Summa summae S. Thomae, Tomus III

[Iudai recentiores contendunt, non tantum Messiam promissum nondum advenisse, sed etiam legem mosaicam ita ex omni parte absolutam esse, ut sit essentialiter immutabilis, neque ab ipso Messia, cum in terris apparebit, sit abroganda. Unde inferunt Christum non esse verum Messiam quem populus Dei expectabat, eo quod legem antiquam abolere praesumpserit.

Quatuor in religione mosaica sunt distinguenda : moralia, dogmatica, iudicialia et caeremonialia. Praecepta moralia, quae ad legem naturalem pertinent, intrinsece sunt immutabilia. In hoc sensu tantum abrogari poterant, quod, veteri lege cessante, iam non obligarent tamquam pars huius legis, sed vi legis naturalis, quae cunctis temporibus et conditionibus hominum aptatur. Dogmata quibus existentia et natura Dei exprimuntur, mutationem pariter non patiuntur. In hoc tantum haec pars evanescere poterat, quod quae in figura contingebant, ut loquitur Apostolus, I Cor., X, 11, in quantum reparatorem venturum praenuntiabant, illius adventu irrita facta fuerint. Iudicialia et omnia quibus populus Dei politice fuit constitutus, vigere non valebant nisi durante Ecclesia figurativa, quae locum cedere debebat Ecclesiae a salvatore institutendae et usque ad consummationem saeculi permansurae. Caeremonialia, quae figuraliter redemptionem adumbrabant, non tantum vana essent, redemptione peracta, sed falsa, ut promittentia tamquam futurum quod est iam factum. His praennotatis,

Dico : Religio seu lex mosaica erat abroganda. Et hoc ex ipsa lege veteri probatur.

Prob. 1° ex prophetiis quae novum mediatorem seu legislatorem, novumque foedus promittunt : 1° Novus legislator ab ipso Moyse annuntiatur, cum dicit, Deuter., XVIII, 15-18 : « Prophetam de gente tua et de patribus tuis sicut me suscitabit tibi Dominus Deus tuus; ipsum audies... Et ait Dominus mihi : ... Prophetam suscitabo cis de medio fratrum suorum similem tui : et ponam verba mea in ore eius, loqueturque ad eos omnia quae praecepero illi. Qui autem verba eius quae loquetur in nomine meo audire noluerit, ego ultor existam. » Moyse vita functo, dicitur, ibid., XXXIV, 10 : « Et non surrexit ultra propheta in Israel sicut Moyses. » Non ergo apparebit propheta hoc loco designatus, lege mosaica vigente. Erit similis Moysis, non quidem quantum ad dignitatem, nam Moyses erat tantum huius prophetae figura, sed quantum ad officium legislatoris; quod innuitur verbis supra relatis : Ponam verba mea in ore eius, loqueturque ad eos omnia quae praecepero illi. Expressius ut talis postea describitur, Is., XLII, 1-4 : « Ecce servus meus, suscipiam eum... Dedi spiritum meum super eum, iudicium gentibus proferet... In veritate educet iudicium,... et legem eius insulae expectabunt. » — 2° Mediante legislatore venturo, novum foedus cum novo populo Deus inibit, lege veteri evanescente, quia eius finis implebitur, Ierem. XXXI, 31-33 : « Ecce dies veniunt, dicit Dominus ; et feriam domui Israel et domui Iuda foedus novum, non secundum pactum quod pepigi cum patribus eorum, in die quo apprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Aegypti ; pactum quod irritum fecerunt... Sed hoc erit pactum quod feriam cum domo Israel post dies illos, dicit Dominus : Dabo legem meam in visceribus eorum et in corde eorum scribam eam, et ero eis in Deum, et ipsi erunt mihi in populum. » Huic promissioni alludit Apostolus, II Cor., III, 3, dicens quod lex nova est scripta, non atramento, sed Spiritu Dei vivi; non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus. Unde, relata prophetia Isaiae, idem concludit, Hebr., VIII, 13 : « Dicendo autem novum, veteravit prius. Quod autem antiquatur et senescit, prope interitum est. » Quid clarius desiderari potest ?

Prob. 2° ex prophetiis quae vocationem gentium respiciunt. Ex his quae in articulis superioribus dicta sunt, concludendum est gentem Israeliticam non fuisse a Deo in populum peculiarem electam, nisi ut Messias, ab ea oriturus, certo agnosceretur cum adveniret, et ut viae sterneretur Ecclesiae ab eo institutendae, quae vere catholica seu universalis esse debebat. Oportebat ergo vocationem gentium in veteribus Scripturis clare praenuntiari, et quidem ita fuit praenuntiata. Iam enim haec vocatio exprimitur in textu Isaiae modo citato, ubi dicitur foedus novum ineundum esse a Deo cum domo Israel. Porro haec domus Israel eadem est ac semen Abrahae, quod quidem carnaliter ex populo Iudaico coalescit, sed spiritualiter omnes qui fidem sancti patriarchae imitati sunt complectitur. De Abrahamo enim dictum est, Gen., XVIII, 18 : « Benedicendae sunt in illo omnes nationes », semelque et iterum ipsi dixit Dominus, ibid., XXII, 18 et XXVI, 4 : « Benedicentur in semine tuo omnes gentes terrae. » Ita intelligendam esse hanc promissionem, patet ex Apostolo id testante, Rom., IV, 13 et 16 : « Non enim per legem promissio Abrahae, aut semini eius, ut haeres esset mundi; sed per iustitiam fidei... Ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio omni semini; non ei qui ex lege est solum, sed et ei qui ex fide est Abrahae, qui pater est omnium nostrum », id est, non Iudaeorum tantum, sed eorum qui ex gentibus credent a Christo se fuisse redemptos. Christo, qui erat expectatio gentium, anticipatae hoc testimonium redditur, Psal. II, 7 et 8 : « Dominus dixit ad me : Filius meus es tu, ego hodie genui te. Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae. » De eodem dicitur, Psal. LXXI, 11 : « Et adorabunt eum omnes reges terrae, omnes gentes servient ei. » Clamat Isaias eum annuntians, XLIX, 6 : « Ecce dedi te in lucem gentium ut sis salus mea usque ad ultimum terrae. » Apud Osee legitur, II, 24 : « Et dicam non populo meo : Populus meus es tu; et ipse dicet : Deus meus es tu. » Concinnunt alii prophetae, Ierem., III, 17 ; Soph., II, 11 ; Zach., IX, 9 et 10. Ergo omnes gentes in unum populum, Christo duce, spiritualiter congregabuntur. Ergo novo populo nova lex dabitur, quâ, promissione adimpleta, figurae omnes evacuabuntur. Ergo lex mosaica, in qua omnia in figura continebuntur, necessario erat abroganda.

Prob. 3° ex prophetiis quae praenuntiant novum sacerdotium, novum sacrificium, arcae oblivionem, templi eversionem sempiternam; ex quibus sequitur abrogatio legis ritualis seu caeremonialis, quâ praecipuum locum in constitutione mosaica tenebat.

1° Novum sacerdotium. Psal. CIX, 4 : « Iuravit Dominus, et non paenitebit eum : Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech. » Ita statuit Dominus Messiam in aeternum sacerdotem fore, iam non secundum ordinem Aaronicum, sed secundum ordinem Melchisedech regis Salem, qui quamvis gentilis esset, proferebat panem et vinum; erat enim sacerdos Dei altissimi, Gen., XIV, 18 ; de quo dicit Apostolus, Hebr., VII, 1 et 3, quod, cum esset sacerdos Dei summi,... assimilatus autem Filio Dei, manet sacerdos in perpetuum. Quibus verbis significatur sacerdotium christianum, cuius praecipuum munus est mystice renovare et perpetuare, sub speciebus panis et vini, sacrificium cruentum quo Christus seipsum in ara crucis obtulit et immolavit. Non tantum extra familiam Aaronicam, sed etiam extra populum Israeliticum eligentur sacerdotes novae legis, Isaiä dicente, LXVI, 19-21 : Mittam ex eis qui salvati fuerint,... et adducent omnes fratres vestros de cunctis gentibus donum Domino,... et assumam ex eis in sacerdotes et levitas, dicit Dominus. » Porro sacerdotium Aaronicum cunctis institutionibus apud Iudaeos praestabat, quo cadente, totam legem cum eo cadere necesse erat, ut Paulus docet, de futuro sacerdotio loquens, Hebr., VII, 11 et 12 : « Si ergo consummatio, id est adimpletio secreti divini de generis humani salute, per sacerdotium leviticum erat — populus enim sub ipso legem accepit — quid adhuc necessarium fut secundum ordinem Melchisedech alium surgere sacerdotem, et non secundum ordinem Aaron dici? Translato enim sacerdotio, necesse est ut et legis translatio fiat. »

2° Novum sacrificium. Vigente lege mosaica, solis sacerdotibus ex Aaronica stirpe ortis sacrificia offerre licebat, et in uno loco, nempe in templo Hierosolymitano, et haec sacrificia multiplicis generis erant, ut unumquodque eorum sub aliquo respectu figuraret speciatim perfectionem aliquam futuri et unici sacrificii instituendi. Porro haec omnia abolenda erant, cum Messias unum sacrificium perfectum veteribus substitueret, quod insigni Malachiae prophetia annuntiatur, I, 10 : « Non est mihi voluntas in vobis, dicit Dominus exercituum, et munus non suscipiam de manu vestra. Ab ortu enim solis usque ad occasum magnum est nomen meum in gentibus, et in omni loco sacrificatur et offertur nomini meo oblatio munda; quia magnum est nomen meum in gentibus, dicit Dominus exercituum. » Hanc autem veterum sacrificiorum abolitionem iam antea praedixerat Daniel, IX, 26 et 27 : « Et post hebdomades sexaginta duas occidetur Christus, et non erit populus qui eum negaturus est. Et civitatem et sanctuarium dissipabit populus cum duce venturo... Et in dimidio hebdomadis deficiet hostia et sacrificium, et erit in templo abominatio desolationis, et usque ad consummationem et finem perseverabit desolatio. » Haec luce sunt clariora.

3° Arca oblivio. Iubente Domino, arca fuerat a Beseleel fabricata de lignis setim, Exod., XXV, 10 ; XXXVII, 1. Pluries vocatur arca testimonii, ibid., XXV, 22 et alibi,

Erat arca testamenti, ibid., XXX, 26 ; arca foederis, Num., X, 33 ; Iosue, III, 3 et alibi. Dixerat Deus Moysi, Exod., XXV, 16 : « Pones in arca testificationem quam dabo tibi. » Qua autem erat haec testificatio, apparet ex hoc loco, Deuter., X, 1 et 2 : « Dixit Dominus ad me : Dola tibi duas tabulas lapideas sicut priores fuerunt, et ascende ad me in montem. Faciesque arcam ligneam, et scribam in tabulis verba quae fuerunt in his quas ante confregisti, ponesque eas in arca. » Moyses itaque deposuit in arca tabulas in quibus scripta fuerant decem mandata Dei, quae erant testimonium foederis inter Dominum et populum suum initi. Igitur foedus ipsum huic signo connexum erat. Porro, hoc signum in oblivionem cessurum erat tempore quo foedus finem habiturum erat, ut ex his videtur, Ierem., III, 15 et 16 : « Dabo vobis pastores iuxta cor meum... Non dicent ultra : Arca testamenti Domini, neque ascendet super cor, neque recordabuntur illius, nec visitabitur, nec fiet ultra. » Tune erit quod dicitur ibid., VII, 15 : « Et proiiciam vos a facie mea, sicut proieci omnes fratres vestros, universum semen Ephraim. » Ergo, arca foederis pereunte, foedus ipsum, id est tota lex et religio mosaica erat abroganda.

4° Templi eversio sempiterna. Templum quod, iubente Domino, Salomon aedificavit, et in quo arca foederis fuit reposita, tabernaculo portatili fuerat suffectum, eratque domus Dei et locus ubi offerebantur sacrificia legalia. Domino erat acceptum, sicut ipse testificatus est, dicens, III Rey., IX, 3 : « Sanctificavi domum hanc, quam aeedificasti, ut ponerem nomen meum ibi in sempiternum, et erunt oculi mei et cor meum ibi cunctis diebus », id est, quamdiu durabit cultus figurativus, et quoadusque veniat, ut Christus dixit, Ioann., IV, 23, hora quando veri adoratores adorabunt Patrem in spiritu et veritate. Atqui huius templi destructio clare fuit praedicta, Ierem., VII, 14 et 15 : « Faciam domui huic, in qua invocatum est nomen meum, et in qua vos habetis fiduciam, et loco quem dedi vobis et patribus vestris, sicut feci Silo. Et proiiciam vos a facie mea. » Porro, per longum tempus tabernaculum Domini in Silo permanserat, in quo arca foederis fuerat recondita et sacrificia offerebantur, et hunc locum deseruerat Dominus, ut refertur Psal. LXXVII, 60 : « Et repulit tabernaculum Silo, tabernaculum suum, ubi habitavit in hominibus. » Ergo pariter respuendum erat templum Hierosolymitanum. Et non tantum erat respuendum, sed evertendum, ut iam inutile factum, cum cultus novus instauraretur, sicut ex Daniele apparet, ubi dicitur, IX, 26, quod, Christo occiso, et civitatem et sanctuarium dissipabit populus cum duce venturo, et finis eius vastitas, et post finem belli statio desolationis.

Obiici possunt plura loca Scriptura, ubi lex dicitur legitimus sempiternum, Levit., XVI, 29 ; mansura in sempiternum, Deuter., XXIX, 29 ; nulla delenda oblivione, ibid., XXXI, 21 ; in aeternum fundata, Psal. CXVI, 18.

Resp. 1° Si voces in sempiternum in aeternum, stricte sumerentur, sequeretur legem mosaicam vere aeternam fore, et cum hoc nonnisi absurde dici possit, dicendum est eam duraturam fuisse ad longum tempus, et non abrogari debuisse antequam veniret ille qui mittendus erat ad redimendum genus humanum. 2° Haec interpretatio vera demonstratur textu Ieremiae supra citato in prima probatione, ex quo sequitur legem veterem observandam fuisse quamdiu populus Israeliticus ipse subsisteret, id est usque ad divinae promissionis impletionem. 3° Christus ipse declaravit quo sensu intelligenda sit huius legis perennitas, cum dixit, Matth., V, 17 : « Nolite putare quoniam veni solvere legem aut prophetas : non veni solvere, sed adimplere. » Lex vetus fuit abrogata in quantum erat figurativa; fuit confirmata in quantum adimpleta; est aeterna, in quantum Ecclesia mosaica viam stravit Ecclesiae christianae, in quâ praeparatur Ecclesia coelestis in aeternum permansura. In hoc triplici statu diversimode apparet Christus, qui fuit heri, est hodie, ipse et in saecula, Hebr., XIII, 8.]