendo, paupertatem vituperando, furti utilitatem praedicando. Qui ergo his et similibus modis movent moraliter ad iniustam damnificationem, peccant graviter et tenentur ad restitutionem. Neque necesse est quod intendant directe damnum; sufficit quod illud intendant indirecte, quatenus praevideant aut praeveridere possunt secuturum ex sua palpatione. Hic cooperandi modus parum differt a consulente. Quid est enim aliud exprobrare alteri eius ignaviam, aut laudare vindictam, nisi eam illi consulere ? Qua igitur fusius de consulente dixi, pro dictis hic habeto.

[Non tenetur autem ad reparationem damni, qui facinus iam patratum approbat vel ratum habet, nisi eius approbatio causa sit cur reparatio non fiat, aut inferantur nova damna quae saltem confuse praeveridere potuerit.]

RECURSUS

Recursus, hoc est praestans recursum, seu receptator, vulgo receleur, dicitur quicumque securitatem, commoditatem, protectionem, custodiam malefactori praebet, ex quo fit quod vel damnum inferat, vel illatum non restituat. Et hunc quoque teneri ad restitutionem manifestum est, cum sit causa iniustae vel acceptionis aut detentionis. Unde vulgare adagium : « S'il n'y avait point de recéleur, il n'y aurait point de voleur »¹¹

[Pariter ad restitutionem tenentur mercatores, et praesertim caupones, qui accipiunt furta filiorumfamilias, servorum, operariorum conductorum, et vel ea occultant in gratiam talium, vel etiam ea sibi retinent in pretium mercium, compotationum ab ipsis traditarum.

Non tenetur autem qui, post patratum furtum coadiuvat furem ad fugiendum, aut eum cum furto suo in tutum recipit ex amicitia vel ex officio, ut stabularius; modo ita in nova furta non influat, praebendo furibus indiscriminatim spem refugii in futurum. Nec similiter qui furem recipit ex metu gravis damni¹², quia cum proprio gravi detrimento non tenetur alterius damnum avertere.]

PARTICIPANS

[I. Qui formaliter cooperatur cum alio in actione damnosa, concurrendo ad executionem malae voluntatis eius, tenetur semper ad restitutionem. Ratio est, quia talis cooperatoris actio est positive, efficaciter et formaliter iniusta, adeoque vestitur omnibus conditionibus restitutionem imponentibus.

Qui materialiter tantum cum alio ad damnum inferendum concurrit, potest excusari a peccato et a restitutione, si nempe agat ex necessitate vel ex causa iusta et proportionata, absque nocendi animo. Ratio est, quia in huiusmodi conditionibus cooperatio non est illicita neque iniusta. 1° Non est illicita, etsi damnificanti adiumento sit, quia licet ex iusta causa materialiter cooperari ad peccatum alterius; nam, ut iam dictum est cum Angelico, quando unius actus sunt duo effectus aeque immediati, unus bonus, alter malus, potest, subsistente iusta ratione, intendi bonus effectus et malus permitti. 2° Non est iniusta, etsi domino rei nocumentum inferat; quia, in iurium

¹³ conflictu, minus debet cedere maiori, ut patet ex dictis de eo qui versatur in extrema necessitate. Insuper, cum quisque ius habeat sua bona conservandi, nemini prohiberi potest actio qua per se necessaria est ad proprium damnum avertendum, licet indirecte et per accidens ex ea damnum alteri eveniat.]

II. Participans est duplex, in praeda et in crimine. Participans in praeda tantum, est ille qui, post damnum illatum, partem praedae seu furti accipit, et hic, si dum partem accipit, nesciebat esse furtivam, tenetur tantum illam partem restituere, si exstet; aut, si amplius non exstet, id solum in quo factus est ditior, quia tenetur solum ratione rei acceptae. Si sciebat esse furtivam, tenetur, si exstet, eam reddere ; si non exstet, aequivalens, etiamsi inde non sit factus ditior: quia tenetur ratione iniustae acceptionis. Unde qui bona fide bibit, nesciens vinum furtivum, tenetur tantum in quantum suo vino vel cerevisiae pepercit ; si sciens, ad eius valorem, etsi nihil suo vino vel cerevisiae pepercerit.

Participans in crimine, non solum est is qui immediate per se cum alio actionem damnificativam exercet, ut si duo simul occidant hominem, spolient domum, etc.; hi enim potius dicendi sunt coexsequentes, quam cooperantes : sed etiam illi qui ad damnum inferendum praebent auxilium seu instrumenta, ut qui furi scalas commodant, applicant, tenent, ascendentem sustinent, comitantur ut animum addant, claves adulterinas efficiunt, excubias agunt, venenum, arma furenti in hostem subministrant, praedas factas longius avehunt, etc. Hos porro, dum haec sponte et nulla urgente necessitate agunt, teneri ad totius damni restitutionem in solidum constat, etiamsi sine eorum ope damnum fuisset illatum, quia de facto in totum efficaciter influunt.

III. Sed quaestio valde implexa est et quae non parum torquet theologos : utrum qui haec agunt metu mortis aut alterius gravis mali, ut contingit, v. g., in captivis apud Turcas remigantibus adversus Christianos, in rusticis avehentibus praedas furtivas militum, etc., peccent et teneantur ad restitutionem ?

Dico 1°: Exsequi metu mortis actionem immediatam damnificativam, ut evertere muros, perfodere parietem, pecunias, mobilia alia arripere, eiicere per fenestram, pecora stabulis abigere, ignem in acervum iniicere, etc., est illicitum et parit obligationem restituendi; quia tales actiones sunt intrinsece malae. Quid est enim hoc aliud quam furari ? Quod autem est intrinsece malum, nullo bono fine cohonestari potest, et non sunt facienda mala ut eveniant bona.

[Haec conclusio est quidem in se vera et certa. Attamen tres communiter admittuntur casus in quibus ob metum gravem licita est cooperatio immediata ad damnum proximo inferendum, quia tunc dominus non censetur rationabiliter invitus : 1° si cooperans possit ac velit damnum reparare; 2° si, deliciente cooperatione, damnum nihilominus certo et aequaliter fuisset a principali agente illatum ; 3° si damnum sit leve respectu domini; tunc enim ex charitate illud aequo animo ferre debet ¹⁴. Excipe tamen damnum vitae, quia nunquam licet directe occidere innocentem, et damnum membrorum, seu mutilationem, ad quam non licet concurrere, nisi ad praecavendam mortem mutilati.]

An vero liceat cooperari immediate, ex gravissimo metu, ad damnum grave in bonis fortunae inferendum, si cooperans illud non possit aut nolit reparare? Negant multi, quia cooperatio est intrinsece mala, et dominus neque vitam alterius vel ex iustitia vel ex charitate tenetur eo tanto gravamine servare. S. Ligorius rem respectu domini et furis considerans ¹⁵, sub priori distinguit. Vel cooperans timet tantum damnum proprium eiusdem generis: iniuste ageret cooperando ut se servet indemnem, nisi hoc faciat animo compensandi ; quia dominus non tenetur per iacturam suarum facultatum simile detrimentum alterius impedire. Vel timetur damnum superioris ordinis, puta mors, aut mutilatio, aut gravis iniuria, et cooperatio fit licita; nam alias dominus irrationabiliter esset invitus. Quantum ad cooperationem ad peccatum damnificantis, cum sit mere materialis, ex iusta causa fit licita.]

Dico 2°: Probabilius nobis videtur actiones quae non sunt immediate per se damnificativae, sed quae praecedunt aut subsequuntur damnificationem, ut commodare scalas, claves, etc., aperire ianuam, sustentare ascendentem, remigare apud Turcas contra Christianos, aggeres construere, longius avehere praedas iam factas, etc., si fiant metu mortis aut mali alterius longe gravioris quam sit damnum inferendum, non esse illicitas nec restitutioni obnoxias; quia istae actiones sunt secundum se indifferentes, et propter bonum finem fiunt, nempe ad salvandam vitam. Non est autem illicitum ponere actionem secundum se indifferentem ad bonum finem, licet ex alterius malitia sequatur malum, maxime quando bonus effectus est maioris momenti quam damnum quod ex illa sequitur per accidens.

Si dicas cum adversariis, has actiones, quamvis secundum se sint indifferentes, tamen prout hic et nunc fiunt non esse indifferentes, sed revera concurrere ad damnum, Resp. quod non concurrant ad damnum prout sunt ab agente, sed ex perverso usu et mala voluntate furis eis abutentis.

Confirm. conclusio ab inconvenienti. Si praefatae actiones sint damnandae, non video quomodo excusari possint infinitae prope actiones quae passim ut licitae admittuntur. Sic peccabit, et erit obnoxius restitutioni, qui metu mortis adactus reddet depositum gladium repetenti in internecionem inimici, aut pecunias depositas abusuro ad usuras, ebrietates, scortationes, etc. Similiter peccabit caupo qui metu mortis subministrat potum se inebriaturis. Item peccabit puella quae ex honesta aut etiam utili et necessaria causa se offert conspectui adolescentis quem novit inde peccaturum. Item reus erit qui ex audientia confessionum aut ex alia honesta actione quam ponit, praevidet secuturam pollutionem, et sexcenta alia, quae non minus quam praefatae actiones, ut hic et nunc fiunt, concurrunt ad malum effectum. Imo magis et quae remote influunt, etiam erunt illicitae. Sic peccabit et erit obnoxius restitutioni, qui arma aut venena vendunt promiscue, cum sciant aliquos uti iis in aliorum perniciem; similiter qui fucos, taxillos, cartifolia vendunt, quibus sciunt plures abuti, et sic discurrendo per innumeras prope actiones quae continue occurrunt : quia haec etiam actiones suo modo influunt in malum effectum, et licet minus proxime quam praecedentes, influunt tamen.

IV. Petes utrum, quando plures immediate concurrunt ad damnum, v. g., spoliant vineam, domum, aerarium, etc., teneantur ad restitutionem totius in solidum.

Resp. sub distinctione. 1° Si mutuo consensu et consilio se invicem excitantes concurrant, tenentur omnes in solidum ; quia tunc unusquisque est causa non solum partialis damni quod per se facit, sed etiam damni quod alter facit, sicque omnes per modum unius causae influunt in totum damnum. Ita probabilius Soto, Bannez, Caietanus et alii, quos citat et sequitur Sylvius, contra Paludanum, Sylvestrum, Navarrum, etc.

2° Si plures concurrant ad damnum, non communi consensu se mutuo excitantes, sed per accidens, tenetur quisque tantum ad suam partem. Ut si, pluribus vastantibus vineam aut spoliantibus aerarium, tu superveniens tuam partem accipias, teneris tantum ad tuam partem, et non ad partes aliorum ; quia non influis in illas.

V. Sed ulterior quaestio est : an furando partem levem pecces mortaliter et tenearis sub mortali hanc levem partem restituere, si scias damnum grave aliunde ab aliis esse inferendum aut illatum; imo, etsi tum nescias, seu postea rescias, tenearis similiter tuam partem levem restituere sub mortali? V. g., itinerando ingrederis vineam, vides eam iam magna ex parte spoliatam, aut scis brevi spoliandam, interim unum et alterum botrum colligis: peccasne mortaliter et tenerisne sub peccato mortali istos paucos botros restituere? Item furaris unum et alterum botrum ex vinea integra, nesciens quid sit deinde futurum, postea rescis a furibus esse totaliter spoliatam : tenerisne iterum sub peccato mortali restituere tuos paucos botros?

Resp. negative cum Soto, Maldero, Salmantieensibus, Lessio et aliis; quia nemo peccat mortaliter nisi grave damnum intulerit, vel fuerit causa gravis damni ab aliis illati. Atqui in utroque casu posito grave damnum non intulisti, nec fuisti causa gravis damni ab aliis illati. Ergo.

MUTUS, NON OBSTANS, NON MANIFESTANS

I. Hi tres concurrunt ad damnum negative tantum, in quantum illud non impediunt cum possunt et debent impedire; ex quo fit quod damnum ipsis imputetur.

Mutus est ille qui tacet cum posset et deberet loqui, furem prohibendo, dissuadendo, reprehendendo, clamando, etc., ne damnum faciat, aut ut illatum resarciat.

Non obstans est ille qui, cum posset et deberet ope corporali impedire damnum, aut eius restitutionem procurare, omittit.

Non manifestans est ille qui, cum posset et deberet, non denuntiat, non detegit malefactorem, sive ante factum, ut impediatur, sive post, ut restituatur.

Itaque mutus omittit operam verbalem erga damnificantem ; non obstans, operam corporalem erga eundem; non manifestans, operam verbalem erga magistratus aut dominos damnificatos vel damnificandos.

II. Ut hi tres, dum damnum non impediunt, teneantur ad illius restitutionem, tria requiruntur : primum, quod impedire culpabiliter omiserint; secundum, quod sine suo gravi damno potuerint impedire; tertium, quod impedire teneantur ex iustitia ¹⁶.

III. Hi vero tenentur impedire ex iustitia, qui tenentur ex contractu aut quasi-contractu, hoc est ex officio: quia qui suscipit officium, implicite se obligat ad praestanda ea quae sunt illius officii.

Hinc inferes, custodes urbium, agrorum, vinearum, sylvarum, fluminum, gabellarum, vectigalium, teneri ad restitutionem vectigalium aut damni illati in agris, sylvis, etc., dum fures, depraedatores, defraudatores, etc., non impediunt.

Quantum ad solutionem mulctae quam damnificantes solverent, si essent denuntiati aut deprehensi, probabile est ad eam non teneri custodes, dum damnificantes non denuntiant aut non apprehendunt; quia custodes non tenentur ex iustitia accusare in hunc finem, ut respublica vel dominus ditescat ex mulctis, sed ut vectigalia solvat fur et damna impediantur. Ergo. — Prob. ant. Officium illorum non est, neque ad hoc constituuntur, ut procurent mulctas, sed ut recipiant vectigalia et res sibi commissae serventur indemnes. Ergo.

Confirm. Mulctae non imponuntur ut ex eis respublica aut dominus ditescat, sed ut leges serventur et subditi in officio contineantur. Non enim alia ratione mulcta pecuniaria imponuntur, quam corporales, puta carceris, exilii, triremium. In his autem attenditur solum ratio legis servandae. Ergo et in illis. Ergo custodes non constituuntur ut ex mulctis commodum reportet respublica vel dominus. Si tamen ex suo silentio aut negligentia augetur fraudatio vectigalium aut damnificatio rerum sibi commissarum, tenentur ad aliquam restitutionem, secundum arbitrium viri prudentis.

Petes utrum testis qui, a iudice legitime interrogatus tacet et recusat ferre testimonium, teneatur de damno quod ex eius silentio sequitur.

Resp. probabilius negative cum Bannez, Sylvio, Lessio, etc.; quia mandatum iudicis aut superioris non imponit obligationem iustitiae commutativae, sed legalis tantum obedientiae. Unde testis tacendo non peccat contra iustitiam commutativam, sed contra legalem tantum seu obdientiam. Nec obstat quod iudex seu superior tendet illi imponere officium testificandi, quia talis illud non acceptat.

Obligatio autem iustitiae commutativae, maxime in actibus nostris liberis, magis oritur ex acceptatione obligati quam ex impositione superioris, quatenus acceptando promittit et se obligat; secus, si non acceptet.

Idem, propter eamdem rationem, videtur dicendum de illo qui, promulgato monitorio ad revelandum crimen, non revelat. Sed iterum de hoc infra, dum de iniustitia testis.

IV. Quaeritur 1° specialiter utrum confessarius qui ignorantia aut negligentia graviter culpabili non iniungit poenitenti restitutionem ad quam tenetur, fiat ipse obnoxius huic restitutioni.

Suppono quod, si poenitenti interroganti, an debeat restituere, nihil responderet confessarius, certo teneretur ipse restituere, quia silens in his circumstantiis non se habet tantum negative ad non restitutionem, sed censetur ad illam concurrere positive, ut suadens aut consentiens; verificatur enim tunc commune effatum : « Qui tacet, consentire videtur. » Quaestio itaque est de confessario qui mere negative se habet tacendo.

Resp. Probabilius est confessarium, qua talem, sive ex officio habeat curam animarum, sive non, non teneri in casu proposito ad restitutionem. Ita ex nostris Ledesma, Serra ; ex extraneis, Valentia, Sa, Layman, Sporer, Daelman, etc., contra Navarrum, Sylvium, authorem Suppl. Tournely, etc.

Prob. 1°. Confessarius tenetur primo ex officio monere poenitentem obligationis restituendi in ordine ad spiritualia tantum, non in ordine ad temporalia sive ipsius poenitentis, sive alterius tertii ; officium enim istud totum est spirituale. Ergo, dum omittit monere, non violat iustitiam in ordine ad temporalia, sed in ordine ad spiritualia tantum. Sola autem violatio iustitiae inducit obligationem restituendi, proindeque confessarius tenetur reparare damna spiritualia, si sequantur ex suo silentio, non temporalia.

Prob. 2°. Dato confessarium vi administrationis sacramenti Poenitentiae obligari ex iustitia in ordine ad bonum poenitentis etiam temporale; haec tamen obligatio non extenditur ad bonum temporale alterius tertii, quocum neque pactum neque conventionem ullam etiam tacitam inivit vi administrationis huiusmodi praecise ¹⁷. Ergo omittendo peccabit quidem contra iustitiam debitam suo poenitenti, sed non isti tertio. — Subsumo. Atqui illi solvenda est restitutio, cui iustitia est debita et respectu cuius violatur. Ergo.

Habet quidem ius ille tertius ut poenitens ipsi restituat, sed non habet ius strictum ut confessarius, qua talis, in hac de re poenitentem moneat, cum vi officii sui ad id se non obligaverit ; quasi vero confessarius ratione administrationis sacramenti Poenitentiae foret ex officio procurator bonorum temporalium cuiuscumque.

[Quaeritur 2° utrum superior teneatur reparare damnum a suis subditis illatum.

Resp. 1°. Tenetur in foro externo, nisi probet se damnum non potuisse praecavere. Ita ex iure Romano et communiter ex iure civili hodierno ¹⁸. In iure Gallico fit expressa mentio : 1° de patre, et eo defuncto, de matre, relatis ad filios minorennes cum ipsis habitantes ; 2° de hero vel mandante, relative ad famulos et mandatarios ; 3° de institutore et artifice, relative ad discipulos et tyrones. Si nulla culpa theologica fuerit a superiore commissa, reparationem non tenetur nisi post sententiam iudicis, si ei datur recursus contra damnificantem, qui in conscientia debet eum indemnem facere, si possit.

Resp. 2°. In foro interno, non tenetur de damno superioris, nisi culpam theologicam contra iustitiam commisserit erga personam laesam, id est nisi eius silentium aut tolerantia moraliter positivo impulsui fuerit aequivalens.

Ratio est, quia superior, etsi subditos suos recte gubernare debeat, non tenetur ex iustitia bonis temporalibus aliorum invigilare ¹⁹.]

[Quaeritur 3° utrum ad restitutionem teneantur famuli non impedientes damna dominis suis illata.

Resp. 1° affirmative, si agatur de bonis specialiter ipsis commissis; nam obligantur ex contractu.

Resp. 2° probabiliter affirmative, cum damnum infertur ab extraneis, etiam in bonis non sibi specialiter commissis ²⁰. Hoc ex quasi-contractu videtur oriri; nam domini rationabiliter famulos suos habent ut tali suorum bonorum direptioni oppositos. Plures etiam dicunt, famulos tunc in solidum teneri, si plures similiter in hoc fuerint negligentes ²¹.

Resp. 3° negative probabilius, contra aliquos, si damna a confamulis inferantur; quia famuli non conducuntur ut sibi invicem invigilent.]

§ III. — Quo ordine cooperatores damni teneantur restituere ?

I. Suppono 1° eum qui rem adhuc exstantem apud se habet, ante omnes teneri eam restituere : quia tenetur ratione rei acceptae, et haec obligatio est omnium maxima; quamdiu enim res exstat, clamat ad dominum, ut communiter dicitur, et ei debetur. Quod si bona fide eam absumpsit, tenetur in quantum factus est ditior, quia id succedit loco rei ; si mala fide, tenetur ad totum aequivalens, alioquin commodum reportaret ex nova sua iniquitate. Unde regula iuris 36 in 6° : « Pro possessore habetur, qui dolo desiit possidere. » Insuper, cum sciens et volens commodum ex ea re prae caeteris perceperit, aequum est etiam ut prae caeteris subeat onus restituendi.

Eo itaque restituente, caeteri cooperatores non tenentur restituere; non domino, quia habet quod suum est; non illi qui restituit, quia non habet minus quam debeat habere. Excipe tamen primo, si mandans concedat executori rem ablatam aut eius partem ut mercedem; secundo, si herus rem furtivam, puta ovem, a suis famulis consumi iubeat. In his enim et similibus casibus mandans et herus videntur in se suscipere onus restituendi prae caeteris.

Suppono 2° quod, quando plures aequaliter concurrunt ad damnum, teneantur aequaliter ad restitutionem, unusquisque pro sua parte : ut, si decem communi consilio incendant domum valentem mille aureis, unusquisque tenetur reddere centum; si duo consulant furtum centum aureorum, unusquisque tenetur refundere quinquaginta; quia obligatio restituendi oritur ex influxu in damnum. Ergo, ubi aequalis est influxus, aequalis est obligatio. Ex quo etiam sequitur quod, si inter eodem modo concurrentes, v. g., inter plures consulentes, unus magis influat quam alter, teneatur etiam plus restituere. Quod si alii deficiant, tenetur quisque in solidum ; quia quisque influit in totum damnum, si non totalitate causae, saltem totalitate effectus.

[Et quia per modum unius egerunt.]

Uno autem restituente, alii debent ipsi refundere quique suam partem ²² : quia dominus qui accepit eius integram restitutionem, censetur ei transmississe totum ius quod prius habebat; et alioquin eius diligentia faceret eum peioris conditionis, cum culpa et tarditas aliorum ipsis patrocinaretur. Adde quod non restituentes sint causa cur is debeat restituere totum, cum alioquin sufficeret restituere partem, adeoque sint illi causa damni.

II. Quaestio itaque restat de iis qui diverso modo concurrunt : v. g., concurrunt ad eamdem damnificationem mandans, exsequens et consulens; quaeritur utrum inter eos sit aliquis ordo, ita ut quidam prius totum restituere teneantur, et iis deficientibus alii.

Dico : Primario et principaliter tenetur mandans; secundario exsequens, et consequenter alii per ordines, ita ut, restituente mandante, caeteri sint liberi a restitione; restituente vero exsequente, mandans tenetur illi restituere, caeteri autem subsequentes sint liberi ²³.

De mandante patet; quia est principalis causa cuius authoritate, nomine et gratia fit, cuique propterea omnes subordinantur et serviunt ut instrumenta. Unde communi omnium sensu censetur in se suscipere primario totius restitutionis onus. Sane iniquum, quin et ridiculum foret, quod qui aliis iussit maleficium fieri suo nomine et in sui gratiam, exigeret ab aliis partem restitutionis.

Mandanti hic accensendus est qui vi, metu, minis, alterum cogit ad maleficium. Item qui, sive fraude, sive solis precibus, aut consiliis induxit alium ut in sui gratiam damnum inferret; hi enim aequivalent mandanti, et sunt, sicut ipse, principales in facto, ita ut etiam censeantur in se suscipere onus restitutionis. Imo qui his modis mandantem induceret ad mandandum, prius ipso teneretur, quia foret ipso magis principalis in damno.

De executore qui absque mandante agit, etiam patet, quia ipse est principalis in facto et proprio nomine damnificat. De executore vero qui authoritate et nomine mandantis agit, quidam dubitant, quia tunc est tantum agens secundarius, sicut alii cooperatores, proindeque videtur tantum teneri pro sua parte, sicut alii.

Nihilominus probabilius est etiam talem post mandantem teneri ad totum, et eo restituente, caeteros cooperatores ad nihil teneri; quia, licet non pro se, sed pro mandante agat, est tamen post mandantem principalis inter caeteros qui ipsi serviunt et sunt subordinati, sicut ipse est mandanti, ipsum scilicet instruendo, fovendo, animos addendo, armando, etc., idque in eius gratiam. Ex quo sequitur ipsum prae caeteris in se suscipere onus restituendi.

Caeterum id intellige de exsequente qui suo vel mandantis nomine rem agit; si enim aliorum cooperatorum nomine ageret, non prius nec plus quam illi teneretur : ut si quinque commune consilium ineant incendendi domus et unus pro omnibus et eorum nomine ignem iniiciat, a quatuor aeque tenentur ac ille, qui non est magis causa principalis, quam illi. Unde, illo restituente, alii tenentur ipsi suam partem restituere.

Inter caeteros vero cooperantes positive videtur probabilis nullum esse ordinem, sed unumquemque teneri ad suam partem maiorem vel minorem pro modo influxus; ita tamen ut, aliis deficientibus, quilibet teneatur ad totum, et restituenti totum caeteri suas partes restituere debeant. Ratio est, quia nullus alteri est causa principalis, nee ullus alteri subordinatur aut deservit tamquam eius instrumentum, sed quisque per se in suo ordine agit. Si palpans non est instrumentum consulentis, nec consulens palpantis.

[Quando damnum secutum est ex consilio, consulens vel consentiens non tenetur per se ante executorem, quia hic posterior est causa principalis damni. Id tamen intelligitur, supposito quod consilium, ut saepe evenit, soli executori est utile. Si autem sit utile soli consulenti, hic primus tenetur. Si autem utrique, uterque pro rata tenetur. Etiamsi damnum illatum neutri materialiter profecerit, idem ordo est servandus, considerando an ad huius vel illius, vel utriusque oblectamentum aut vindictam actio damnosa fuit posita. Deficiente autem uno, alteri solidum incumbit reparationis obligatio ²⁴.]

Attamen inter cooperatores positive ex una parte et cooperantes negative ex altera est ordo, ita ut prius restituere teneantur cooperantes positive, et illis restituentibus, sint liberi cooperantes negative : non quia isti sint illis subordinati, ut dixi de cooperantibus positive respectu mandantis et exsequentis, sed quia cooperantes positive proprie concurrunt ad damnum, cooperantes autem negative, improprie tantum, quatenus nempe non impediunt, ut tenentur ex officio; sicque accipiendo officium, non censentur communi hominum aestimatione suscipere onus restitutionis, nisi post alios. Et sane ridiculum foret positive concurrens, qui, cum totum restituisset, diceret concurrenti negative : « Redde mihi partem restitutionis, quia me volentem aut consulentem furari non impedivisti. »

Distinguenda sunt hic bona duplicis generis. Alia sunt certa, alia incerta. Certa dicuntur quorum dominus est certus et notus, incerta quorum dominus est ignotus aut incertus.

§ I

Cui bona certa sint restituenda?

Dico : Bona certa ordinarie sunt restituenda ei a quo fuerint accepta, sive sit eorum dominus, sive tantum legitimus possessor ¹.

Prob. prima pars². Restitutio adhibetur ut fiat aequalitas, quae consistit in rerum adaequatione. Atqui haec haberi non potest, nisi restituatur illi qui per ablationem habet minus quam debet habere. Ergo.

Prob. secunda pars; quia, dum quis legitimo titulo rem possidet, quamvis non sit verus illius dominus, ut est commodatarius, depositarius, etc., habet tamen ius vel illa utendi, vel illam custodiendi, servandi, etc.; quod ius laeditur per rei ablationem, nec reparatur nisi per restitutionem ipsi factam, et non immediate domino.

Dixi, « ordinarie, » quia sunt plures exceptiones. Prima³. Quando res restituenda apparet graviter nociva ei cui restitutio facienda est, non ei debet tunc restitui, sed vel reservari, ut congruo tempore restituatur, vel alibi tradi tutius conservanda; quia restitutio ordinatur ad utilitatem illius cui restituitur. Idem dico, si repetat in damnum alterius : tum quia non habet ius repetendi in hunc finem; tum quia ex lege charitatis, secundum quam Deus mandavit unicuique de proximo suo, tenemur impedire malum sive spirituale sive corporale proximi, quando commode possumus.

Secunda exceptio. Quando nihil interest illius a qua res fuit accepta quod reddatur immediate domino, potest uni vel alteri reddi.

Tertia exceptio. Quando is a quo res est accepta non est capax dominii vel administrationis, ut est pupillus, filiusfamilias respectu bonorum adventitiorum, uxor respectu bonorum communium, Religiosus, etc., res reddenda est tutori, patri, praelato, marito, etc. : alioquin in foro externo, iuxta L. Pupillus, ff de Actionibus, teneberis iterato solvere, nisi probes rem redditam applicatam fuisse in utilitatem patris, pupilli, familiae, monasterii, etc. Attamen in foro conscientiae non videtur requiri probationem, sed videtur sufficere, ut a secunda restitutione libereris, si prudenter credas eos quibus restituis satisfacturos esse suo officio. Ab hac exceptione excipe res concessas Religiosis ad usum; hae enim ipsis, et non praelatis, possunt restitui.

§ II

Cui bona incerta sint restituenda?

Bona dicuntur incerta dupliciter : 1° simpliciter, quando eorum dominus est absolute incognitus; 2° secundum quid, quando dominus cognoscitur secundum quid et in communi, ignoratur autem quis sit in particulari, ut si scias te debere uni ex pluribus, nescias vero cui.

Dico 1° : Omnia bona simpliciter incerta, sive parta ex delicto, sive non, sive inventa, sunt expendenda in usus pios, si facta diligenti inquisitione, non compareat dominus ⁴; non enim, ut alii volunt, dici possunt derelieta, cum certo exstet eorum dominus, licet ignoretur; ideoque sunt expendenda secundum eius praesumptam voluntatem, ut expendantur in suam, vel suorum, aut reipublicae utilitatem, ut fusius probavimus dissert. III, de Dominio, a. 1, § 4.

[In eodem loco fuit exposita et probata nostra sententia de bonis alienis absque delicto possessis. Locus S. Thomae ad quem lector hic remittitur restringendus est ad bona iniuste accepta, siquidem ita ponitur quaestio : « Utrum oporteat semper restitutionem facere ei a quo acceptum est aliquid? » nempe per furtum.]

Dico 2° : Bona incerta secundum quid, sunt restituenda domino meliori modo quo fieri potest. Hoc generale dictum patet ex se. Et hinc in particulari,

Si scias te debere aliquid uni ex duobus vel pluribus, nescias vero cui determinate, et facta diligenti inquisitione dubium perseveret, res est ipsis reddenda in communi, ut vel eam inter se dividant in re vel in pretio, vel sortiantur, vel aliter inter se conveniant, iis autem non convenientibus, res iudicis arbitrio committatur.

Si damnum sit illatum ipsi communitati vel civitati, restitutio facienda est, non particularibus, sed ipsi civitati vel communitati; quia ipsa communitas in se fuit laesa, non particulares.

Si vero damnum sit illatum immediate particularibus alicuius communitatis aut civitatis, ut fit in bello iniusto aut depraedatione oppidorum, agrorum, in venditionibus, quando nempe mercatores, caupones, pistores et similes defraudant promiscue ementes mercibus adulteratis, mensuris vel ponderibus iniustis; et tamen ignoratur in particulari quibus damnum sit illatum : restitutio fieri debet, non pauperibus, sed in quantum possibile est ipsis personis laesis. Si ergo depraedatus fueris incolas alterius pagi, restitue summam per parochum vel virum probum inter ipsos dividendam, secundum proportionem et probabilitatem laesionis cuiusque. Si vendendo defraudaveris, attende quinam plus vel minus accedere solebant ad tuam officinam, eisque plus vel minus redde, scilicet vendendo vel meliores merces, vel viliori pretio, vel meliori pondere aut mensura, vel aliter.

Si tandem uni vel admodum paucis alicuius civitatis damnum intuleris, et absolute ignoretur cui aut quibus, scitur autem civitas, restitutio facienda est pauperibus huius civitatis, quia sic praesumitur esse voluntatem domini, si tamen res sit alterius momenti; quia, si sit levis momenti, potest restitui cuivis pauperi ⁵.

[Petes utrum, quando creditor coactus fuit bonorum suorum cessionem facere, ipsi vel eius creditoribus restitutio fieri debeat.

Resp. Generatim loquendo, restitutio non debet fieri creditori, sed vel commissario a iudice constituto ad colligenda bona quae supersunt, ante distributionem, vel, positum est, quia res vel pecunia restituenda summo creditori non pertinet, et eius creditores ius strictum habent ut ex bonis quae possidebat, vel illi obveniunt, indemnes fiant⁶. — Excipe, nisi creditores cedentis, post cessionem, illi partem debiti non solutam absolute condonaverint ⁷.

Attamen quandoque licet ipsi creditori restituere, nempe si probus sit et suis creditoribus debeat ipse rem vel pecuniam tradere, si debitum sit parvi momenti; item, si versetur in gravi necessitate et re sibi debita valde indigeat; quia, ut communiter docent theologi, bona cedenti fas est subducere ea quae ad vivendum omnino sunt necessaria ⁸.]