Summa summae S. Thomae, Tomus III

Fuit omni tempore necessarium necessitate medii ad salutem credere fide supernaturali determinate et explicite haec duo : scilicet Deum esse authorem gratiae et remuneratorem gloriae.

Prob. ex Apostolo, Hebr., XI, 6, dicente : Sine fide impossible est placere Deo. Credere enim oportet accedentem ad Deum, quia est et inquirentibus se remunerator sit. Apostolum loqui de Deo et remuneratore in ordine supernaturali, scilicet quod sit author gratiae et remunerator gloriae, constat : 1° quia, cum dicit : Credere oportet, loquitur de fide supernaturali quam antea definierat, ibid., 1 : Rerum sperandarum substantia, argumentum non apparentium. Res enim sperandae humani ingenii captum superant, et res non apparentes humana ratione investigari non possunt. 2° Quia postea in eodem capite, 14, dicit de Abraham, quod cum aliis SS. Patribus, meliorem patriam, id est caelestem, appeteret, et de Moyse, ibid., 26, quod, thesauro Aegyptiorum contempto, aspiciebat in remuneratorem, utique caelestem.

Suadetur ratione. Secundum providentiam ordinariam, necessarium est necessitate medii ad salutem, quod homo, qui ratione regitur, cognoscat finem ultimum in quem tendit, et media quibus ad illum pervenitur. Finis ultimus in quem homo tendit, est consortium gloriae Dei ; media quibus ad illum pervenitur, sunt gratia et actus virtutum supernaturalium fidei, spei et amoris, per gratiam eliciti. Atqui hunc finem et haec media homo cognoscere non potest per rationem naturalem, sed per solam revelationem ; sunt enim supernaturalia, nec ratio naturalis dictat Deum velle admittere hominem ad consortium suae gloriae, neque explicat media quibus ad illud pervenitur. Ergo.

Dico 2° : Post Evangelium sufficienter promulgatum, fides explicita Incarnationis et Trinitatis est omnibus necessaria necessitate medii ad salutem.

Est probabilior et communior. Intellige tamen de necessitate non ex natura rei, alioquin eadem fuisset omni tempore, sed de necessitate ex institutione et voluntate Dei pro hoc statu legis gratiae.

[Dicitur, « post Evangelium sufficienter promulgatum, » quia supponitur, ante dictam promulgationem, fidem implicitam horum mysteriorum fuisse communiter sufficientem, ex Apostolo, ad Galat., III, 23 : Prius autem quam veniret fides, sub lege custodiebamur conclusi in eam fidem qua revelanda erat. Dixi « communiter, » id est minoribus et communi populo. Videtur enim quod maiores, seu sacerdotes et doctores, offerentes sacrificia praefigurativa Christi, et explicantes prophetias de Christo venturo, tenebantur saltem necessitate praecepti aliquo modo harumce rerum sacrarum significationem cognoscere.]

Prob. prima pars. 1° Ex Scriptura. Christus, Ioann., III, 14 et 15, dicit : Sicut Moyses exaltavit serpentem in deserto, ita exaltari oportet Filium hominis, ut omnis qui credit in ipsum, non pereat, sed habeat vitam aeternam. Atqui aspectus serpentis erat medium necessarium ad sanitatem corporalem. Ergo et fides in Christum ad sanitatem spiritualem. Ipsum autem loqui de fide explicita, patet ex his quae ibidem subdit : Qui, inquit, credit in eum, non iudicatur ; qui autem non credit, iam iudicatus est, quia non credit in nomine Unigeniti Filii Dei. τὸ ὄνομα designat personam ; τὸ τοῦ ὄνόματος Unigeniti Filii Dei distinguit a caeteris personis. Ergo loquitur de fide explicita, et quidem absolute necessaria ; quia qui non credit, iam iudicatus est.

Ioann., XIV, 1, Christus dicit : Creditis in Deum, et in me credite. Ubi parem exigit fidem de seipso ac de Deo. Atqui fides explicita de Deo est necessaria necessitate medii. Ergo et de Christo. Plura alia similia leguntur in Evangelio et in Epistolis Pauli.

Prob. 2° ex Patribus et concil. Trid. S. Augustinus, lib. de Corrept. et Gratia, c. 7, n. 11 : « Ab hac damnatione, inquit, non se liberabunt, qui poterunt dicere se non audivisse Evangelium. » Ubi loquitur de fide explicita, quia loquitur de fide Evangelii, et necessitatem adstruit absolutam atque inexcusabilem, etiam ex ignorantia invincibili, quod importat necessitatem medii.

S. Thomas, hic a. 7, c, ubi initio loquitur de eo quod est necessarium necessitate medii, in fine sic concludit : « Post tempus gratiae revelatae, tam maiores quam minores tenentur habere fidem explicitam de mysteriis Christi. » Et adhuc expressius in III Sentent., dist. 25, q. 2, a. 2, quaestiunc. 2 : « Post adventum Christi, inquit, omnes tam maiores quam minores tenentur ad credendum explicite, et si aliquis instructionem non haberet, Deus ei revelaret, nisi ex culpa sua remaneret. » Ergo aperte sentit fidem explicitam esse necessariam necessitate medii, et non tantum praecepti ; alias, si instructione careat, excusaretur ab eius praecepto : quod non admittit S. Doctor, sed recurrit ad medium extraordinarium revelationis, quod tunc esset debitum.

Trid., sess. VI, cap. 6, agens de dispositione ad iustificationem et de iis quae ad illam sunt credenda, dicit : « Disponuntur autem ad ipsam iustitiam, dum excitati divina gratia et adiuti, fidem ex auditu concipientes, libere moventur in Deum, credentes vera esse quae divinitus revelata et promissa sunt ; atque illud in primis, a Deo iustificari impium per gratiam eius, per redemptionem quae est in Christo Iesu. » Porro, si sit necessarium « in primis » hoc credere de redemptione per Christum, ergo nihil magis necessarium. Ergo haec fides explicita de Christi redemptione est inter prima credibilia reponenda, et prae caeteris necessaria, consequenter necessitate medii.

Prob. 3° ratione. Perfectior fides Incarnationis requiritur in nova lege, in qua istud mysterium est peractum et revelatum, quam in veteri lege, in qua erat velatum. Atqui in veteri lege fides implicita Incarnationis erat necessaria necessitate medii. Ergo in nova lege est necessaria fides explicita. — Prob. min. 1° ex Apostolo, Galat., II, 16, dicente : Non iustificatur homo ex operibus legis, nisi per fidem Iesu Christi. 2° Sicut necessaria est redemptio Christi, ita et fides illius ; per fidem enim applicatur redemptio, iuxta illud, Rom., III, 22 : Iustitia Dei per fidem Iesu Christi, in omnes et super omnes qui credunt in eum. Atqui redemptio Christi est et fuit omnibus, pro quovis tempore, necessaria necessitate medii ad salutem, ut docet Apostolus, Rom., V, 18 : Sicut per unius delictum in omnes homines in condemnationem, sic per unius iustitiam in omnes homines in iustificationem vitae. Ergo.

Secunda pars sequitur ex prima. Quia non potest haberi fides explicita Incarnationis, nempe quod Filius Dei sit incarnatus et conceptus de Spiritu sancto, absque fide explicita Trinitatis. Adde quod Incarnatio sit tantum obiectum secundarium fidei nostrae, Trinitas autem primarium. Ergo, si in nova lege requiratur fides explicita obiecti secundarii, a fortiori obiecti primarii.

Utraque pars confirmatur ex Symbolo sancti Athanasii ab Ecclesia recepto, ubi cum S. Doctor explicuit mysteria Trinitatis et Incarnationis, concludit : « Haec est fides catholica, quam nisi quisque fideliter firmiterque crediderit, salvus esse non poterit. »

Dixi : « Post Evangelium sufficienter promulgatum ; » quia, ab adventu Christi usque ad sufficientem Evangelii promulgationem, idem censendum est ac de tempore praecedente Incarnationem, scilicet satis fuisse fidem implicitam de Christo ; quia non debet reputari medium ad salutem necessarium, quod non est sufficienter promulgatum. Id namque repugnat Dei bonitati et suavi eius providentiae, ut arguit Bernardus, epist. 77. Ii tamen quibus erat in particulari promulgatum Evangelium, tenebantur ex praecepto ad fidem explicitam. Quando autem sufficienter fuit pro omnibus promulgatum Evangelium, incertum est. Probabile est id contigisse quadragesimo circiter anno post Christi ascensionem, quando templum Hierosolymitanum et respublica Iudaeorum per Romanos fuerunt subversa.

[Dico 3° : Fides explicita utriusque mysterii est necessaria necessitate medii, non solum ad secundam salutem, scilicet glorificationem, sed etiam ad primam, scilicet iustificationem.

Est contra Canum et Bannez.

Prob. 1° ex S. Scriptura. Ioann., III, 14 et 15, cit. in prob. prima partis secundae conclusionis. Marc., XVI, 15 et 16 : Praedicate Evangelium omni creaturae. Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit ; qui vero non crediderit, condemnabitur. Ioann., III, 36, Christus non solum dicit quod qui incredulus est Filio, non videbit vitam, sed addit quod ira Dei manet super eum, id est quod remanet peccator et iniustus.

Prob. 2° ex loco Tridentini ibidem citato, ubi agitur, non solum de glorificatione, sed etiam et praecipue de iustificatione. Cui consonat responsum Congr. S. Officii, quae interrogata : « Utrum adultus qui in mortis articulo versaretur, quique promitteret fore ut, post recuperatam sanitatem, fidei veritates addisceret, baptizari posset, » rescripsit die 10 maii 1703 : « Non sufficere promissionem; sed missionarium teneri adulto, etiam moribundo, qui incapax omnino non sit, explicare mysteria fidei quae sunt necessaria necessitate fidei, ut sunt praecipue mysteria Trinitatis et Incarnationis. »

Prob. 3° ratione. Iustus est filius Dei adoptivus et haeres gloriae. Ergo, si fides implicita sufficiat ad iustificationem, sufficit etiam ad gloriam ; quod non admittunt adversarii.

Obiiciuntur plures casus in quibus videtur sufficere ad salutem fides implicita Incarnationis et Trinitatis. 1° Puer enutritus in silvis, aut inter barbaras nationes, si sequatur ductum rectae rationis in fuga mali et prosecutione boni, secundum D. Thomam salvabitur. 2° Si puer, cum instans rationis attigerit, non instruatur de mysteriis praefatis, dummodo convertatur ad Deum, iustificabitur. 3° Sunt adeo rudes et stupidi, ut non valeant conceptu apprehendere haec mysteria. Idem dicendum de surdis et mutis a nativitate. Non tamen dici potest salutem illis esse impossibilem : alioquin Deus non satis illis provideret.

Resp. ad 1um, cum D. Thoma, de Verit., q. 14, a. 11, ad 1 : « Si aliquis taliter nutritus, ductum naturalis rationis sequeretur in appetitu boni et fugam mali, certissime est tenendum quod et Deus vel per internam inspirationem revelaret ea quae sunt ad credendum necessaria, vel aliquem fidei praedicatorem ad eum dirigeret, sicut misit Petrum ad Cornelium, Act., x. »

Resp. ad 2um. Instans rationis est morale, habens aliquam durationem, in qua sive a Deo, sive ab angelo, sive ab homine potest puer instrui. Quae extraordinariae instructiones non debent dici miraculosae, quia consequuntur naturaliter ad voluntatem Dei salvandi homines.

Resp. ad 3um. Non requiritur ad fidem intelligentia, sed assensus, nec ullus est adeo stupidus qui, auxilio gratiae adiutus, non possit mysteria Incarnationis et Trinitatis saltem in confuso et quoad substantiam apprehendere. Quod si neges, ii sunt adnumerandi inter infantes et amentes, qui sine fide actuali, per solam fidem habitualem in baptismo susceptam salvantur.]

Ex dictis colliges, eos qui praefata mysteria Incarnationis et Trinitatis quoad substantiam ignorant, etiamsi invincibiliter, esse absolutionis incapaces, et omnes confessiones in hac ignorantia factas, esse nullas et iterandas, neque sufficere ea aliquando credidisse, si de facto nunc ignorentur.

(Huc faciunt propositiones sequentes damnatae ab Innocentio XI, die 2 martii 1679 : « Absolutionis capax est homo, quantumvis laboret ignorantia mysteriorum fidei, et etiamsi per negligentiam etiam culpabilem nesciat mysterium sanctissimae Trinitatis et Incarnationis Domini nostri Iesu Christi, » n. 64. — « Sufficit illa mysteria semel credidisse, » n. 65.]