Summa summae S. Thomae, Tomus III

Notandum 1° praeceptum eleemosynae esse affirmativum, et ideo, licet semper obliget, non obligat tamen pro semper. Obligatio autem eius a duobus pendet, et metienda est a necessitate aliena et facultate propria; nimirum, ex parte dantis, ut habeat bona superflua, ex parte recipientis, ut patiatur aliquam necessitatem.

Unde

Notandum 2° ex parte accipientis triplicem distingui necessitatem, extremam, gravem et communem. Extrema est, cum vita proximi evidenter periclitetur, nisi ei succurratur: nec expectandus est articulus mortis, in quo non amplius prodesset eleemosyna. Necessitas gravis est, quando mors, non equidem evidenter imminet, sed probabiliter timetur; aut evidenter imminet aliquod notabile damnum minus morte, ut gravis morbus, abscissio membri, durus et diuturnus carcer, amentia, gravis diffamatio, amissio status, sic ut quis cogatur miseram vitam agere hominibus suae conditionis indignam. Communis necessitas est quam patiuntur pauperes communes ostiatim mendicantes, qui quamvis indigeant et non nisi necessaria vitae petant, quia tamen a multis petunt et accipiunt, eorum necessitas non censetur gravis, sed communis.

Notandum 3° ex parte dantis, bona quae habet posse esse illi dupliciter necessaria et superflua, scilicet quantum ad vitam et quantum ad statum¹ . Necessaria vitae sunt quae requiruntur necessario ad conservandam vitam suam et suorum, quorum cura ipsi incumbit, ut parentum, uxoris et liberorum. Ad vitam autem conservandam necessario requiritur victus, amictus et domicilium. Reliqua bona praeter ipsa sunt superflua vitae. Necessaria statui sunt, sine quibus quis non potest convenienter vivere secundum statum et conditionem suam. Unde bona superflua statui sunt, sine quibus potest decenter suum et familiae statum conservare.

Notandum 4° hanc decentiam status non consistere in indivisibili, sed admittere latitudinem² . Caveant tamen nobiles et potentes ne, secundum abusum hodierni temporis, summum quemque luxum reputent esse de ratione et decentia sui status.

Item in iudicando necessario status, non est tantum habenda ratio praesentis temporis, sed etiam futuri³ ; quod enim nunc non est necessarium, potest prudenter iudicari fore postea necessarium, ut pro tempore morbi, senectutis, belli imminentis, pro educandis et dotandis liberis, pro augendo decenter statu, cuius tamen spes sit probabilis.

Sed cavendum ne ex ambitione aut ex avaritia fingantur necessitates futurae, ubi nulla est illarum probabilitas, ut si caecus fieres, si domus combureretur, etc. Notanda sunt singulariter verba Authoris⁴ : « Nec oportet, inquit, quod consideret omnes casus qui possunt contingere in futurum; hoc enim esset de crastino cogitare, quod Dominus prohibet, Matth., VI, 34. Sed debent diiudicari superfluum et necessarium, secundum ea quae probabiliter ut in pluribus occurrunt. » Alioquin omnia semper forent necessaria, et nulla unquam in divitibus essent superflua; quod damnatum est ab Innocentio XI, in haec propositione: « Vix in saecularibus invenies, etiam in regibus, superfluum statui. Et ita vix aliquis tenetur ad eleemosynam, quando tenetur tantum ex superfluo statui. » Est 13ª. Unde in his, tam pro praesenti quam pro futuro tempore, vir timoratus consulat directorem prudentem et doctum, et eius stet iudicio; nulla enim alia regula certior hac in re statui potest. His notatis,

Dico 1° : Dare eleemosynam est in praecepto naturali et divino positivo⁵ .

De praecepto naturali constat ex hoc principio generali legis naturae : Quaecumque vultis ut faciant vobis homines, et vos facite illis. Atqui nullus est in vera necessitate positus, qui non velit ut sibi subveniatur ab habente facultatem. Ergo. Ex quo inferes, nec ipsos infideles eximi ab obligatione dandi eleemosynam.

Quantum ad praeceptum divinum positivum, constat ex Scripturis. Prov., XXI, 13, dicitur : Qui obturat aurem suam ad clamorem pauperis, et ipse clamabit, et non exaudietur. Eccli., IV, 1 : Eleemosynam pauperis ne defraudes, et oculos ne transvertas a paupere. Et ibid., XXIX, 12 : Propter mandatum assume pauperem, et propter inopiam eius ne dimittas eum vacuum. Sed praecipue Christus⁶ , Matth., XXV, 41 et 42 : Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum... Esurivi enim, et non dedistis mihi manducare, etc. Nullus autem damnatur, nisi propter omissionem actus qui fuit ei praeceptus.

Prob. ratione⁷ . Cum dilectio proximi sit in praecepto, necesse est omnia illa cadere sub praecepto, sine quibus dilectio proximi non conservatur. Atqui ad dilectionem proximi pertinet ut proximo non solum velimus bonum, sed etiam operemur, secundum illud, I Ioann., III, 18: Non diligamus verbo, neque lingua, sed opere et veritate. Ad hoc autem quod velimus et operemur bonum alicuius, requiritur quod eius necessitati subveniamus; quod fit per eleemosynam. Ergo eleemosynarum largitio est in praecepto.

Ex hac conclusione sequitur quod sub mortali teneamur facere eleemosynam patienti extremam necessitatem, ex bonis tam natura quam statui superfluis; quia, cum istud praeceptum in aliquo casu obliget, nullus est certior, quam ubi est necessitas extrema ex parte recipientis, et sunt superflua naturae et statui ex parte dantis. An autem in aliis casibus obliget ?

Dico 2° : De superfluis natura, etsi necessariis statui, tenemur sub mortali facere eleemosynam patienti extremam necessitatem. Est communis.

Prob. 1° ex cap. III Luc., 9-11, ubi Christus dicebat turbis : Omnis arbor non faciens fructum bonum, excidetur et in ignem mittetur. Et interrogabant eum turba, dicentes : Quid ergo faciemus? Respondens autem, dicebat illis : Qui habet duas tunicas, det non habenti, et qui habet escas, similiter faciat. Ex prioribus verbis huius textus patet, hic agi de praecepto rigoroso, et non solum de consilio. Patet ex posterioribus, nos teneri succurrere extreme indigenti, etiam de necessariis ad statum, prout debet censeri secunda tunica. Et ita interpretatur Hieron., Epist. 150. Huc etiam pertinet illud solemne Ambrosii: « Pasce fame morientem. Si non pavisti, occidisti. »

Prob. 2° ratione. 1° Secundum ordinem charitatis, debemus plus diligere vitam proximi, quam status nostri decentiam. Ergo. 2° Qui est in extrema necessitate, potest ab altero surripere quae sunt ipsi superflua quoad vitam, etsi necessaria quoad statum, nec quisquam potest iure illum impedire ; quia, ut superius dicebamus ex Authore, in extrema necessitate omnia sunt communia. Ergo tenebatur alter illi dare.

Neque tamen ex hac conclusione inferas, divitem aut nobilem teneri se a suo statu deiicere, vel ingentem pecuniae summam, puta millia aureorum, etsi suo statui non omnino necessaria, expendere pro salvanda vita unius privati in extrema necessitate positi : 1° Quia, licet vita hominis secundum se sit pretiosior alterius statu et toto censu, in ordine tamen ad bonum publicum magis valet magna bonorum seu pecuniarum quantitas, quam vita unius privati. 2° Quia nemo tenetur acrius vitam proximi quam suam conservare. Nullus autem tenetur ad vitam suam conservandam sic opes effundere, ut sanus vel liber factus, miser evadat; id enim moraliter morti comparatur ; neque etiam tenetur ingentem pecuniae summam expendere pro comparandis sibi exquisitissimis medicamentis. Ergo a fortiori ad haec non tenetur pro altero. Itaque ordinariis mediis praecipit charitas succurrere, non extraordinariis. Unde in his casibus opus est consilio viri prudentis, qui attentis circumstantiis, dicat quantum quis de suo statu minuere et de superfluo dare debeat.

[Advertendum quod, si proximus rei usu tantum egeat, propter necessitatem momentaneam, sufficit ei rem commodare. Unde obligatio impletur, si ab hostibus spoliato vestem commodes, vel vulnerato equum, donec domum reversus fuerit. Ratio est, quia ille non est absolute pauper tempore necessitatis, quae brevi cessare debet.⁸]

Dico 3° : In gravi necessitate proximi tenemur sub mortali illi subvenire de aliquo modo necessariis statui. Sic exprimo conclusionem, quia minor est obligatio in necessitate gravi, quam in extrema, et ideo minus tribuendum de necessariis statui. Est communior.

Prob. 1° ex illo, I Ioann., III, 17 : Qui habuerit substantiam huius mundi, et viderit fratrem suum necessitatem habere, et clauserit viscera sua ab eo, quomodo charitas Dei manet in eo ? Non est verisimile Apostolum loqui de sola extrema necessitate, quae rarissima est. Et qui habet sufficientia vitae et statui, vere dicitur habere substantiam huius mundi. Ergo.

2° Charitas exigit ut proximo gravem necessitatem patienti, ut si, v. g., gravi morbo laboret, frigore acriter affligatur, famae vel honoris grave periculum patiatur, subveniamus, dum possumus absque gravi nostro incommodo. Ergo tenemur illi subvenire de aliquo modo necessariis statui ; id enim non est grave incommodum, quippe quod facile resarciri potest.

Dico 4° : In necessitate communi, quilibet tenetur aliquando, pro loco et tempore, facere eleemosynam de superfluo status.

Attende ad terminos conclusionis. Dicitur, « aliquando, pro loco et tempore ; » quia dives habens superflua, non tenetur semper et omnibus pauperibus occurrentibus dare, neque huic determinate, sed aliquando, modo uni, modo alteri, prout prudens iudicaverit. Dicitur, « de superfluo, » et non superflua status ; quia non tenetur statim omnia superflua status dare in communi necessitate, sed potest reservare, vel in alios pios usus, vel ad augendum rationabiliter statum, aliasve possessiones acquirendas, vel etiam pro maiori necessitate pauperum aut reipublicae.

Conclusio sic intellecta videtur nunc communis, praesertim post damnatam hanc propositionem ab Innocentio XI : « Vix in saecularibus, etc., » ut supra, notamine 4° ; ita ut qui nunquam faceret eleemosynam, aut proponeret nunquam facere de superfluo status in communibus necessitatibus, non videatur excusandus a peccato mortali.

Prob. itaque 1° conclusio ex locis iam citatis Scripturae et aliis, I Ioann., III, 17 : Qui habuerit substantiam huius mundi, etc. I Tim., VI, 17 et 18 : Divitibus huius saeculi praecipe,... facile tribuere, communicare. Non autem facile tribuerent, qui expectarent gravem aut extremam necessitatem. Confer alia loca in prima conclusione.

Prob. 2° ratione. 1° Quisque tenetur ex charitate diligere proximum sicut seipsum. Atqui non diligit proximum sicut seipsum, qui magis diligit sibi superflua, quam fratri necessaria ad sublevandam eius necessitatem. Ergo. 2° Quamvis singulae necessitates communes non sint ita quid grave, ut hanc vel illam praeterire sit peccatum, attamen multae occurrentes in aliqua civitate, efficiunt notabile gravamen et gravem miseriam, quam divites debent singuli pro aliqua parte sublevare. Ergo, quamvis non sit praeceptum dare singulis, huic vel illi, eleemosynam, est tamen praeceptum aliquando dare, pro loco et tempore. 3° Si nullus dives, habens absolute superflua, teneatur dare eleemosynam in necessitate communi, brevi communis necessitas evadet gravis, et gravis extrema. Ergo.

[Multi negaverunt, cum S. Antonino, hanc obligationem esse gravem, quia, cum pauperum communis miseria sit levis et tolerabilis, culpa non videtur gravis, si quis eis auxilium deneget. At est communior sententia hic exposita, quam amplexus est S. Lig., propter easdem rationes⁹. « Si quis dives et abundans diu neget omnes eleemosynas, cum proposito dandi meliore et commodiore loco ac tempore, vel egentioribus, vel in alium pium usum convertendi, is non peccat, cum habeat iustam causam negandi¹⁰ » At vero talis facile subiaceret obligationi indirecta pauperibus communibus saltem aliquoties subveniendi, nimirum ne haec agendi ratio, cuius motivum omnibus non patet, pluribus in occasionem scandali cederet.]