Summa summae S. Thomae, Tomus III

[Latitudinarii, sub specioso praetextu mutuae concordiae inter omnes Christianos ineundae, contra Catholicos acriter insurgunt, quod sua intolerantia dissensiones foveant, et impie contendunt, cum omnibus illis communionem esse habendam, qui quocumque modo divinam revelationem receperint, quamvis aliqua tantum eorum quae in ea continentur receperint, quos fide licet dimidiata, non secus ac Catholicos, salutem consequi posse asserunt. Atque hinc orta absurda distinctio articulorum fidei in fundamentales et non fundamentales, in quibus tamen assignandis ne ipsi quidem adhuc inter se convenerunt. Ex his autem quae dicta sunt patet, quam impie haec proponantur: sine fide enim impossibile est placere Deo, et vitam aeternam consequi; fides autem dimidiata nullimode fides divina dici potest. Nam, ut dicit Apost., II Cor., VI, 15, qua conventio Christi ad Belial? aut quae pars fideli cum infideli? Itaque

Dico 1°: Vera religio nullam aliam religionem a se diversam tolerare potest, atque intolerantia verae religionis proprius character esse debet.

Ante probationem, suppono veram religionem unam tantum esse posse, in quo tum Latitudinarii, tum alii sectarii consentire debent, cum, ipsis fatentibus, ea est vera religio quae divinam sequitur revelationem, quae innititur veracitati Dei revelantis, qui nec fallere nec falli potest. Illa igitur tantum est vera religio, quae divinam revelationem ea qua par est ratione sequitur. Itaque, si aliqua religio in admittendis revelatis excedat vel deficiat, aut admittat quae vera non sunt, aut non admittat quae vera sunt, ipsa non potest esse vera. Sicut ergo, si verum falso misceatur, verum esse desinit, et simpliciter verum amplius dici non potest; ita, si dogmatibus verae religionis falsa misceantur, vera religio esse desinit, et simpliciter vera amplius dici non potest.

Prob. itaque conclusio. Tolerantia quamdam consociationem secum affert. Atqui vera religio nullam consociationem habere potest cum dogmatibus alterius religionis a se diversae, ut patet ex allata suppositione. Ergo vera religio nullam religionem a se diversam tolerare potest.

Imo, sicut veritatis propria nota est nullam cum errore consociationem admittere, ita etiam proprius character vere religionis esse debet intolerantia cuiusvis alterius religionis.

Non inde tamen sequitur, sicut Latitudinarii effutiunt, quod hominum animi inter se dividantur, unusque alteri inimicus evadat. Catholici enim praeceptum Christi, ut eos quoque diligant a quibus mala acceperunt, suae menti propositum habent. Eadem ergo ratione se gerere debent erga illos a quibus, quamvis alia ac ipsi dogmata sequantur, nullum detrimentum accipiunt. Istorum quidem errores odio habentur ab iis qui veram christianam religionem profitentur, eosque, si possent, in viam salutis atque veritatis revocare vellent; at in hoc tantum abest ut animi alieni vestigia aliqua occurrant, quin potius evidentissime apparet, nihil magis eis cordi esse, quam veram solidamque utilitatem illorum procurare. Quis ignoret, iam inde ab Ecclesiae initiis, verae religionis professores quantopere quantisque cum suis periculis barbaros atque infideles ad Dei cognitionem et ad salutem aeternam adducere curaverint, et curent? Quod cum faciunt, hominum a se de religione dissidentium saluti, etiam cum impendio suae vitae, inserviunt.

Dico 2°: Falsae religionis ea conditio est, ut quoad dogmata consociationem cum aliis religionibus a se diversis inire possit.

Prob. Licet veritas cuique falsitati opponatur, non item falsitas, et nihil obstat quin duo aeque falsa inter se consocientur. Et revera, si semel statuatur divinam revelationem a divina authoritate procedere, et tamen posse ab aliquibus Christianis reiici aliqua revelata, quomodo damnari poterunt qui alia divinitus tradita et revelata contempserint atque reiecerint? Quo enim iure quis utitur, et aliis etiam eodem uti permittat, necesse est. Atque hinc non solum ethnici aliarum religionum superstitiones in suam introduxerunt, sed etiam Christiani qui a fidei veritate declinaverunt, vel omnes omnino sectas, vel saltem aliquas tolerandas esse statuerunt; et sola vera religio Christiana quoad dogmata nullam cum aliis sectis consociationem iniri posse censuit.

Obiicit Lockius, sufficere ad salutem aeternam, ut credamus Christum esse Messiam et Dei Filium, idque probare conatur pluribus sacrae Scripturae testimoniis, in quibus hoc Christus ab omnibus exegit. Atqui omnes pene haereticorum sectae admittunt hoc fidei dogma. Ergo.

Resp. cum dist. Christus hoc primo ab omnibus exegit, ut se verum Dei Filium esse crederent, et Apostoli maxime solliciti fuerunt ut id omnibus primo persuaderent. Conc.; Christus exegit huius tantummodo dogmatis fidem, nego.

Christus, uti Dei Filius, novam legem promulgaturus advenerat. Ut igitur firmaret suam authoritatem, qua erat Dei Filius, id primo curare debuit, ut omnes se Filium Dei esse crederent, idemque etiam Apostoli contenderunt. Est itaque Christi divinitas velut basis et fundamentum evangelicae revelationis. Nonne tamen ipse Christus voluit ut caeterorum quoque omnium quae tradidit cuncti fidem haberent? Praecepit Apostolis ut quae ab ipso audierant omnes docerent, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Marc., I, 15, Christus dicit: Quoniam impletum est tempus, et appropinquavit regnum Dei, paenitemini et credite Evangelio. Post resurrectionem, praecepit Apostolis, Marc., XVI, 15: Euntes in mundum universum, praedicate Evangelium omni creaturae. Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit; qui vero non crediderit, condemnabitur. Et Apostoli praeceptis obtemperantes, profecti praedicaverunt ubique, Domino cooperante et sermonem confirmante sequentibus signis, ibid., 20.

Obiiciunt Latitudinarii, cum Bayle, Rousseau et Voltaire: Dicendum non est unum prae altero magis revereri Deum, si unus prae altero S. Scripturam melius intelligat; sed satis est ut utrique S. Scripturam sicut regulam admittant, quamvis unus eorum in particulari et per errorem a Dei voluntate recedat. Sicuti enim qui S. Scripturam accipit eo sensu quo debet, ideo hunc sensum accipit, quia verum eum esse putat, non quia in se est verus, et quia, si alium acciperet, Deo se displicere crederet; ita qui S. Scripturam in falso sensu accipit, hunc sensum praefert, non quia falsus est, sed quia verus ipsi videtur, et se displicere Deo existimat, si in alio acciperet. Ergo qui sequitur S. Scripturae sensum quem verum esse putat, Deo placere et aeternam salutem consequi potest.

Resp. quaerendo a Latitudinariis an velint S. Scripturam esse regulam sensuum ipsorum hominum, an vero sensus hominum regulam S. Scripturae? Si S. Scriptura, uti revera esse debet, est regula sensuum hominum, eique homines in suis sensibus se accommodare debent, turpissime fallitur qui sensum eiusdem non assequitur, et eam aliter quam debet intelligit. Regula enim est norma cui conformari oportet, illi subiici et ab ea pendere, sicut mensura est norma mensurati, non vero mensuratum norma ipsius mensurae. Numquid aeque reveretur suum legislatorem, tam qui legi promulgatae non solum venerationem adhibet, sed praeterea studio et diligentia legitimum eius sensum assequitur, et secundum eam operatur, quam qui legem uti regulam generatim reveretur, at, propter suam malitiam, obstinationem et culpabilem ignorantiam, non assequitur eius sensum, et contra eam agit? Tunc ergo verus sensus S. Scripturae tribuitur, quando est conformis menti Dei loquentis, nec ideo est verus, quia qui eum recte intelligit putat esse verum, sed quia in se rectus est et conformitatem cum Deo loquente habet. Requiritur quidem, ad deceptionem vitandam, ut is sensus verus quoque esse putetur, non ideo tamen verus evadit, quia talis esse putatur. Inde vero est ut qui falsum sensum S. Scripturae tribuit, quamvis ipse verum eum esse putet, verum tamen non tribuat, nec eius falsa existimatio illum reddit menti Dei loquentis conformem. Nec refert quod Deo placere intendat tam qui recte, quam qui prave S. Scripturam intelligit; qui enim adhibuit omnem diligentiam ut verum Scripturae sensum assequeretur, adeoque assecutus est, revera Deo placet : at qui, propter suam malitiam, obstinationem, culpabilemque ignorantiam, verum Scripturae sensum assecutus non fuerit, licet se Deo placere putaverit, falso tamen ac impie putavit.]