Summa summae S. Thomae, Tomus III

Petes 1° quid et quantum restituere teneatur possessor malae fidei.

Resp. Possessor malae fidei, ultra quod tenetur restituere ea omnia ad quae diximus teneri possessorem bonae fidei ratione rei acceptae, nimirum rem exstantem, fructus omnes naturales, mixtos et civiles exstantes, aut id in quo ex his factus est ditior, insuper tenetur, ratione iniustae acceptionis, restituere: 1° valorem rei, quocumque modo, etiam casu, perierit; 2° omnes fructus, exceptis industrialibus, quos ipse percepit, etsi dominus non percepisset, aut quos dominus legitime percepisset, etsi ipse non perceperit, sive exstent, sive non, sive ex his sit factus ditior, sive non; 3° omnia luera cessantia aut damna emergentia domino ex iniusta acceptione aut detentione rei suae. Quia iniquus possessor, per iniustam acceptionem et detentionem rei alienae, horum omnium damnorum est causa voluntaria, et tenetur reparare iustitiam et aequalitatem quam sic voluntarie violavit; haec autem reparatio fieri non potest, nisi per omnium praedictorum restitutionem.

Haec autem intelligenda sunt quamdiu res existit, sive maneant apud iniquum possessorem, sive ad alium quocumque modo transeat. Quando autem res non amplius existit, non amplius fructificat domino, et tune non tenetur iniquus possessor restituere fructus qui perciperentur, si adhuc existeret, nisi casu quo apud dominum diutius perstisset et ex ea fructus ulteriores ipse percepisset; tune enim etiam illos secundum quantitatem spei iniquus possessor tenetur restituere, quia est etiam causa istius damni seu lucri cessantis.

Petes 2° utrum mala fidei possessor teneatur praestare valorem rei, si apud ipsum pereat, certo peritura apud dominum.

Suppono ut certum apud omnes quod, si res esset peritura apud dominum per iniuriam tertii, fur seu possessor iniquus teneatur restituere: v. g., occidis equum Caii quem Titius certo occidisset, furatus es et consumpsisti vinum quod fur alter pariter surripuisset, si mansisset apud dominum; teneris, quia, sicut ille alter furando contraxisset obligationem restituendi, ita tu, prius furando, prius contrahis obligationem.

Sed difficultas est casu quo res pereat apud possessorem malae fidei, certo peritura eodem modo et eodem tempore apud dominum: v. g., furatus es equum, qui moritur apud te, eodem modo moriturus apud dominum; navi vectus, merces alterius surripuisti, et orta tempestate, omnes merces cum tuo furto pereunt. Tenerisne ad restitutionem valoris equi vel mercium? Alii affirmant, alii negant. Ergo puto distinguendum. Unde

Resp. Vel res manifeste apparet certo brevi peritura, vel non apparet manifeste. Si primum, non tenetur restituere possessor malae fidei; si secundum, tenetur.

Primam partem non puto a quoquam esse negandam; quia res in illo casu nullius est valoris, et habetur moraliter perdita: unde ex iniusta detentione nullum damnum sequitur domino.

Ratio exemplis clarior fiet. Furatus es equum ita manifeste aegrum, ut ante diem elapsum sit moriturus; surripuisti boves, oves ab irruentibus hostibus iamiam abducendos, supellectilem ab incendio, merces a naufragio, et haec apud te eodem casu et eodem moraliter tempore abducuntur aut pereunt. Non teneris quidquam restituere; quia res illae tempore ablationis nullius erant valoris, nec coeperunt apud te valere domino, cum semper fuerint in eodem periculo.

[Ex iure Gallico et Italico, quocumque modo res furata perierit vel perdita fuerit, fur non eximitur ab obligatione pretium eius restituendi ¹. Duplex ratio afferri potest: 1° quia a principio fur est in culpa et in mora restituendi; 2° quia, etsi ex iure naturali fur ad nihil teneatur in casu, restitutio ipsi imponitur legitime ab authoritate publica, in paenam et vindictam culpae et iniuriae, et ob motivum ordinis publici. Attamen potest expectare sententiam iudicis.]

Prob. secunda pars, quae magis controvertitur. 1° Pospossessor malae fidei duplicem contrahit obligationem, unam ratione rei acceptae, alteram ratione iniustae acceptionis seu detentionis; et dominus duplicem actionem, unam in rem, alteram in personam possessoris. Re pereunte, exstinguitur quidem prima tam obligatio quam actio, at non secunda; haec enim tamdiu permanet, quamdiu fur non reparat iustitiam et aequalitatem quam violavit, ut patet et ex natura rei et ex communi sensu theologorum ac iurisperitorum. Atqui haec reparatio non fit nisi per restitutionem. Ergo, si non fiat restitutio, dominus laeditur in hoc suo iure seu actione.

Dices, iniustam acceptionem non parere obligationem restituendi in fure, neque actionem domino tribuere, nisi in quantum est damnificativa. Atqui non est damnificativa in casu quo res aeque periisset apud dominum. Ergo.

Resp. Nego min. Hoc ipso enim quo dominum rationabiliter invitum re sua non manifeste peritura spolias, quamvis sit illa ex alia causa ignota privandus, efficaciter ipsi damnum infers; quia in tali casu res tanti valet, secundum aestimationem hominum, ac si non esset peritura. Quod autem dominus sit cras eadem re ex causa non praevisa privandus, non facit quod tu, illam causam praeveniens, damnum ipsi non inferas, sed solum facit quod damnum quod cras alteri causae, puta igni vel naufragio, foret imputandum, tibi nunc imputetur: sicut quod tu occidas hodie Titium, qui cras esset occidendus a fera, non facit quod non sis vere homicida, verus damnificator et vere obligatus restitutioni; sed solum facit quod haec occisio tibi hodie imputetur, alioquin cras imputanda ferae.

Et mirum videtur quod adversarii haec omnia, etiam quantum ad obligationem restituendi, concedant, si Titius cras foret iniuste occidendus a causa libera, et negent de causa necessaria, siquidem occisio futura per causam necessariam non magis impediat quin tua praesens occisio sit damnificativa, quam si foret a causa libera.

Prob. 2°. Qui inique surripit rem alienam, aut eam iniuste detinet, iuxta hominum apprehensionem et omne ius, suscipit in se omne rei periculum, et ideo dicitur communiter quod possessor mala fidei teneatur de casu fortuito; ita quod in tali casu res non pereat domino, sed iniusto possessori, sicut vi contractus assecurationis res perit assecuratori, et non domino, hoc sensu quod assecurator debeat refundere valorem rei domino.

Unde, in nostro casu, eatenus fit melior conditio domini, quo acquirat ius ut res sua, seu eius valor, ipsi reddatur, a quocumque statu pervenerit. Ergo, si non redditur, laeditur in isto iure, et damnificatur.

Confirm. Si res heri empta et tradita, non soluto pretio, pereat hodie apud emptorem, eodem modo peritura apud venditorem, tenetur emptor nihilominus solvere pretium de quo fuit heri conventum. Ergo similiter fur tenetur praestare valorem rei furtivae. — Patet conseq.; quia obligatio furis ex delicto parta non magis exstinguitur per interitum rei, quam obligatio emptoris ex contractu. Et si dicas, per emptionem et traditionem fieri dominum rei, rem autem perire domino, dicam ego, ut supra, furem per iniustam detentionem suscipere in se omne rei periculum, et sic illi rem perire, hoc sensu quod eius valorem praestare teneatur.

Petes 3° ad quid teneatur possessor malae fidei ratione meliorationis et deteriorationis.

Resp. 1°. Possessor malae fidei tenetur restituere rem seu eius valorem secundum statum meliorationis, si intrinsecae sive extrinsecae, quem habuisset apud dominum, si possessor iniquus eam non surripuisset aut detinuisset, etiamsi apud ipsum in eo optimo statu non fuisset. Est communis et certa; quia, cum per iniustam suam ablationem aut detentionem impediverit hanc optimam rei meliorationem apud dominum, evidens est quod teneatur eam compensare.

Resp. 2°. Possessor malae fidei tenetur praestare valorem rei secundum optimum statum meliorationis, tam intrinsecae quam extrinsecae, quem apud ipsum habuit, quanvis haec melioratio non fuisset apud dominum, aut ipsi non profuisset.

Sit casus. Furatus es pullum qui apud te adolevit in equum robustum, et deinde senuit: en melioratio et deterioratio intrinseca. Furatus es mense septembri mensuram tritici valentem tribus aureis, mense ianuario apud te servatum valet quatuor aureis, mense iunio, vicina messe, valet tantum tribus aureis, aut minus: en melioratio et deterioratio extrinseca. Teneris, inquam, reddere valorem equi generosi, et quatuor aureos pro mensura tritici, etiamsi talis melioratio domino non profuisset, sive quia ante tempus meliorationis equum aut frumentum distraxisset, sive quia usque ad tempus deteriorationis servasset: ita quod, si, tempore quo restituis, res adhuc exstet apud te in deteriori statu, non sufficit eam ut talem restituere, sed teneris aliquid addere ad compensandam meliorationem praeteritam.

Prob. ex praecedentibus principiis. 1° Res, quamdiu permanet, melioratur domino, sive intrinsece sive extrinsece, et quanti valet quovis tempore, tanti domino valet. Ergo malae fidei possessor domino damnum infert, dum eam ipsi non restituit secundum quod pluris valuit. Neque dicas etiam decrescere domino, id enim falsum esse ostendimus; quia, ut probavimus, possessor malae fidei suscipit in se omne rei periculum, et inde fit melior fortuna domini. Unde, sicut si res casu apud ipsum furem pereat, etiam certo peritura apud dominum, tenetur eam quasi exstantem in suo valore praestare, ut dictum est; ita etiam, si res deterioretur, quamvis apud dominum esset deterioranda, tenetur reddere non deterioratam, sed ut ante melioratam apud se.

Quando possessor malae fidei rem alienam detinuit tempore maioris valoris, sive intrinseci sive extrinseci, tenebatur reddere ut erat, et ex tunc ratione iniustae detentionis contraxit obligationem eam restituendi secundum illum summum valorem quem habebat, non secus ac si tune primo accepisset. « Sicut accipere rem alienam, inquit S. Thomas, est peccatum contra iustitiam, ita etiam detinere eam; quia per hoc quod aliquis detinet rem alienam invito domino, impedit eum ab usu rei suae, et sic ei facit iniuriam ². » Unde utrumque habet eandem nocumenti rationem. Atqui obligatio semel contracta ratione iniustae acceptionis seu detentionis, sicut non exstinguitur per fortuitum rei interitum, ut dictum est, ita nec per subsequentem deteriorationem, sed per solam restitutionem aut domini condonationem. Ergo.

[Contra superiorem conclusionem dicunt plures quod, si res a domino servanda erat usque ad decrementum, fur non tenetur nisi valorem quem tunc habitura erat solvere; quia dominus damnum revera non patitur, et in eodem statu reponitur in quo versaretur, si iniuria non fuisset commissa. Haec sententia satis est probabilis, ut tuto in praxim deduci possit.]

Ut certa habenda sunt quae sequuntur ³.

1° Si res apud furem deterior facta fuerit, restituenda est secundum valorem quem habebat tempore quo sublata est. Secus enim dominus non reciperet id omne quod suum erat. — Hoc tamen, secundum Lessium, lib. II, cap. XII, n. 103, intelligendum est eo sensu quod res ex culpa detentoris decreverit; nam, si ex natura sua deterior sit eodem modo quo apud dominum facta fuisset, restituenda est uti modo est, cum res decrescat domino. Sed simul compensandum est damnum quod ex privatione rei suae dominus forte passus est. Et hoc in omni casu esse servandum.

2° Si dominus rem suam fuisset venditurus tempore quo sibi ablata est, et fur eodem tempore eam vendiderit aut consumpserit, tenetur tantum restituere valorem quem tune habebat. — Si vero fur sit in mora pretium refundendi, tenetur compensare damnum ex dilatione domino secutum.

3° Si res apud furem primo creverit et postea decreverit, et constet dominum illam venditurum aut consumpturum fuisse tempore quo maioris erat pretii, fur tenetur maius pretium ei reddere.

4° Si fur rem a domino non servandam vendiderit vel consumpserit tempore maioris pretii, tenetur totum pretium domino reddere : 1° quia res domino fructificat ; 2° quia nemo ex re aliena ditescere potest ⁴. Si vero hanc rem a domino non servandam vendiderit vel consumpserit tempore minoris pretii, contradicentibus pluribus, communius et probabilius tenetur hoc solum pretium esse refundendum ; nisi constet quod dominus non potuisset eodem pretio rem similem sibi comparare ⁵.

Regulam generalem pro similibus casibus tradit Lugo, disp. 18, n. 133 : « Quoties, inquit, agitur de restitutione lucri cessantis vel damni emergentis, debet restitutio fieri, non integre, sed iuxta maiorem vel minorem certitudinem talis lucri, vel vitandi talis damni, quantum scilicet spes illa incerta valere poterat, attentis iis omnibus quibus effectus impediri poterat. Et hoc, etiamsi obligatio restituendi ex delicto descendat. »

Petes 4° utrum restituere teneatur qui rem furatam in extrema necessitate consumpsit.

Resp. negative. Tenebatur quidem restituere, antequam in tali necessitate constitueretur, sed furtum non destruit ius quod ad rem habebat in tali casu. Habendus est ergo eodem modo ac si in ipsa necessitate rem accepisset et consumpsisset ⁶.

Petes 3° utrum qui rem alienam emit a fure, possit eam ipsi reddere, ut pretium solutum recuperet.

Resp. Communius negatur. At vero sententiam affirmativam, ut absolute probabilem et etiam probabiliorem, cum pluribus tenet S. Ligorius : « Ratio, quia, licet iste peccaverit rem mala fide emendo, tamen post emptionem habet ius, aeque ac emptor bonae fidei, ad contractum rescindendum, rem furi reddendo ; nam acceptio emptoris, postquam retractatur, non est de facto causa quod dominus rem suam amittat ⁷ ». Si vero, propter diuturniorem detentionem apud emptorem, damnum ex hoc capite domino obveniret, compensandum esset.

Petes 6° quid, si res aliena per manus plurium possessorum mala fidei transierit, ex donatione aut venditione ?

Resp. 1°. Quoad rem, restituenda est ab ultimo possessore. Illo deficiente, tenetur raptor pro pretio rei. Quod si neuter satisfaciat, ceteri per aequas partes debent rei pretium solvere. Tandem, defectu aliorum, unusquisque ad totum tenetur, quia obligatio in solidum eis incumbit.

Resp. 2°. Quoad rei fructus aut damna ex detentione secuta, singuli ad compensationem tenentur pro parte temporis quo rem detinuerunt. Si vero reliqui pro sua damnificationis et fruitionis parte non restituant, totius damni reparatio unicuique incumbit, pro rata temporis elapsi a die quo successive facti sunt rei alienae iniusti possessores ⁸.

Petes 7° utrum fur, praeter pecuniam ablatam restituere debeat etiam aliquod auctarium.

Resp. affirmative, si constet vel legitime praesumatur quod dominus lucrum ex pecunia sua erat percepturus ; quia damnum passus est, et indemnis fieri debet ; secus vero in casu opposito, quia dominus, qui nullum damnum subiit, ex re aliena ditesceret ⁹

Petes 8° utrum possessor mala fidei possit deducere expensas in re conservanda vel melioranda factas.

Resp. Probabilius est expensas necessarias et utiles posse, in foro conscientiae, deduci a possessore mala fidei, et dominum teneri secundum iustitiam eas ipsi refundere. Est D. Thomae in hac parte, q. 100, a. 6, ad 3, ubi cum dixisset quod qui simoniace accepit beneficium, teneatur restituere, non solum fructus perceptos, sed etiam eos qui percipi potuerunt a possessore diligenti, subdit id intelligendum esse « deductis expensis factis causa fructuum. »

Prob. responsione ratione : inter possessorem malae fidei et dominum rei intercedit virtualis et tacitus contractus, quo dominus adstringit furem ut, si rem non restituat, eam conservet et, in quantum potest, perficiat, faciatque ideo expensas ad hac necessarias. Ergo tenetur dominus has expensas tamquam ex eius voluntate factas refundere, dum res ipsi restituitur. — Prob. ant.; quia iure praesumitur dominum velle ut res sua maneat integra, imo et, in quantum possibile est, augeatur in suum commodum. Ergo ad haec intendit obligare furem in suppositione quo rem retineat.

Ita ex iure naturali, et etiam ex iure positivo ¹⁰, nempe scilicet dominus rei ex bono alieno ditescat. Imo possessori licet deducere expensas mere voluptuarias, si tamen intacta substantia separari possint, nisi domino placeat eas refundere.]

Dico, « in foro conscientiae, » quia in foro exteriori possessor mala fidei in poenam delicti privabitur expensis qualibuscumque, cui sententiae, utpote iustae, parere tenebitur ¹¹.

Petes 9° utrum et quid sit restituendum a possessore dubiae fidei.

Resp. 1°. Qui, antequam rem possideat, dubitat an sit furtiva, seu an eam possit iuste possidere, primo peccat contra iustitiam eam possidendo seu acquirendo animo sibi retinendi ; quia se exponit periculo rem alienam, invito rationabiliter domino, detinendi, et hoc ipso iniuste possidet.

Si autem, facta diligenti inquisitione, ad quam tenetur, ut dictum est de rebus inventis, constet esse alienam, debet integram restituere ; si remaneat dubium, rationi et aequitati naturali videtur conformius quod restituat, non totum, ut quidam volunt, forte enim est sua, sed partem pro ratione dubii.

[Advertendum quod qui in dubio coepit possidere spoliando alium possessione sua, debet primum, dubio perseverante, rem totam priori possessori restituere, qui eum titulo certo iniuste privavit.]

Resp. 2°. Qui, postquam rem bona fide acquisivit, dubitare incipit dubio fundato, an non sit furtiva : 1° Tenetur inquirere veritatem, adhibita morali diligentia maiori vel minori, pro rei qualitate, ut dictum est de rebus inventis ; alioquin se exponit periculo detinendi alienum, et fit possessor mala fidei. 2° Si autem, post inquisitionem sufficientem, maneat aequale dubium, secundum plures, potest rem ut suam retinere, consumere, vendere, etc., quia tunc currit haec regula iuris : « In pari dubio, melior est conditio possidentis, » iuxta quam omnia tribunalia, tam ecclesiastica quam civilia, rem possessam in dubio totam adiudicant possidenti. Debet tamen esse animo dispositus reddere domino, si compareat, rem exstantem, aut, si non exstet, id in quo factus est ditior, et si vendat, monere emptorem de tali dubio, quia est vitium quo minuitur eius valor.

(Recte pronuntiatur rem possessori adiudicari posse in aequali dubio, ob titulum possessionis, quem dubium non destruit. Ulterius procedit S. Ligorius, et ex principiis quos statuimus in tract. de Actib. hum., de Probabilitate, eamdem conclusionem admittit, quando possessor habet pro se opinionem probabilem, et contra se probabiliorem; vel pro se solam possessionem et contra se opinionem unice probabilem. In hoc duplici casu, potest rem suam retinere, donec constet moraliter, id est per probationem superantem praesumptionem ex possessione natam, rem esse alienam. Ratio est, quia statim ac ipsa possessio non est dubia, sed certa et legitima, quamvis sola, parit per se, ex regula iuris citata, praesumptionem certam de iustitia formali possessionis, quae praeponderat omnibus rationibus certitudinem moralem oppositam non patientibus, nec cedit nisi veritati ¹².

Qui tunc rem dividendam esse pro rata dubii decernunt, non attendunt quod ei in cuius favorem militat dubium seu probabilitas ius certum tribuunt sine titulo certo.

Petes 10° utrum possessor dubiae fidei prescribere possit, si, facta debita inquisitione, dubium perseveret.

Resp. 1° affirmative probabilius, si bona fide coepit possidere ; quia dubium illud perseverans, quod diligentia debita non potuit dissipare, factum est invincibile, et proinde, etiam illo manente, conscientia efformari potest praesertim ex principio iuris : « Melior est conditio possidentis. »

Resp. 2° negative, si dubia fide coepit possidere, quia bona fide ad praescribendum requisita destituitur ¹³

Petes 11° utrum aliquid debeat restituere qui dubitat an aliquem iniuste damnifieaverit, v. g., an mandato vel consilio dato in damnum efficaciter influxerit; an ex vulnere inflicto mors sit secuta; an proles sit nata ex adulterio.

Resp. Probabilius est dubitantem an alium iniuste damnificaverit, teneri ad restitutionem, non totius, sed partis, pro rata dubii.

Prob. 1°. Qui dubitat an damnum causaverit, dubitat consequenter an teneatur restituere, sicut qui iudicat certo se damnum intulisse, certo iudicat se teneri restituere. Atqui, hoc ipso quo dubitat se tenere restituere, certo tenetur ; quia, si non restituat, cum forte teneatur, exponitur manifesto periculo committendi iniustitiam, et hic currit haec regula iuris : « In dubio tutior pars est eligenda. » Ergo.

Respondent adversarii, quod qui dubitat an damnum fecerit, non dubitet nisi forte speculative an teneatur restituere, quia per iudicium reflexum, quod « in pari causa melior sit conditio possidentis, » certus practice manet se non teneri restituere, nisi ipsi certo constet se teneri; possidet enim res suas, quibus ideo se spoliare non debet, quia non tenetur.

Sed contra. Possessio non reddit meliorem conditionem possidentis, nec ipsum eximit a restitutione in dubio, nisi in quantum fundat praesumptionem quod non subsistat ratio obligans ad restitutionem, sicut contingit in his quae iam diu bona fide possidemus, quatenus non est verisimile quod homines rerum suarum avidi eas aliis possidendas relinquant, ut dixi de praescriptione. At, in nostro casu, possessio rerum tuarum non fundat praesumptionem quod non subsistat ratio obligans ad restitutionem, quae est damnum de quo dubitas.

Prob. 2°. In casu posito, praesumptio damni stat contra dubitantem, ita ut ipsi incumbat probare se illud non causasse. Ergo, si id non probat, tenetur ad illius reparationem, saltem pro parte. — Prob. ant. Ubi constat de delicto, praesumptio stat contra delinquentem, sic ut ipsi incumbat probare nullum exinde provenisse damnum ex eis quae ex tali causa provenire solent ; quia, secundum omnia iura, in dubia causa magis favendum est innocenti quam nocenti. Atqui constat de delicto, nempe positam esse iniuste causam sufficientem damni. Ergo.

Confirm. Quando duo concurrunt per accidens ad idem damnum, et dubitatur a quo sit causatum ; v. g., duo explodunt in eundem hominem, et dubitatur ex cuius ictu sit occisus ; duo moechantur cum eadem muliere, et nescitur ex cuius concubitu nata sit proles : uterque tenetur ad restitutionem pro parte, ut communiter docent theologi. Ergo, a fortiori, nocens, dum concurrit cum innocente.

Dices : Proles, in dubio, potest se reputare legitimam, donec probetur spuria. Ergo etiam adulter potest eam reputare legitimam, sicque nihil pro ea restituere.

Resp. Nego consequentiam ; quia iura sic disponunt in favorem prolis innocentis, non in favorem adulteri nocentis.

[Nobis videtur aliter solvendam esse hanc quaestionem, et sit in exemplum casus prolis ex adulterio natae.

Ponendum est primo hoc principium, quod aliquis non tenetur reparare damnum aliquod, nisi constet eius actionem fuisse causam positivam, efficacem et formaliter iniustam damni. Dico, « nisi constet; » quia, si pronuntiaretur dubitantem an alium damnificaverit teneri ad restitutionem, obligatio certa erueretur ex causa dubia, et effectus virtutem causae excederet ; quod repugnat. Et idem dicendum est, etiamsi damnificator dubius ad partem tantum damni reparandam adigeretur, pro ratione dubii ; nam, ut supra dictum est, ius certum sine titulo certo damnificato tribueretur.

In casu proposito distinguendum est. Vel dubitatur an proles sit mariti aut adulteri, vel dubitatur an proles certo ex adulterio nata sit huius vel illius adulteri.

Si prius, adulter ad nihil tenetur : 1° quia de damno non constat ; 2° quia praesumitur prolem esse legitimam, nisi contrarium probetur, eo magis quo adulteri effectum naturalem criminis praecavere student. Tertiam rationem addit S. Ligorius ¹⁴, scilicet quod « melior est conditio adulteri possidentis bona sua, quibus non tenetur se spoliare pro obligatione dubia. » Ita communiter, contra quosdam, qui dicunt esse restituendum pro rata dubii.

Si posterius, subdistinguendum est.

1° Si forte duo ex communi consilio uxorem alienam ad committendum adulterium adduxerint, dicunt multi utrumque teneri pro rata dubii. Nos vero, ulterius progredientes, censemus eos in solidum teneri, ita ut, uno deficiente, alter ad totum teneatur, quia per modum unius egerunt.

2° Si duo adulteri absque omni consilio crimen patraverint, dissentiunt theologi. S. Ligorius ¹⁵ utrumque ab obligatione damnum compensandi eximit, ob rationes allatas in casu quo dubitatur an proles sit legitima vel adulterina. Sed verius dicendum est utrumque teneri, saltem pro rata dubii, ut affirmat Gury ¹⁶, et melius in solidum, ut nobis videtur. Ratio est, quia uterque fuit diverso modo causa positiva, efficax et formaliter iniusta damni illati marito, qui ius certum habet ad compensationem.

Ille quidem qui factus est pater prolis adulterinae, damnum intulit et tenetur illud reparare ; si vero ut talis agnosci non possit, hoc evenit ex alterius facto, qui crimine suo impedivit ne ab authore damni compensatio determinate exigatur, et ex hac incertitudine maritus innocens, qui certo fuit laesus, pati non debet. Ergo.

Quamvis S. Ligorius in solvenda ista quaestione dissentire videatur, nostrae tamen conclusioni favet ; nam, etiamsi utrumque adulterum ab omni obligatione eximat, excipit tamen ¹⁷, si adulter secundus adverterit, saltem implicite, se incertitudinis illius causam fore ; quod in nostram sententiam recidit.

Quae de adulterio dicta sunt, de casibus similibus sunt intelligenda.]