Summa summae S. Thomae, Tomus III

Varie accipitur nomen iuris: 1° pro eo quod iustum est. Iustum autem dupliciter sumitur: generaliter, pro omni eo quod est legi consonum; stricte, pro aequalitate alteri debita; dicuntur enim vulgariter ea quae adaequantur iustari. Et ius sic sumptum est obiectum iustitiae, ut infra dicemus.

2° Ius accipitur pro legitima facultate aliquid faciendi, acquirendi, possidendi, alienandi, etc.: quo sensu quis dicitur uti iure suo. Ius autem hoc secundo modo sumptum est fundamentum iuris primo modo sumpti. Nihil enim est alteri debitum ad aequalitatem, sine iure in altero, quia quod est debitum, est iuri debitum; sunt enim correlativa ius et debitum.

3° Sumitur ius pro lege, quae est regula iusti in genere. Unde ab hoc iure pendet ius secundo modo sumptum; quod enim aliquis habeat ius ad aliquid, id ipsi tribuitur vel a lege naturae, vel a lege positiva, vel saltem ex concessione libera Dei vel hominum. Quapropter

Dico 2°: Ius hoc triplici modo sumptum potest eadem divisione dividi in ius naturale et positivum.

Et quantum ad ius sumptum pro lege, patet; quia lex alia naturalis, alia positiva. Non ponitur lex aeterna, quia haec divisio fit in membra omnino diversa; lex autem naturalis non est quid omnino diversum a lege aeterna, sed est eius participatio in rationali creatura, ut docetur Ia IIae, q. 91, a. 2, ad 1.

Ius positivum dividitur in divinum et humanum. Divinum aliud veteris, aliud novi Testamenti. Ius positivum humanum dividitur in ius gentium, ius canonicum et ius civile. Ius canonicum, quod nos specialiter spectat, conflatur ex canonibus conciliorum, decretis Pontificum et sententiis Patrum.

Ius sumptum pro iusto, similiter dividitur adaquate in ius naturale et ius positivum¹ ; quia ius sic sumptum est iustum, seu alteri adaequatum. Atqui dupliciter potest aliquid esse alteri adaequatum. Uno modo, ex natura rei, puta cum aliquis tantum dat ut tantumdem recipiat, et hoc vocatur ius naturale. Alio modo aliquid est alteri adaequatum seu commensuratum, ex beneplacito ponentium, ut dum duae personae privatae sic inter se paciscuntur, vel communitas consentit tale quid esse habendum pro iusto, vel princeps lege statuit ita esse; et hoc dicitur ius positivum. Caetera subdivisiones ut in divisione legis.

Ius sumptum pro « facultate legitima, etc., » dividitur etiam, ex parte principii, in naturale, quod lege seu concessu naturae competit, et in positivum, quod lege positiva vel libera Dei aut hominum concessione competit. Caeterae subdivisiones ut in divisione legis. Item hoc ius ex parte termini quem respicit, dividitur in ius in re et ius ad rem.

Ius in re est quod quis habet in re iam sua et obtenta. Unde dat actionem realem in ipsam rem. Ad hoc requiruntur tres condiciones: existentia rei, legitimus titulus, ut emptio, donatio, etc., et traditio rei. Ita, exceptis quibusdam casibus, ius disposuit.

Ius ad rem est quod quis habet ut res aliqua fiat sua. Ad hoc nulla alia requiritur conditio, quam legitimus titulus. Non dat actionem in ipsam rem, sed in personam tantum. Tale ius² acquiritur per donationem, emptionem, etc., ante traditionem. Item per electionem, praesentationem ad officium, per collationem beneficii ante acceptationem, etc.

Cum ius secundo modo sumptum, pro facultate aliquid faciendi, acquirendi, etc., sit fundamentum iuris seu iusti, quod est obiectum iustitiae, multa de illo seitu necessaria occurrunt discutienda, maxime de dominio, quod est praecipua eius species.

Duplex est dominium: unum iurisdictionis, quod est potestas gubernandi suos subditos; alterum proprietatis, quod est facultas disponendi de aliqua re ut sua in proprium commodum, et de illo hic potissimum agitur.

Dominium proprietatis iterum est duplex: unum plenum et perfectum, aliud non plenum et imperfectum.

Dominium plenum est ius ad rei proprietatem et eius emolumenta. Non plenum est ius ad proprietatem rei absque emolumentis, et dicitur dominium directum, quale, v. g., competit principi respectu feudi; vel ius ad emolumenta absque proprietate, et dicitur dominium utile, et tale competit usufructuariis, feudatariis, emphiteutis, etc.

Itaque

Dico 1° : Dominium proprietatis plenum et perfectum, prout directum et utile complectitur, recte definitur: « Ius in re, seu facultas legitima disponendi de re, tamquam sua, ad quemlibet usum lege non prohibitum, in proprium commodum. » Colligitur ex D. Thoma, hic q. 66, a. 1, c.

Dicitur, « ad quemlibet usum lege non prohibitum; » quia, licet dominium ex natura sua tribuat potestatem ad qualemcumque usum, potest tamen haec potestas impediri per legem ne exeat in actum: ut fit in pupillo, qui ante legitimam aetatem non potest bona sua alienare, licet sit verus illorum dominus; unde, si alienaret, non peccaret contra iustitiam.

Eaedem autem conditiones requiruntur ad perfectum dominium, quae requiruntur ad ius in re, scilicet: existentia rei, legitimus titulus et traditio rei.

Dico 2°: Ususfructus definitur: « Ius utendi fruendique rebus alienis, salva earum substantia. » Ita in iure.

Dicitur, « fruendi, » ut distinguatur a simplici usu.

Qui enim habet simplicem usum, potest tantum uti re, v. g., equo, domo, horto, agro, silva, etc., ad necessitatem propriam et quotidianam, ita ut nec superfluos fructus nec ius quod habet possit alteri locare, vendere, aut gratis cedere; cum is qui usumfructum habet, possit haec omnia facere, ita L. 12, ff. de Usu.

Fructus autem reputantur non solum in immobilibus, ut in fundo foenum, segetes, virgulta, arbores caeduae, bois taillis (fructiferae enim non reputantur fructus), sed etiam in mobilibus, ut in grege lana, lac, foetus, etc. Ubi nota, silvam caeduam, etiamsi intempestive caesa sit, esse in fructu, sicut olea immatura lecta, item foenum immaturum caesum. L. 48, ff. de Usufructu. Quoad messem vero et vindemiam, expectanda est maturitas usufructuario.

Nota insuper quod, si usufructuarius moriatur antequam collegerit fructus, etiamsi maturos, hi acquirantur domino proprietatis, et non haeredibus fructuarii. Ita in Instit. de Rerum divisione, § Is vero. Ratio est, quia quamdiu adhaerent fundo, censentur unum cum ipso. Unde pertinent ad dominum fundi, donec fructuarius eos colligendo fecerit suos.

Dicitur, « rebus alienis; » quia ususfructus est servitus, qua nonnisi in rebus alienis constitui potest. « Nemini enim res sua servit, sed prodest iure dominii, » ut dicitur L. 26, ff. de servitute praedior. rustic.

Dicitur, « salva rerum substantia; » quia usufructuarius debet rem integram proprietario reservare. Unde ususfructus non potest proprie constitui in rebus quae unico usu consumuntur, ut in vino, oleo, etc.

Dico 3° : Usus definitur a iuristis: « Ius utendi tantum rebus alienis, salva earum substantia. »

Dicitur ius utendi tantum, et non fruendi; quia, ut iam dixi, simplex usuarius potest tantum fructus rei, ut olera, poma, foenum, in propriam et quotidianam necessitatem percipere, sed eos non potest vendere seu donare, nec rem ipsam locare; quod potest usufructuarius.

Dicitur, « salva rerum substantia, » quia in usu, sicut in usufructu, debet res integra conservari domino.

Ex quo habes hanc usus definitionem non competere rebus unico actu consumptibilibus, ut vino, oleo, pani, etc.; quia per talem usum non manet salva rei substantia. Unde, si generalius sumatur usus, prout convenit rebus tam unico actu consumptibilibus, quam non consumptibilibus, est « ius utendi re aliena. »

Circa hunc usum rerum unico actu consumptibilium magna fuit olim concertatio, non solum inter theologos, sed etiam inter Pontifices: utrum distingueretur a dominio? Pro cuius resolutione sit

Duplex distinguitur usus: unus independens et irrevocabiliis ad nutum concedentis, ut in mutuo; alter dependens et revocabilis ad nutum concedentis, qualem habent convivae ad dapes appositas, religiosi particulares ad cibum aut potum sibi a superiore concessum; haec enim, sive dapes, sive cibi et potus, quamdiu existunt, a domino vel superiore auferri possunt absque iniustitia.

Usus irrevocabilis vocatur a Nicolao III, cap. Exiit, de verborum signific. in 6°, et a quibusdam theologis, « usus iuris, » quia est ius absolutum et solidum. Usus revocabilis vocatur usus facti; quia ius quod importat aut supponit, est valde debile, utpote dependens a voluntate alterius.

Dico: Usus revocabilis in rebus uno actu consumptibilibus, distinguitur a dominio.

Prob. 1°. Separatio est manifesta realis distinctionis probatio. Atqui usus revocabilis, ut in conclusione, est separabilis a dominio. Ergo. — Prob. min. Qui concedit alteri facultatem utendi re sua, retinendo potestatem revocandi pro nutu hanc facultatem et disponendi de re sua ad quem voluerit usum, is concedit usum et retinet dominium. Ergo. — Prob. ant. Quod concedat usum, per se patet. Quod retineat dominium, probatur. Ille est vere dominus, qui rem suam ad se pro libitu revocare potest, nullo contractu interveniente, et de ea ad quemlibet usum disponere. Ergo.

Prob. 2°. Religiosi particulares habent usum eorum quae ipsis conceduntur ad victum, revocabilem a superiore. Atqui non habent eorum dominium, cum per votum paupertatis abdicaverint omnium rerum dominium et proprietatem¹ . Ergo.

Confirmatur exemplo quo utitur Nicolaus III. Paterfamilias praebens hospitibus convivium, dat eis ciborum usum ad nutum suum revocabilem. Atqui tamen non transfert eis dominium. Ergo. — Prob. min. Convivae non sunt domini eorum quae mensae apponuntur, nec illis uti possunt ad quemlibet usum, sed tantum ad comedendum, idque sic dependenter a voluntate patrisfamilias, ut nullam iniustitiam committeret, si quae exposuit tolleret. Ergo.

Ita nobiscum sentiunt Nicolaus III, Clemens V, et ante illos Alexander III et Gregorius IX, Soto, Navarrus, Sylvius, Lessius, et alii plures cum integra Scotistarum schola.

Obi. : Ioannes XXII, Extravag. Ad conditorem, asserit contrarium nostrae sententiae, et ait, quod dicere in talibus rebus usum separatim posse constitui a dominio, repugnet iuri et obviet rationi. Ergo, vel ille, vel prius laudati Pontifices erravere.

Resp. 1° esto admittamus Ioannem XXII in hac parte errasse, nihil sequitur absurdi, cum non sit materia fidei aut morum, sed partim naturalis, partim civilis : et aliunde id dixerit non definiendo ut Pontifex, sed ratiocinando ut doctor particularis.

Responderi potest 2° nec in hoc errasse Ioannem XXII; quia non sumit dominium stricte et proprie, sed late et improprie pro iure etsi tenuissimo, seu potius pro licentia utendi re eam consumendo, quae cum in rebus usu ipso consumptibilibus quoad effectum aequivaleat dominio (Fratres enim Minores aeque libere cibos consumunt, ac si essent domini), ideo Pontifex hoc ius licet tenuissimum et revocabile vocavit dominium, aequivalenter scilicet et similitudinarie. Hanc solutionem innuit glossa in Clement., Exivi de Paradiso, § Proinde.

Petes 1° quid sit possessio.

Resp. Possessio dicitur a pedum positione, quia per pedum positionem super immobilia solet acquiri. Defini tur communiter : « Detentio rei adminiculo corporis, animi et iuris. »

Explicatur. Dicitur, « detentio : » quo nomine intelligitur etiam prima apprehensio, qua est possessionis inceptio et acquisitio.

Dicitur, « rei, » non solum corporeae, ut agri, domus, aut mobilium, sed etiam incorporeae, ut census, beneficii, servitutis, et similium iurium, quae dicuntur quasi possideri.

Dicitur, « adminiculo corporis; » quia non incipit, nec est possessio, nisi adveniat actus externus seu corporeus, quo vel pede, vel manu, vel oculis, vel alio simili modo apprehendatur res in se vel in alio in quo contineri censeatur, ut dicam modo.

Dicitur, « adminiculo animi; » quia requiritur intentio rem sibi et non alteri possidendi et detinendi. Unde depositarius non proprie possidet depositum, nec tutor bona pupilli.

Dicitur, « adminiculo iuris, » non quod necesse sit ut ius eam approbet, alias omnis possessio foret iusta, sed quia ad possessionem requiritur ut ius non impediat quin rei detentio censeatur eius possessio. Qua de causa, detentio rei sacrae a laico non est possessio, nequidem facti, iure id prohibente; detentio vero rei furtiva profanae, licet iniusta, est tamen vera possessio facti, quia ius non impedit quin talis rei detentio sufficiat ad possessionem.

Petes 2° quotuplex sit possessio.

Resp. Inter varias possessionis divisiones (alia enim est iusta, alia iniusta, alia proprio nomine, alia alterius nomine), praecipua est in civilem, naturalem et civilissimam.

Civilis est quae corporis adminiculo inchoata, solius animi adminiculo retinetur et continuatur. Sic civiliter possidet, qui abest a rebus suis, sed animo et facultate eas retinet et occupat ut suas, quamdiu per alium a possessione non deiicitur. Dicitur civilis, quia magis constat iure civili quam naturali, cum modus naturalis possidendi sit per corporalem insistentiam, et etiam quia parit effectum civilem, scilicet praescriptionem.

Naturalis est qua res corpore simul et animo occupatur. Censetur autem quis corporaliter occupare, quando ita rei vicinus est, ut illi possit continuo adesse. Haec naturalis possessio potest separari a civili : nam fur, v. g., rem meam possidet naturaliter, ego civiliter, donec per abstractionem eius de loco in locum ponatur extra meam custodiam ; tunc enim a civili possessione deiicior.

Civilissima est qua sola legis dispositione acquiritur, etiam ab inscio, adeoque sine corporis et animi adminiculo. Sic haeres parvulus defuncti haereditatem possidet, praesertim in Gallia et patria Leodiensi, ubi mortuus induit vivum : Le mort saisit le vif. Ratio est, quia modus acquirendae possessionis humano iuri subiacet, quod potest diversos modos statuere, prout magis videtur expedire reipublicae.

Petes 3° utrum, amissa possessione, semper amittatur dominium.

Resp. negative. Etenim rei amissae vel furto ablatae amitto possessionem, non tamen dominium.

Petes 4° qua sint privilegia possessionis.

Resp. Praecipua privilegia possessionis sunt : primum, quod pariat praescriptionem; secundum, quod in dubio sit melior conditio possidentis; tertium, quod non sit possessoris probare quod res sit sua, sed oppugnantis probare quod non sit. De possessione vide plura apud legum interpretes.