Summa summae S. Thomae, Tomus III

Res respective ad dominium sunt duplicis generis. Quaedam sunt appropriatae, id est, habent proprium et determinatum dominium. Quaedam sunt communes aut quasi communes, quae scilicet nullum ex se censentur habere dominum, ut sunt ferae in silvis, pisces in fluviis, etc. Et iuxta hanc rerum diversitatem diversi sunt modi earum dominia acquirendi. Harum quae sunt alicui appropriatae acquiritur dominium voluntate domini vel authoritate legis. Illarum quae nullius sunt, acquiritur dominium prima occupatione.

Nota. Triplicis generis animalia solent distingui. Quaedam sunt ex natura sua fera, ut cervi, apri, lepores, pisces, etc. Quaedam ex his consuetudine cicurantur et fiunt domestica, ut cervi, columbae, cuniculi, etc. Quaedam tandem sunt ex natura sua et consuetudine cicurata et domestica, ut gallinae, boves, oves, etc. Hoc notato, Dico 1° : Animalia ex natura sua et consuetudine fera, iure gentium sunt primo capientis : « Quod enim ante nullius est, id naturali ratione occupanti conceditur. Quidquid autem ceperis, eo usque tuum intelligitur, donec tua custodia coercetur, ut pisces in nassa vel vivario inclusi, fera capta laqueo a quo extricare non possit. Cum vero evaserit tuam custodiam et in libertatem naturalem sese receperit, tuum esse desinit et rursum occupantis fit. » Huc usque Iustinianus, L. II Instit., tit. de rerum divis., § Ferc.

Dico 2° : Animalia ex natura sua fera, sed consuetudine cicurata et mansueta « eo usque tua intelliguntur, donec revertendi animum habeant, aut facile possint reduci; nam, si revertendi animum habere desierint, etiam tua esse desinunt et fiunt occupantium, quia tunc censentur recuperasse suam libertatem. Revertendi autem animum videntur desinere habere, tunc cum revertendi consuetudinem deseruerint. » Idem, ibid., § Pavonum.

Dico 3° : Animalia ex natura sua domestica et mansueta « licet conspectum tuum effugerint, quocumque loco sint, tua esse intelliguntur, et qui lucrandi animo ea detinet, vel eorum lanam, plumas, ova, etc. sibi appropriat, furtum committere intelligitur. » Id. ibid., § Gallinarum. Quia, cum natura sua sint domestica, quocumque excurrant, non censentur recuperare libertatem, sed manent prioris domini : ita quod, si etiam e faucibus lupi eripiantur, quod superest domino sit restituendum.

§ II

Utrum et quomodo peccet qui contra iustam prohibitionem venatur aut piscatur, et an teneatur ad restitutionem?

Nota venationem et piscationem ex triplici capite posse prohiberi : 1° Ratione status personae : sic prohibetur clericis. 2° Ratione publica utilitatis, ut dum prohibetur mensibus quibus segetes intumescunt, aut animalia sunt gravida pariuntve, aut dum prohibetur ne fiat certis instrumentis, quibus minuta et nimia animalia caperentur, sicque soboles extingueretur aut multum minueretur. 3° Ratione loci, ut ne fiat in fundo alieno, vel publico, sed reservato.

Dico 1° : Peccat clericus, a fortiori religiosus frequenter vacans venationi clamosae, non tamen tenetur ad restitutionem.

Prima pars statuitur cap. Episcopum, Decretal. lib. V, de clerico venat., tit. 24, et in concil. Trid., sess. XXIV, de Reform. cap. 12.

[Item in concilio Lateran. IV, can. 15, legitur : « Venationem et aucupationem universis clericis interdicimus ; unde nec canes nec aves habere praesumant. »]

Patet etiam secunda pars ; quia talis prohibitio facta ratione conditionis personae et propter decentiam atque dignitatem eius status, non reddit acquisitionem ferae iniustam aut invalidam.

Dico 2° : Qui venatur, aucupatur, piscatur contra prohibitionem factam ratione utilitatis publicae, peccat ; quia agit contra iustam legem, ut supponitur. Peccat mortaliter liter vel venialiter pro ratione damni illati ; quia ista prohibitio fit causa damni vitandi, et tenetur ad huius restitutionem, quia qui causat damnum, tenetur illud resarcire. Non tamen tenetur ad restitutionem praedae, quia ista prohibitio non facit iniustam neque invalidam acquisitionem ferae, cum, ea non obstante, remaneat adhuc fera in sua libertate, fitque proinde adhuc primo capientis, sed facit tantum illicitam.

Dico 3° : Qui venatur, aucupatur, piscatur in fundo pervio alterius habentis ius venandi, aut in loco publico, sed principi vel alteri de eius concessione reservato, peccat ut ante contra legem iustam. Peccat mortaliter vel venialiter, pro ratione damni illati, ad cuius proinde reparationem tenetur, non tamen praedae captae, propter rationem praecedenti conclusione allatam, quae magis hic adhuc urget, cum ferae non sint fructus fundi, sicut sunt arbores.

Porro grave damnum in hac et praecedenti conclusione censetur non praecise praeda capta, etsi sit gravis momenti, sed id unde notabiliter in prohibente ius venandi, aut facultas tale ius aliis locandi minuitur, ut si aquae inficiantur, fera abigantur, proles earum magna ex parte exstinguantur, animalia magni momenti crebro capiantur.

Ex his enim et similibus valde imminuitur ius venandi quod habet princeps seu respublica, et facultas illud aliis locandi. Item grave damnum censetur, si segetes enormiter conculcentur, sepes avellantur, et similia.

Dixi in conclusione, « in fundo pervio alterius. » Si enim quis feras in loco circumsepto, aut pisces in vivario caperet, furtum committeret, et teneretur ad restitutionem ipsorum animalium ; quia, cum amiserint libertatem, sunt sub dominio illius qui ea custodit et concludit, nisi forte absque fraude venatoris aut piscatoris, e loco septo vel vivario egressa, naturalem recuperaverint libertatem ; tune enim sunt iterum primo capientis.

[Quantum ad obligationem legum civilium circa venationem et piscationem latarum, dicendum videtur : 1° Ex his legibus, aliae se referunt ad externum regimen et ad bonum ordinem. Decernunt, v. g., quo tempore vel quibus instrumentis venatio aut piscatio permittantur. Hae leges, ex sententia communi et satis probabili, sunt mere poenales¹. De lege poenali dictum est in tract. de Legibus, dissert. IV, art. 4.

2° Sunt aliae leges quae ius alienum tuentur, v. g., lex prohibens ne fundum clausum ingrediaris ad laqueum ponendum, ut damnum non inferas. Hae leges obligant vi iuris naturae, et non violantur sine laesione iustitiae commutativae.

3° Aliae demum leges tuentur ius venandi aut piscandi concessum alicui exclusive per contractum, et ille sine iniustitia privari non potest iure illo, quod est quaedam species occupationis. Iniuste autem laederetur, si ab aliis, v. g., tanta multitudo piscium caperetur in flumine locato, ut proventus quem inde sperabat locator notabiliter minueretur.

Dixi, « per contractum concessum ; » quia, si ius venandi esset merum privilegium, alios non obligaret ex stricta iustitia, sed ex iustitia legali tantum. Tune locus non esset restitutioni, maxime si poena iniungeretur3.

§ III. — De thesauris.

Thesaurus, prout hic sumitur, non est quicumque pecuniae cumulus metus vel custodiae causa in futurum depositus, sed est « vetus quaedam depositio pecuniae cuius non exstat memoria, ut iam dominum non habeat. » Ita L. 31, ff., lib. 41, tit. 1.

[In novis codicibus, per thesaurum intelligitur quaecumque res pretio aestimabilis abscondita vel infossa, quae casu reperitur, et quam nemo suam esse probare potest⁴]

^{1 2}

Dico 1° : Iure gentium, thesaurus est totus inventoris, quivis sit. Idem dicit de lapillis, gemmis, conchiliis quae inveniuntur in littore maris³ ; quia quae nullius sunt, iure gentium fiunt primo occupantis, ut saepe dictum est. Iure tamen Caesareo, aut municipali provinciarum, diversa sunt dispositiones. Unde

Dico 2° : Iure Caesareo, thesaurus inventus in proprio fundo totus est inventoris. Ita Iustinian. Instit. L. II, tit. 1, § Thesauros 39, et C. L. Nemo, de thesauris.

Inventus fortuito in fundo alieno, dimidium est inventoris et dimidium domini fundi, ibid. Quod dimidium est domino fundi tradendum, etiam ante sententiam iudicis, quia, ut advertunt authores, haec iuris dispositio non est poenalis, sed definitiva proprietatis rerum.

Inventus de industria in fundo alieno sine consensu domini, totus est domini, C. loc. cit. Quia tamen haec dispositio, quoad medietatem quae alias obtingeret inventori, est poenalis, propter iniuriam factam domino fundi, non tenetur inventor hanc medietatem dare domino ante sententiam iudicis. Et id indicat ipsa lex, dicens : « Totum locorum domino reddere compellatur. »

[Thesaurus inventus in loco publico, dividendus est inter inventorem et fiscum, si nempe locus sit profanus ; si vero sit sacer, thesaurus dividitur inter inventorem et fabricam aut praelatum.

Ita ius Romanum, cui consonant Gallicum, Italicum, Austriacum, etc.⁴ Ius autem Borussicum adiudicat fisco mediam partem thesauri in fundo alieno quaesiti, et alteram mediam proprietario³. Ius Anglicum omnes thesauros regi seu reipublicae attribuit. Sed, teste Crolly⁴, lex ista non obligat ante sententiam iudicis.]

Inventus de industria in fundo alieno cum consensu domini, secluso pacto, totus est inventoris, iuxta Navarrum, Lessium et alios ; quia hoc ipso quo dominus fundi consentit in effossionem thesauri absque eo quod paciscatur, aut aliquid exigat ab effodiente, censetur ipsi condonare suam partem.

Inventus tandem arte magica in proprio fundo, totus est fisci. Ita communiter, et colligitur ex L. Unica, C. de Thesauris. Si eadem arte inveniatur in fundo alieno, dimidium quod debuisset esse inventoris, fit fisci, dimidium domini ipsi remanet, quia non tenetur culpa alterius, nisi ipsi cooperatus fuisset. Porro medietas quae aliunde obvenisset inventori, non debet tradi ante sententiam iudicis, quia est dispositio poenalis, et quidem sententiae ferendae. Huc usque ius Romanum. Si aliter disponant iura particularia, illis standum est.

Queritur hic utrum qui novit thesaurum latere in alieno fundo, licite emat fundum illum secundum communem aestimationem, antequam thesaurum eruat, et efficiatur totius huius thesauri dominus, postquam eruerit.

Resp. affirmative cum Soto, Navarro, Banne et Sylvio. Ratio est, quia is emit agrum iusto pretio. Thesaurus autem inventus in agro proprio totus est inventoris, ut dixi.

Quod emat agrum iusto pretio, Prob. 1° quia thesaurus non auget pretium fundi, cum non sit fructus eius, nec de eius substantia ; neque ante inventionem aut apprehensionem pertineat ad dominum, sed sit nullius. 2° Quia alicuius rei pretium non sumitur ex maiori vel minori illius intrinseca utilitate vel praestantia, sed ex communi aestimatione hominum, saltem expertorum in tali arte vel materia ; haec enim est regula iusta et mensura immediata pretii iusti et humani. Atqui is de quo agitur, emit, ut suppono, agrum secundum communem aestimationem. Ergo.

Haec secunda ratio probat id etiam licere, si ageretur de mineralibus in fundo reconditis, quae quis vel fortuito, vel singulari perspicacia sciret illic latere.

[Nota : 1° Ille est thesauri inventor qui eum detegit, non autem qui eum apprehendit. Si ergo famulus in horto heri sui, isto praesente, thesaurum e terra eruat, herus laederet iustitiam rem totam sibi retinendo. 2° Si dominus fundi, suspicans thesaurum ibi latere, conducit mercenarium ad eum quaerendum, dominus est verus inventor, et thesaurus totus ad eum pertinet. 3° Iuxta recentiores codices, nihil refert an res fuerit inventa in fundo immobili, vel in re mobili, v. g. in arca veteri, modo constet eam thesauri rationem habere, id est non pertinere ad talem personam vel familiam.]

§ IV. — De rebus derelictis, amissis et vacantibus.

Dico 1° : Iure Romano, « si rem pro derelicta habitam occupaverit quis, statim eius dominus efficitur. » Instit. lib. II, § ultimo ; quia, ut saepe iam dixi, quae nullius sunt, fiunt primo occupantis⁵. Iure Gallico, bona derelicta pertinent ad dynastam loci. Ita Tournely ex Ferrier.

[Ius novum Gallicum veteri concordat. Ex Cod. civ., art. 539, bona derelicta sub nomine bonorum vacantium includuntur et reipublicae attribuuntur. Hoc tamen ex consuetudine ad sola immobilia restringitur, et admittitur res mobiles derelictas ad primum occupantem pertinere, saltem ante sententiam iudicis⁶.]

« Pro derelicto autem habetur quod dominus ea mente abiecerit, ut id in numero rerum suarum esse nolit, ideoque statim eius dominus esse desinit. » Instit. cit. Quandonam vero talis sit mens domini, venandum ex rerum et temporum circumstantiis.

Hinc inferes bona naufragantium, sive vi tempestatis naufragio facto proiecta in mare, sive causa levandae navis eiecta, item ea quae per eluvionem abripiuntur, non esse bona derelicta, quia regulariter domini ea pro derelictis non habent, quin potius ea libentissime recuperarent ; et ideo furti rei sunt qui illa sibi surripiunt, et si sint bona Christianorum naufragantium, incurrunt excommunicationem bullae Coenae. Si autem dominus sciens ubi et quomodo posset ea recuperare, non curaret, quia vel parvi faceret, vel forent expensae faciendae quae rei recuperandae aequivalerent, praesumeretur tunc habere pro derelictis.

Huius generis esse puto in his partibus parva ligna quae intumescente Mosa fluctibus abripiuntur, et quae riparum incolae expiscantur.

Dico 2° : Bona vacantia sunt quae quis relinquit moriens ab intestato, nec habens haeredes qui ei iuxta legem ab intestato succedunt. Haec addicuntur fisco regio. L. Vacantia, C. de bonis vacantibus.

Excipe bona mobilia peregrinorum, qui si ab intestato decesserint sine haeredibus, debent eorum bona per manus episcopi loci in pias causas erogari. Authent. Omnes peregrini, C. Communia, de Success.

In Gallia bona extraneorum ibi morientium qui dicuntur aubains, quasi alibi nati, pertinent ad regem, exceptis bonis legatorum, mercatorum et regnicolarum.

[Bona vacantia reputantur quaecumque relinquit moriens intestatus, sive mobilia sive immobilia. Nova iura horumce bonorum attributionem a iure Romano factam sanxerunt. Unde bona illius qui intestatus mortuus est et non reliquit consanguineos usque ad decimum gradum, ad fisco devolvuntur⁷. Non datur locus occupationi, quia eorum dominium non fuit realiter dimissum seu abiectum, et authoritas publica, vi alti sui dominii statuit ea ad communitatem, in publicam utilitatem, obventura esse. Dici potest insuper quod, cum dominus, familia naturali orbatus, de his non disposuerit per actum ultimae voluntatis, censetur voluisse ea profutura esse familiae suae civili, id est reipublicae.]

Dico 3° : Bona recens amissa non sunt inventoris, sed remanent illius qui ea amisit, cui proinde necessario restituenda sunt, si fieri possit ; quia horum bonorum dominio non spoliatur qui amisit, nec illud acquirit qui invenit⁸. Quo enim iure ? Non authoritate legis, nulla est enim quae possit assignari ; non voluntate domini, quin potius vult e contra ea sibi reddi, et ideo diligenter inquirit, pro redditis gratias agit, etiam cum inquirere desierit.

Dico 4° : Si, facta diligenti inquisitione, quâ debet esse maior vel minor pro rei conditione, non possit cognosci dominus, bona inventa debent expendi secundum voluntatem eius praesumptam : id lex naturalis indicat. Praesumpta autem eius voluntas regulariter censetur esse, ut expendantur in usus sibi, aut suis, aut saltem reipublicae utiles, proindeque in pauperum sublevamen, in missas aut alios pios usus. Quin ita sit, eiusque conscientiam testor, num non ita vellet res suas perditas expendi.

Hanc communem sententiam expresse tradunt conc. Mediol., sub sancto Carolo, Catechismus Romanus, pars III, c. VIII, n. 17, et S. Thomas hic q. 62, a. 5, ad 3.

[In Catechismo Romano legitur, ibi : « Sunt fures, qui furto sublatas res emunt, vel aliquo modo inventas, occupatas et ademptas retinent. Ait enim S. Augustinus : « Si invenisti et non reddidisti, rapuisti⁹.

» Nota quod si rerum dominus nulla ratione inveniri potest, illa sunt bona in usus pauperum conferenda. »]

Textus S. Augustini hic citatus et textus Angelici referendus infra expendentur.

Altera sententia affirmat inventorem, in casu proposito, scilicet omni diligentia adhibita, rem ut suam habere posse. S. Ligorius¹⁰ citat plures authores bonae notae, inter quos Salmanticenses, quibus videtur probabilis et valde probabilis, et Gury eam tenet ut probabiliorem.

Tertia sententia, ait S. Ligorius¹¹, verior et sequenda, distinguit et dicit : « Quando adhuc, post diligentiam, possibile est dominum invenire, tune res vel pretium servari debet. Quod si utrumque servari nequeat, res vel pretium omnino est erogandum in usus pios, iuxta praesumptam voluntatem domini, qui adhuc illius rei dominium retinet semper ac res potest in manus eius redire. E converso, quando res, spectatis circumstantiis longitudinis temporis vel distantiae loci, vel eo quod res non possit amplius a domino pro sua cognosci, ut accidit in nummis ordinariis, non videtur possibile ut ad dominum redeat, tune illa fit nullius, et ideo acquiritur a primo occupante, qui illam non tenetur dare iuxta voluntatem prioris domini, cum ille impossibilitate eam recuperandi ius dominii prorsus amiserit³. Et hanc sententiam expresse tenet S. Thomas, 2a 2ae, q. 66, art. 5, ad 2, ubi ait : « Et similiter, si [res] pro derelictis habeantur, et hoc credat inventor, licet sibi eas retineat, non committit furtum. » Ratio a priori est, quia ius gentium tribuit privatis dominium rerum, non ad aliud, quam ut illis utantur. Hinc, quando est impossibile rem pervenire ad ipsorum usum, illa, tamquam derelicta, evadit nullius et redit ad primaevum ius naturae, ac ideo fit primi occupantis sine ulla obligatione. » — Haec tertia sententia ad secundam practice reducitur.

Huic sententiae favet quod in nostris regionibus usitatum est, ubi, cum res inventa apud magistratum deponitur, post annum elapsum inventori redditur, ut ea tamquam sua utatur, quamvis ex art. 539 Cod. civ. res dominum non habentes ad fisco devolvantur ; quod, ut dictum est, ad immobilia practice restringitur.

Huic posteriori sententiae obiici potest textus S. Augustini praelaudatus. Sed haec authoritas decisiva non videtur ; nam ita eam interpretari licet, ut qui rem inventam non reddidit, quia dominum diligenter non inquisivit, vere rapuit, eo quod eam ut alienam et non suam habere debebat. At inde non sequitur quod sit raptor, si retineat rem quae iam in manus prioris domini redire non potest.

Locus S. Thomae ad quem Billuart supra lectorem remisit ita est : « Si ille cui debet fieri restitutio sit omnino ignotus, debet homo restituere secundum quod potest, scilicet dando in eleemosynas pro salute ipsius, sive sit mortuus, sive sit vivus ; praemissa tamen diligenti inquisitione de persona eius cui est restitutio facienda. » Hic textus non videtur ad rem facere, cum hic agatur de restitutione ob furtum facienda. Respondet enim S. Doctor ad quaestionem : « Utrum oporteat semper restitutionem facere ei a quo acceptum est aliquid ? » id est, utrum restitutio personae laesae fieri debeat, an alicui alteri, v. g., pauperibus, fieri possit ? Et respondet in corpore, ipsam personam laesam reducendam esse ad aequalitatem iustitiae commutativae per restitutionem. Ad 2m addit quod, si persona laesa sit et remaneat ignota, restitutio ei facienda est per eleemosynas pro salute ipsius ; quia aliter fieri non potest restitutio certo facienda ab eo qui rem iniuste accepit. Porro, qui rem amissam invenit, non accepit eam iniuste : unde solutio ab Angelico data eum non respicit. Aliunde S. Doctor conclusioni quae ipsi immerito attribuitur aperte contradicit in loco supra a S. Ligorio allegato.

Quamcumque sententiam confessarius amplexus fuerit, non debet inquietare inventorem qui, omni diligentia facta ad reperiendum rei dominum, bona fide eam ut suam retinet, quia is sententiam vere et solide probabilem sequitur, et non licet confessario propriam opinionem, qua tantum probabilis est, ut certam et indubie obligantem imponere.

[Huiusmodi venae ad triplex genus redueuntur : 1° Fodinae, quae originarie continent, sive sub venae forma, sive aggerata, aurum, argentum, plumbum, ferrum, carbonem in sinu terrae natum qui gallice dicitur houille ; 2° Quasi fodinae, gallice mineres, in quibus inveniuntur terra ferriferae et terra combustibilis gallice dicta tourbe ; 3° Lapidicinae, e quibus eruuntur marmora et cuiusvis speciei lapides aedificationibus destinati.

Dico : Attento solo iure naturali, cuiuscumque generis venae vel fodinae sunt illius cuius est fundus, non tantum quoad ius effodiendi, sed etiam quoad dominium et proprietatem, quia sunt pars ipsius fundi et ad eius substantiam pertinent. Proinde non sunt probandi Sylvius, Lessius et Soto, qui dicunt eas esse res nullius et iure naturae fieri primi occupantis.

Fatendum est tamen legitime effectum esse, sive iure communi, sive consuetudine communiter recepta, ut principes aut respublicae eas sibi vindicent, compensato damno quod domino fundi infertur : 1° quia id convenit principibus aut rebuspublicis ad sustinenda onera communia ; 2° quia hae venae sunt magnae aestimationis, et simul difficillimae inventionis, quibus effodiendis plerumque sunt impares privatorum facultates : quapropter reipublicae interest excitare homines, proposito praemio, ne huiusmodi venas improductivas relinquant. Unde

Ex lege Gallica 21 april. 1810, prohibetur ne effodiantur primi generis fodinae sine licentia authoritatis supremae, vel domino fundi vel alteri concessa, salva iusta indemnitate. Haec licentia non requiritur ut effodi possint fodinae secundi generis. Sufficit ut dominus fundi suam intentionem praefecto provinciae notificet. Absque ulla licentia effodi possunt lapidicinae, dummodo serventur statuta specialia, quibus providetur praecipue operariorum securitati.

[Accessionis nomine intelligitur ius quo dominus rei principalis fit dominus rei accessoria, id est omnium quae ab aliqua re producuntur, vel ipsi naturaliter aut artificialiter uniuntur.

Accessio est vel naturalis, vel industrialis, vel mixta.

I. — Accessio naturalis habetur : 1° Nativitate, quando nempe ex animali tuo aliud nascitur, conceptum vero de masculo pertinente ad alium. Fert enim axioma : « Partus sequitur ventrem. » — 2° Fructificatione, id est productione fructuum ex fundo absque industria humana. — 3° Alluvione, quando vi aquarum incrementum tuo praedio sensim accedit. Si vero notabilis pars fundi alicuius repente per avulsionem accedat alteri fundo, huius prior dominus non amittit dominium, si infra tempus utile ius suum exerceat¹.

II. — Accessio industrialis seu artificialis fieri potest : 1° Edificatione, quando quis in fundo suo aedificat ex alienis materiis, vel in fundo alieno ex materiis suis. Tune generatim aedificium est illius cuius est fundus, facta autem debita compensatione ei qui bona fide aedificavit². Consulantur tamen hac super re leges cuiusque regionis³

• 2° Specificatione, quando materia praeexistenti nova forma seu species accedit, v. g., si ex lana ad alterum pertinente vestem, ex ligno vel auro alieno vas confeceris. Ex iure communi, species nova artifici cedit, soluto pretio materia, si haec ad priorem formam reduci non possit, et in conscientia requiritur probabilius bona fides : secus res cedit domino materiae, v. g., vas aureum⁴. Ex novis legibus, in utroque casu res cedit domino materiae, nisi opus artificis materiam pretio longe superet⁵.

— 3° Adiunctione, quando res alicuius ita rei alterius iungitur, ut unum totum simul efficiant; quo in casu totum compositum pertinet ad eum cuius res ut quid principale consideratur, qui tamen dominum partis accessoriae debet facere indemnem. Sic usufructuarius qui domus parietes depinxit, non potest cum parietum detrimento picturam delere. E contra, pictor qui in tela aliena imaginem insignem expressit, potest telam pictam retinere, soluto eius pretio; nam, ut ait Iustinianus, Instit. lib. II, tit. 1, n. 34, « ridiculum est picturam Apellis in accessionem vilissimae tabulae cedere. » Ita ex iure omnium fere populorum⁶

— 4° Commixtione, quando res solidae, et confusione, quando res liquida ad diversos pertinentes iunguntur. Ex iure Romano, si commixtio vel confusio facta sit ex pluribus rebus diversi generis, ex illis fit nova species, quae principio specificationis supra exposito subest. Quod si nulla species nova facta fuerit, et res commixtae vel confusae separari possint, quin deteriores fiant, unaquaeque domino suo separanda est. Secus, cuique in totam massam ius erit, pro cuiusque portione aut pretio⁷. Iuxta novas leges, res fit communis, et sub hasta vendi debet, pretiumque dividi, nisi inter dominos aliter stipulatum fuerit.

Si vero una pars sit principalis, aliasque pretio aut quantitate multum superet, licitum est eius domino totum sibi vindicare, refuso aliis iusto pretio⁸.

III. — Accessio mixta fit presertim plantatione et satione. Dicitur « mixta, » quia natura et industria in hac conveniunt. Subiicitur iisdem regulis⁹ quibus aedificatio¹⁰.

Nota. Dominia rerum quae sunt alicuius, duplici modo acquiruntur, volente et nolente domino. Volente domino, ut donatione, testamento, venditione et aliis contractibus, de quibus specialiter et late suo loco. Nolente domino, et hoc tripliciter : 1° iure gentium, ut res captae in bello iusto fiunt capientis ; 2° sententia iudicis, ut dum fur damnatur ad quadruplum ; 3° authoritate legis, ut praescriptione, et de hac nunc versatur quaestio.

Dico 1° : Praescriptio seu usucapio (pro eodem enim hic sumuntur), est « acquisitio dominii per continuatam possessionem, certo tempore a lege definito. »

Dico 2° : Ad legitimam praescriptionem requiruntur quatuor conditiones : prima, possessio vera ; secunda, titulus praesumptus ; tertia, bona fides ; quarta, tempus legitimum. Ita communiter. Expenduntur praefatae conditiones.

Vera possessio.

Ita Regula iuris 3a in 6° : « Sine possessione praescriptio non procedit. » Et patet, quia totum hoc ius oritur ex possessione. Et ideo in tantum aliquis praescribit aut praescribere potest, in quantum vere et proprie, hoc est, suo nomine possidet, et quidem civiliter saltem ; nam possessio naturalis non sufficit, ut patet in colono qui possidet naturaliter, et tamen praescribere non potest. Naturalis et civilis simul optima est. Sufficit tamen sola civilis, qua quis absens rei suae animo et facultate insistit ; ideo enim partim civilis dicitur, quia hunc civilem effectum parit. Vide quae dixi supra de possessione.

Titulus praesumptus.

Qualis est, v. g., emptio, donatio, aut quivis alius modus quo transfertur dominium. Dico, « praesumptus, » quia si esset verus, absque praescriptione transferret dominium. Sufficit ergo quod rationabiliter et bona fide credatur verus, ut si emas vel dono accipias ab eo qui reputatur rei dominus, et non est.

Caeterum, quamvis ad omnem praescriptionem inchoandam requiratur titulus, alioquin deficeret bona fides ; item quamvis ad perficiendam praescriptionem quae dicitur brevis et longi temporis, nimirum decem vel viginti annorum, requiratur allegatio et probatio tituli : conveniunt tamen communiter doctores, ad perficiendam eam quae dicitur longissimi temporis, id est, triginta vel quadraginta annorum, regulariter non requiri probationem tituli, quippe qui tanto temporis spatio variis modis perire potuit.

Bona fides.

Ita Regula iuris 2, in 6° : « Possessor malae fidei ullo tempore non prescribit¹. » Item e. Vigilanti, c. Quoniam, Cap. fin. de Praescriptionibus, Decretal., lib. II, tit. 26, ex concil. Later. sub Innoc. III, ubi corriguntur leges civiles, quae videntur admittere praescriptionem triginta vel quadraginta annorum ut legitimam absque bona fide. Quamvis autem leges civiles non admittant praescriptionem malae fidei in foro interiori quasi conferrent dominium, admittunt tamen in foro exteriori, in quantum reiiciunt actionem contra possessorem triginta vel quadraginta annorum, ne praetextu mala fidei, legitimi et bonae fidei possessores vexentur, sicque turbetur tranquillitas publica continuis litibus.

Ita ius civile, L. Si quis emptionis, c. de Praescript. 1. 7, tit. 39, et Innocentius III, in cap. Adversus consules, Decretal. lib. III, de Immunitate Ecclesiae.

Petes 1° utrum dubitans sitne res sua vel aliena, sit possessor bonae fidei, possitque praescribere.

Resp. 1°. Qui ante inchoatam possessionem dubitat sitne res sua an aliena, non est possessor bonae fidei, nec potest praescribere. Ita communiter ; quia non est ratio cur ille potius rem possideat quam alter, proindeque sibi vindicans, facit iniuriam alteri et se exponit periculo usurpandi alienum.

Resp. 2°. Qui post initam bona fide possessionem dubitat sitne res sua an aliena, si, facta diligenti inquisitione, non deprehendat esse alienam, probabilius remanet possessor bonae fidei, potestque praescriptionem continuare. Ita Sylvester, Navarrus, Covarruvias, Sylvius, Pontas, V. Prescription, cas. 8, et communius contra Soto et aliquos recentiores.

Prob. 1°. Iuxta Regulam iuris, « in dubio melior est conditio possidentis² » Atqui hanc meliorem conditionem sic intelligunt omnia tribunalia tum civilia cum ecclesiastica, ut totum adiudicent possessori : isque est omnium hominum sensus, ut credant se tuta conscientia retinere quod sibi ratione possessionis adiudicatum est. Ergo.

— 2° Cum homines, ex una parte, rerum avidi, non soleant suas apud alios relinquere, sed diligenter eas custodiant, et ex alia, vir probus non soleat acquirere possessionem alicuius rei absque iusto titulo : hinc, quando in bonis fortunae dubium independenter a possessione oritur utrinque aequale, ipsa possessio magnam infert praesumptionem possessorem esse dominum rei quam possidet.

Igitur, quamvis possessor, in nostro casu, dubitet speculative sitne res sua an aliena, et an possit eam retinere ; altamen ex duplici principio posito potest reflexe sibi formare iudicium practice certum sic : 1° Secundum iura, possessio bona fide inchoata est sufficiens ratio in dubio superveniente, ad rem sibi retinendam. Atqui possideo possessione cum bona fide inchoata. Ergo. 2° In pari dubio probabilius est, ex ipsa possessione, possessorem in bonis fortunae esse dominum rei quam possidet. Sed licitum est sequi id quod est probabilius. Ergo.

[Petes 2° utrum bona fides theologica sufficiat ad praescribendum.

Resp. 1°. Bona fides theologica non sufficit in praescriptionibus decem et viginti annorum. Ratio est, quia tota vis praescriptionis pendet a lege civili. Atqui bona fides theologica non sufficit coram lege civili in huiusmodi praescriptionibus. Etenim, tam in iure antiquo quam in iure novo diversarum gentium³, requiruntur simul, in talibus fides debeat esse non tantum theologica, sed etiam iuridica. Ergo.

Resp. 2°. Bona fides theologica sufficit in praescriptionibus triginta annorum. Ratio est, quia ubi invenitur bona fides theologica, adest quidquid lex et conscientia requirunt ut praescriptio sit valida. 1° Adest quod a lege requiritur ; lex enim neque bonam fidem iuridicam neque titulum⁴ exigit in praescriptionibus triginta annorum. 2° Adest etiam quod a conscientia exigitur ; nam, in casu, conscientia nihil requirit praeter quod a lege civili requiritur, scilicet bona fides, quae evidenter debet esse theologica. Ergo.]

Tempus legitimum.

Nota, respective ad praescriptionem multiplex tempus distingui in iure, breve, longum, longissimum et immemoriale. Breve est trium annorum. Longum est decem aut viginti annorum. Longissimum est triginta vel quadraginta annorum. Immemoriale, cuius non exstat memoria apud seniores.

Dico 1° : Res mobiles, sive privatorum, sive ecclesiarum (excepta Ecclesia Romana), cum titulo praescribuntur spatio trium annorum, sive inter absentes, sive inter praesentes.

Quantum ad res privatorum, habetur Inst. de usucap., § 1 et c. de usucap. transformanda, L. unica.

Quantum ad res ecclesiasticas, habetur Authent. Quas actiones, c. de Sacrosanctis ecclesiis, ubi et causa 16, q. 3, cap. Nemo, excipiuntur generaliter res Ecclesiae Romanae, ad quarum praescriptionem requiruntur centum anni.

Excipiuntur etiam res furtivae, quae in euiuscumque manus perveniant, praescribi non possunt nisi spatio triginta annorum. Instit. de usucap., § Furtivae.

Dico 2° : Absque titulo res mobiles, sive privatorum, sive Ecclesiae (excepta, ut supra, Romana), non praescribuntur nisi triginta annis.

Quantum ad mobilia privatorum, colligitur ex L. Sicut, c. de Praescrip. triginta vel quadraginta ann., lib. 7, tit. 39, ubi decernuntur triginta anni ad prescriptionem immobilium absque titulo, et cum nihil aliud sit iure sancitum pro mobilibus absque titulo, colligunt auctores idem de utrisque censendum.

Quantum ad mobilia ecclesiarum, ratio est, quia, cum ecclesiae (excepta forte Romana, ut ante), non habeant privilegium pro mobilibus, eodem modo loquendum est de illis ac de mobilibus privatorum.

Dico 3° : Res immobiles privatorum cum titulo praescribuntur decem annis inter praesentes, viginti annis inter absentes. Ita Instit. de usucap., § 1, et L. Cum longi, c. de

Praescrip. longi temporis. Absque titulo autem, sive inter praesentes, sive inter absentes, requiruntur triginta anni, L. Sicut in rem et L. Si quis, c. de Praescript. triginta vel quadraginta ann.

Praesentes censentur, iure Romano, qui habitant in eodem territorio, v. g., Leodiensi, etiamsi res alibi sint sitae. Absentes, e contra, qui habitant in diversis territoriis. In Gallia praesentes dicuntur qui sunt sub unius ballivii vel senescalli iurisdictione. Sed, quia is contra quem praescribitur respective ad praescribentem potest esse partim praesens, partim absens, notant communiter authores duos annos absentiae computandos esse pro uno praesentiae ; ita ut qui possedit quinquennio inter praesentes, si rei dominus absit in posterum, praescribens debeat iterum possidere decennio, antequam praescriptionem perficiat.

Dico 4° : Ad praescribenda immobilia contra Ecclesiam Romanam, sive cum titulo, sive sine titulo, sive inter praesentes, sive inter absentes, requiruntur centum anni, L. cit. Quas actiones ; contra alias ecclesias, monasteria, hospitalia, causas pias, quadraginta anni. Ibidem, contra monasteria Ordinis S. Benedicti et aliorum Ordinum qui huiusmodi privilegiis communicant, sexaginta anni, ex privilegio Eugenii IV.

Hae sunt regulae communes, a quibus tamen fiunt plures exceptiones. Praecipuas pono. Excipitur 1° pupillus, contra quem, quamdiu est in aetate pupillari, nulla procedit praescriptio, sive mobilium, sive immobilium, L. Sicut in rem, c. de Praescript. triginta ann. Si vero sit minor, requiruntur triginta anni, L. ultima, c. In quibus causis.

2° Qui pacifice absque simoniaco ingressu possidet triennio beneficium, praescribit contra actionem cuiusvis impetitoris. Reg. 33a Cancellariae.

3° Actio iniuriarum expirat lapsu unius anni, L. Si non convicii, c. de Iniuris. Plures alias exceptiones require in maiori nostro Opere.

Petes 1° an et quanto tempore praescribat qui rem bona fide accepit a possessore malae fidei.

Resp. 1°. Haeres immediatus possessoris malae fidei non potest ullo tempore praescribere. Ita Sylvester et communiter. Patet ex § Diutina, Instit. de usucap., ubi dicitur : « Si ille [defunctus] initium iustum non habuit, haeredi et bonae fidei possessori, licet ignoranti, possessio non prodest. » Idem L. ultima, c. Communia. Ratio est, quia haeres immediatus ex fictione iuris censetur una eademque persona cum defuncto, et eorum possessio una eademque continuata possessio ; sicque ex ista fictione haeres immediatus censetur mala fide possidere, sicut ipse defunctus.

Resp. 2°. Haeres mediatus, item qui a possessore malae fidei immediate quidem accepit, sed alio titulo quam haereditatis, puta legato, emptione, donatione inter vivos, etiamsi res mobilis sit furtiva, et immobilis vi possessa, potest praescribere.

Ratio est, quia iura duas fictiones ex eadem causa non admittunt, et ideo fictio illa iuris de mala fide haeredis immediati non transit ad secundum haeredem, nec censetur eadem cum defuncto persona. Quod a fortiori est dicendum de legatario, emptore, donatario, etc., qui defuncti personam nullatenus repraesentant, et quibus ideo non nocet vitium authoris, ut iura expresse statuunt, L. An vitium. ff De diversis temporalibus Praescript.

Resp. 3°. Res bona fide acceptae a possessore malae fidei, quatenus praescribi possunt, regulariter praescribuntur tempore ordinario. Ita communiter ex L. cit. An vitium. Dixi, « regulariter », quia excipitur 1° si res sit immobilis, et is contra quem praescribitur ignoret eam ab alio possideri ; 2° si res sit furtiva aut vi possessa ; in utroque enim casu requiruntur triginta anni. Quoad primum casum, patet ex Authentica Malae fidei, c. de longi temporis Praescriptione. Quoad secundum, patet ex § Furtiva, Instit. de usucap. Quod autem in iure dicitur res furtivas non posse praescribi, intelligitur de praescriptione temporis ordinarii, non de praescriptione temporis extraordinarii, L. An vitium, c. de diversis temporalibus Praescript. ; item expresse L. Super, c. de annali exceptione, § Ad haec 1. 7, tit. 40.

Petes 2° quae non possunt praescribi.

Resp. 1° Ea praescribi non possunt, quae non possunt proprio nomine et legitime possideri, ut iura ecclesiastica a laico, feudum a feudatario, etc. Vide de possessione.

2° Contra ius naturale aut divinum non procedit praescriptio, quia in ea nihil valet potestas humana, a qua pendet praescriptio.

3° Praescribi non possunt quae sunt usibus publicis deputata, ut viae publicae, plateae, pontes, L. Usucapionem, ff De usucap.

4° Non potest praescribi homo liber, ut fiat servus, L. ultima, c. De longi temporis praescript.

5° Limites certi provinciarum, episcopatuum et paroeciarum non possunt praescribi ; secus, si sint incerti, ex cap. Dilectio, causa 16, q. 3.

Notat hic Perfector Tournely, iure Gallico nulla temporis possessione praescribi servitutes praediales sine titulo, iura publici furni et molae, et res fiscales, seu quae semel sunt incorporata fisco ; secus, si nondum sint incorporata.

Notandum insuper quod plura iure Romano dicantur non posse praescribi, quia non praescribuntur tempore ordinario, licet possint praescribi tempore extraordinario triginta annorum et supra. Sic sunt res furtivae, ut iam notavi ; item res fisci, fidei-commissa, legata, fundus dotalis, maioratus, bona adventitia, etc., L. Sicut, c. De annali except., lib. 7, tit. 4 ; L. Sicut in rem ; L. Omnes, c. de Proescript. triginta vel quadraginta ann., lib. 7, tit. 39, de proscriptione consuetudinis contra legem humanam. Vide de Legibus.

[Nota : 1° Tempus ad praescriptionem requisitum non ab hora ad horam, sed a die ad diem computandum est, nec prius fit valida praescriptio, quam ultimus dies totaliter effluxerit⁵. - 2° Ad complendam possessionem, potest possessor actualis propriae suae possessioni adiungere possessionem sui authoris seu antecessoris, quocumque titulo huic succederit⁶].

Secundum ius Romanum determinatum fuerat fere ubique tempus ad quamcumque praescriptionem requisitam. Cum vero iura particularia fuerint antiquata, iuvabit hic interserere dispositiones legales hodie vigentes apud diversas Europaeanas gentes.

I. Ex iure Gallico⁷ dantur praescriptiones sequentes :

1° Praescriptio triginta annorum, qua longior non admittitur. Est universalissima ; omnes enim actiones, sive reales sive personales, etiam personarum moralium, post triginta annos exstinguuntur, quin defectus tituli vel bonae fidei opponi possit. Possessio tamen debet esse legitima in foro conscientiae, sensu quo supra diximus. — 2° Praescriptio decem vel viginti annorum, qua praescribuntur bona immobilia, cum titulo tamen et bona fide. Decem anni requiruntur et sufficiunt, si ille contra quem praescribitur sit praesens, id est, si habitet in territorio Curiae appellationis in quo situm est bonum immobile. Requiruntur autem viginti anni, si sit absens, vel pro rata, si fuerit partim praesens et partim absens. — 3° Praescriptio trium annorum, quae cum bona fide sufficit, in omni casu, ad bonum mobile acquirendum.

Addunt aliqui, praescriptionem instantaneam, quâ scilicet res mobiles, non furtivae, nec amissae, statim post traditionem legitime a possessore bonae fidei possidentur et acquiruntur ; quia pro mobilibus possessio est instar tituli, et quia lex non concedit spatium trium annorum, nisi ad repetendam rem furtivam vel amissam. An haec in conscientia valeant, disputatur utrinque probabiliter, etsi communius affirmetur. Quare, in hoc casu, non potest possessor bonae fidei ad restitutionem adstringi.

II. Ex iure Italico⁸. Praescriptio decem annorum valet etiam inter absentes. Biennium, loco triennii, conceditur ad repetendam rem furatam vel amissam. — Caetera iuri Gallico concordant.

III. Ex iure Austriaco⁹. Tempus ordinarium : 1° Quoad res mobiles usucapiendas, est triennium. 2° Quoad res immobiles et servitutes praediales, item triennium, si sint in publicis tabulis nomine possessoris usucapientis inscripta ; secus, triginta anni. — Tempus extraordinarium : 1° Contra fiscum, ecclesias et alias communitates quae iure corporationis gaudent, loco triennii requiritur sexennium, et loco triginta annorum, spatium quadraginta annorum ; 2° contra absentem voluntarie (at sine culpa), a provincia ubi res sita est, annus absentiae computatur pro semestri ; 3° immediate sibi comparanti rem mobilem a possessore vitioso aut malae fidei, aut non valenti indicare suum authorem, duplicatur spatium temporis ordinarii.

IV. Ex iure Borussico¹⁰. Tempus ordinarium : 1° Quoad bona privatorum, sive immobilia sive mobilia, cum titulo possessa, est decem annorum inter praesentes. Inter absentes, unusquisque annus absentiae duplicatur. 2° Quoad res sine titulo, bona tamen fide possessas, est triginta annorum. Nec duplicatur spatium temporis in favorem absentium. — Tempus extraordinarium : 1° contra personas morales iure corporationis gaudentes, requiruntur, loco decennii, viginti anni, et loco triginta annorum, quadraginta quatuor anni. 2° Res furtivae vel raptae non praescribuntur a primo possessore bonae fidei, nisi post quadraginta annos. — Porro, ut ius per praescriptionem ordinariam acquiratur, necesse est ut exerceatur semel saltem in anno ; secus, requiruntur quadraginta anni, et ius saltem ter in hoc spatio exercitum.

Petes quomodo interrumpatur vel suspendatur praescriptio.

Resp. 1° Interrumpitur, ita ut de novo inchoari debeat, vel naturaliter, si praescribens amittat possessionem, seilicet naturalem, aut si ipsi mala fides superveniat ; vel civiliter, si lis circa rem moveatur, nisi movens id faciat iniuste ad praescriptionem interrumpendam¹¹. Non interrumpitur autem, si res possessa ab uno in alium transferatur, v. g., emptione, donatione, etc.

2° Suspenditur seu dormit praescriptio, quando impedimentum ei obiicitur ne procedat ulterius, ita tamen ut, remoto impedimento, pergat sine alio detrimento quam temporis dormitionis. Quod accidit duplici modo : 1° Quando iudicia exerceri nequeunt, v. g., tempore belli aut pestis, in certis regnis¹². 2° Quando is contra quem praescribitur, ius suum prosequi non valet. Sic contra interdictos, contra ecclesiam carentem rectore non currit praescriptio. Ita ex iure Romano ; aliter tamen ex legibus modernis¹³

Nota. Non obstante legitima praescriptione, conceditur quandoque, v. g. minoribus per quatuor annos post maiorennitatem, beneficium restitutionis in integrum, id est rescissio praescriptionis a iudice pronuntianda¹⁴

De praescriptione liberativa.

Apud authores, praesertim modernos, distinguitur, respective liberationis : 1° Praescriptio longissimi temporis, seu triginta annorum, cui generatim subiiciuntur omnes actiones, sive reales sive personales¹⁵. Sic exstinguitur ususfructus, quando ille qui ius habebat, eo non utitur per triginta annos. Sic etiam exstingui possunt census, non solum quoad reditus annuos, sed etiam quoad ipsum ius seu capitale. In Austria tamen quadraginta anni, et in Borussia quadraginta quatuor anni requiruntur contra fiscum et corporationes¹⁶.

— 2° Praescriptio longi temporis, seu decem annorum, qua exstinguuntur actiones in nullitatem vel recissionem contractus, quando lex terminum breviorem non constituit¹⁷ — 3° Praescriptiones brevis temporis, seu quinque annorum, quae respiciunt summas solvendas periodice per modum fructuum civilium¹⁸ — 4° Praescriptiones brevissimi temporis, v. g. duorum annorum pro stipendiis procuratorum, causa finita; unius anni pro stipendiis medicorum, famulorum, mercatorum, etc.; sex mensium pro stipendiis operariorum, hospitum¹⁹, etc. — Iam vero

1° Praescriptiones longissimi et longi temporis valent in conscientia, dummodo bona fides toto tempore perseveraverit. Ita communiter, ex rationibus pro praescriptione in genere allatis²⁰

Hinc : 1° Si tuus vel tui patris creditor, post annos triginta, obligationem qua te intra illud tempus latebat, aut quam exstinctam esse opinabaris, a te repetit, ad nihil teneris. 2° In Gallia, si donationem accepisti, et si post decennium donator eam vult rescindere, v. g., ob vitium formae in instrumento donationis, nihil in te valebit.

2° Praescriptiones brevissimi temporis non valent in conscientia, nec constituunt nisi presumptionem factae solutionis, ut omnes fatentur. Ratio est quia ex ipsis legibus constat, legislatores non habuisse intentionem transferendi dominium, sed solum negandi actionem in foro externo, ne iustitiae administratio nimis difficilis redderetur. In his igitur casibus « debitor qui certus est solutionem non esse factam, minime ab obligatione solutionis eximitur²¹ ». Secus, si transacto tempore a lege assignato incipit dubitare, v. g., an author suus solverit; quia tunc uti potest praescriptione iuris, nisi omissio solutionis probetur.

Ad praescriptiones brevis temporis quod attinet, dubitatur an hae in conscientia valeant; nam inter authores alii

²² eas valere affirmant et alii negant. In hoc igitur dubio valet effatum : « In ambiguis beatus qui possidet », nisi debitum non solutum fuisse rite probetur; praesumptio enim cedit veritati.

Nota. Missarum onera, legata pia, dotes vel eleemosynae distribuendae, etc., non praescribuntur ne immemorabili quidem consuetudine contraria, ut declaravit S. Cong. Concilii, 13 aug. 1843.

Ceterum, pro conscientia, praescriptio bonorum Ecclesiae non legibus civilibus subiacet, sed regulis iuris canonici, ut sciunt omnes.²³]

ARTICULUS III Utrum praescriptio valeat in foro conscientiae?

Dico: Omnis praescriptio legitime facta valet in foro conscientiae, sic ut qui legitime praescripsit, si post praescriptionem completam deprehendat rem fuisse alienam, possit eam retinere ut suam, neque teneatur reddere in conscientia priori domino comparenti, sive huius negligentia intercesserit, sive non ; sive res sit comparata titulo gratuito, vel oneroso.

Est nunc communis omnium ferme theologorum et iuristarum, constanti iuris tam civilis quam canonici praxi firmata.

Prob. 1°. Omnis praescriptio legitima transfert in conscientia praescribenti dominium rei praescriptae, sive intercesserit negligentia prioris domini, sive non; sive res fuerit comparata titulo oneroso, vel gratuito. Ergo valet in foro conscientiae, sic, etc. — Prob. ant. Praescriptio indistincte et indefinite definitur in iure : « Acquisitio dominii per continuationem possessionis tempore lege definito. » Authent. Quas actiones, c. de sacrosanctis ecclesiis, ecclesiis, lib. I, tit. 2. Instit. lib. 2, tit. 6, De usucapionibus init. L. 1, ff De usucapionibus, et alibi. Quam iuris civilis dispositionem non solum non reprobat, sed positive approbat ius canonicum, tum sua praxi, tum suis sanctionibus, cap. Sanctorum, Decretal., De Praescriptionibus, lib. II, tit. 26; cap. De quarta, ibid.; cap. Ad aures, ibid.; cap. Quoniam finali, ibid. et alibi. Ergo omnis praescriptio legitima transfert dominium, etc.

Prob. 2°. Negari non potest quin princeps aut respublica possit, si velit, ob bonum commune, transferre dominia privatorum ab uno ad alium independenter a negligentia domini. Atqui id voluit in praescriptione, ita exigente bono commune. Ergo. — Prob. min. Et quidem quod voluerit, patet ex iuribus citatis et pluribus aliis. Quod voluerit iustis de causis in bonum commune, ostenditur istarum causarum expositione. Prima est : « Ne diu et fere semper quarumdam rerum dominia incerta essent », L. 1, ff de usurpatione et usucapione, lib. 41, tit. 3. « Et ut aliquis litium finis esset », L. ultima, ff pro suo, lib. eod., tit. 10. Ac denique, « ne possessores prope immortali timore teneantur », L. Cum notissimi, c. de praescriptione triginta vel quadraginta annorum, lib. 7, tit. 39. Secunda causa est, ut acuatur negligentia dominorum res suas posequi praetermittentium, L. Ut perfectius, c. De annali exceptione, et cap. Vigilanti, Decretal., de Praescriptionibus.

Ubi vides, primam et praecipuam causam esse independentem a negligentia dominorum, et quod procedat in foro conscientiae. Si enim in eo non valeret praescriptio, remanerent semper incerta dominia, et eo magis quo diutius possiderentur, cum diuturnitate temporis veri tituli facilius amittantur et falsi fabricentur. Non erit finis litium et rixarum saltem privatarum in familiis, dum unus clam aut vi rem suam rapere, alter defendere contendet, et possessores immortali timore ac perpetuis conscientiae scrupulis tenebuntur. Ergo.

Confirm. 1° authoritate. Cap. Sanctorum cit. Decretal., de Praescriptionibus dicitur : « Sanctorum Patrum sanctiones statuisse » ut bona praescripta « quiete et sincere perpetuo teneantur. » Atqui, si praescriptio non valeret in foro conscientiae, sed remaneret obligatio restituendi, possessores non « quieti et perpetuo », sed anxii semper remanebunt. Ergo.

[Confirm. 2° hac altera ratione. Praescriptio secundum leges acquisita valet in foro conscientiae, si non repugnet aequitati. Atqui talis praescriptio aequitati non repugnat. Ergo. — Prob. min. Ut iudicetur de legis aequitate, consideranda est lex, non quoad privatos, sed in se, ante quemlibet eventum. Atqui lex praescriptionem statuens sic considerata, nullimodo laedit aequitatem; quia tunc par est pro quolibet privato spes lucri et damni : unde sane potuissent privati inter se iuste decernere quod dominium acquireretur vel obligationes exstinguerentur per diuturnam possessionem. Quod autem potuissent privati in hac materia, authoritas publica a fortiori potuit id iuste facere propter bonum commune. Ergo.]

Dices 2° Regula iuris, in 6°, sic habet: « Sine sua culpa nemo re sua privandus est. »

Resp. legem non referri integre; sic enim habet : « Sine sua culpa, nisi subsit causa, non est aliquis res sua privandus. » Subest multiplex causa praescriptionis, ut probatum est.