Summa summae S. Thomae, Tomus III

Triplicis generis distinguuntur bona uxoris, nempe paraphernalia [παρά, iuxta, φερνή, dos] sunt ea quae uxor, ultra dotem marito traditam, habet vel acquirit. — Dotalia sunt ea quae uxor tradit marito in sublevamen matrimonii. — Communia, quae utriusque coniugis labore tempore matrimonii acquiruntur.

Dico 1° : Uxor habet dominium plenum, scilicet directum et utile, et administrationem bonorum paraphernalium. Ita disponitur in iure L. Hac lege, e. de pactis convent., l. 5, tit. 14. Idque suadet ratio; quia uxor, quoad huiusmodi bona sibi propria, non se habet ut uxor, sed ut homo distinctus a marito.

Dico 2° : Bonorum dotalium uxor habet dominium directum, maritus autem utile et administrationem. Ita in iure L. dotis 7, de iure dotium, l. 23, tit. 3, ubi dicitur : « Dotis fructum ad maritum pertinere debere aequitas suggerit ; cum enim ipse onera matrimonii subeat, aequum est eum etiam fructus percipere. » Qua lege statuitur secunda pars conclusionis, et prima aperte insinuatur. Si enim marito fructus dotis dumtaxat conceditur, consequens est quod dominium directum penes uxorem remaneat. Patet etiam ex hoc quod, mortuo marito, dos absque omni contractu obveniat uxori, licet non sit haeres necessaria, saltem ubi sunt liberi. Ergo signum est eam ante in illam dotem habere dominium.

Dico 3° : Medietatis bonorum communium uxor habet dominium directum ; quia, ut dicebamus modo de dote, marito defuncto, haec medietas obvenit uxori. Dominium autem utile et administratio competunt marito ; quia, cum sit caput et moderator familiae, ad ipsum pertinent bonorum, non solum dotalium, sed et communium fructus et administratio.

Haec omnia de iure communi ; sunt enim variae locorum consuetudines, quae aliter disponunt. Sic, iuxta articulum primum consuetudinis Leodiensis, nulla sunt bona paraphernalia liberae uxoris dispositioni relicta, nisi pactum aut conventio in contrarium interveniat, sed omnia praesentia et futura mariti dominio subsunt.

[Ex diversis iuribus Europaeanis ut sequitur haec materia regitur.

Principium. Ex lege naturali, uterque coniux remanet bonorum suorum dominus, cum obligatione sustinendi pro rata parte matrimonii onera; sed ex lege positiva et ex pacto iura coniugum in bona possunt esse valde diversa.

Hae sunt praecipuae dispositiones quas continent hae de re varii variorum populorum codices seu iura.

Ius Romanum. 1° Adiudicat bonorum dotalium usumfructum et administrationem viro, proprietatem autem uxori; ideoque, mortuo viro, ipsa pro repetenda dote omnibus eius personalibus creditoribus praefertur. Potest etiam, durante matrimonio, repetere dotem, si timeatur ne vir fiat impotens ad illam restituendam. Si vero dos consistat in pecunia aut in bonis consumptibilibus, vel etiam in bonis stabilibus, quae viro aestimata et animo venditionis traduntur, tunc vir plenum acquirit dominium, cum obligatione valorem restituendi, matrimonio soluto : unde, si bona huiusmodi pereunt, viro pereunt. — 2° Bonorum paraphernalium uxor habet plenum dominium et usum. — 3° Bonorum communium, si adsint ex pacto speciali, proprietas et usus pertinet ad utrumque coniugem, administratio vero ad solum maritum.

Ius Gallicum ¹ concedit sponsis, ante matrimonium, facultatem faciendi, quoad bona sua, omnes quas voluerint pactiones, dummodo hae fiant coram publico notario, nec bonis moribus, aut legibus, aut paternae maritalive authoritati adversentur. Quod si huiusmodi pactio fieri praetermittatur, sponsi censentur inire communitatem legalem. — Iam vero :

1° Communitas legalis sic constituitur : 1° Propria cuique coniugi manent bona immobilia acquisita ante nuptias, vel postea ex donatione aut successione obvenientia. Propria vero uxoris bona fiunt quasi-dotalia, et solus maritus habet eorum usumfructum et administrationem ; ita tamen ut sine consensu uxoris ea alienare non possit. — 2° Communia evadunt tum bona mobilia ante matrimonium possessa, tum fructus immobilium aliique reditus, tum etiam immobilia in matrimonio ex bonis vel ratione communitatis acquisita. Potest maritus haec bona absque uxoris consensu alienare, oppignerare, etc.

De immobilibus tamen, vel de mobilium universalitate aut quotitate non potest disponere titulo gratuito. — Dissoluta communitate, bona et onera dividuntur in duas partes, nisi uxor huiusve haeredes maluerint bonis renuntiare, atque ita ab oneribus se eximere.

2° Per pactum coniugale constitui potest : 1° Regimen communitatis conventionalis, quo extenditur vel restringitur, respectu bonorum, communitas legalis. — 2° Regimen excludens communitatem, at sine separatione, quo scilicet omnia bona uxoris fiunt quasi dotalia, et traduntur marito in usum et in administrationem, absque alienandi facultate. — 3° Regimen separationis, quo omnia uxoris bona fiunt quasi paraphernalia; uxor enim retinet usum et administrationem omnium suorum bonorum, nec confert ad onera matrimonii nisi tertiam partem suorum redituum, ad normam iuris, vel aliam summam, hancque determinatam, cuius plenum dominium in maritum transfertur. — 4° Regimen dotale, quo dos stricte talis constituitur, fere ut in iure Romano.

Notetur : 1° Non potest constitui regimen in quo uxor sit penitus independens a marito, scilicet in quo possit alienare sua bona immobilia, aut se sistere in iudicio civili sine mariti vel iudicis authoritate. Potest tamen, marito etiam invito, testamentum condere. 2° In contractu antenuptiali, possunt sponsi mutuo a se invicem vel ab aliis quasdam accipere donationes, quae post nuptias lege prohibentur.

Ius Italicum ² haec habet sibi propria : 1° Dos generatim constituitur iuxta regulas iuris Romani. Etiam futura sponsae bona complecti potest; sed post initum matrimonium non potest amplius a coniugibus nec constitui, nec augeri. — 2° Possunt sponsi ante nuptias inire communitatem, non quidem bonorum, sed fructuum ex ipsis bonis sive mobilibus sive immobilibus, sive praesentibus sive futuris provenientium. Sed non potest illa societas comprehendere debita et credita existentia ante coniugium. In caeteris ius Italicum cum Gallico satis concordat.

Ius Hispanicum. Dos constitui potest sicut in iure Romano : item bona paraphernalia. Seclusa autem pactione antenuptiali, viget communitas legalis, sicut in iure Gallico.

Ius Austriacum ³ . Bona uxorum iisdem fere regulis subiiciuntur ac in iure Romano. Haec solum notanda sunt : 1° Communitas bonorum stipulari potest, sive ante sive post initum matrimonium, sub conditionibus tamen et in forma a lege praescriptis. Regulariter communitas pro casu mortis tantum inita censetur; ideoque, durante coniugio, proprietas bonorum communium est utriusque coniugis, ususfructus illius ad quem pertinebat ante pactum, et administratio solius viri. Soluto coniugio, bona dividuntur. — 2° Secluso speciali pacto, uterque coniux retinet ius proprietatis suorum bonorum, necnon ius exclusivum ad ea omnia quae ipse sibi durante coniugio acquirit, vel quae sibi obveniunt. Uxoris tamen bonorum usus atque administratio marito tradita censentur, quamdiu ipsa non contradixerit.

Ius Borussicum ⁴ . 1° Statuit, tamquam normam generalem, bonorum utriusque coniugis separationem, separatumque eorum dominium ; qua in re imitatur ius dotale iuris Romani. Bonorum dotalium administratio et ususfructus competit marito; sed maritus non potest ea bona alienare vel oppignerare sine consensu uxoris. Ut autem in tuto collocentur, competit uxori ius hypothecae in bona immobilia mariti. Bonorum vero paraphernalium dominium eorumque libera administratio penes ipsam est. — 2° In pluribus Borussiae provinciis, communitas bonorum determinatur legibus particularibus, vi quarum (plus minusve, pro loci consuetudine), coniuges, quamdiu coniugium perdurat, dominium suorum bonorum in communi exercent. Communitas potest excludi in toto vel in parte, sed vi pacti initi ante matrimonium. Similiter, in provinciis ubi communitas bonorum non viget, potest, sed solum ante matrimonium, constitui pacto, sub conditionibus ac solemnitatibus quas leges praescribunt. Attamen, si coniuges mutant domicilium, possunt leges in novi domicilii provincia vigentes sectari.

Ius Anglicum ⁵ . 1° Ex iure recentiori, licet uxori possidere bona propria mariti potestati nullatenus obnoxia. Talis status in bonis immobilibus aut mobilibus, vel in reditibus, constituitur pacto antenuptiali, ab uxoris patre, vel ab ipso marito, vel etiam ab extraneo. Committitur autem plerumque, quo maiori securitate fruatur, fiduciariis. Eodem modo constitui solet doarium, id est reditus ab uxore vita sua durante percipiendus, si marito superstes fuerit. — 2° Deficiente pacto, omnia uxoris bona ante vel post nuptias acquisita transeunt in viri dominium ac potestatem. Agri quidem non possunt ab eo alienari, sed possunt ab ipsius creditoribus occupari ; imo pertinent ad eum absolute, si uxori supervixerit. — 3° Vir per testamentum, non solum liberos, sed etiam uxorem omnino destitutos relinquere potest; si vero intestatus moriatur, uxor iure obtinet omnia bona immobilia quae erant communia, id est quae durante matrimonio utrique coniugi vel data vel coniuncte ab eis empta fuerant. Ex personalibus demum mariti bonis accipit tertiam partem, si defunctus relinquat descendentes ; secus, dimidiam ⁶ .

Petes 1° utrum uxori ex bonis communibus vel ex fructibus suae dotis liceat eleemosynas facere.

Resp. affirmative, etiamsi alioquin bona propria habeat, modo consuetudinem inter mulieres eiusdem conditionis vigentem sequatur. Ratio est, quia uxor non est serva, sed socia et domina, et ut talis dispensationi bonorum communium participare debet. Aliunde maritus consentire debet, et si consensum deneget, est irrationabiliter invitus. Ita communiter, cum S. Ligorio ⁷ .

Petes 2° utrum maritus ad restitutionem teneatur, si notabilem partem bonorum communium prodige vel imprudenter impenderit.

Resp. Disputatur. Prima sententia probabilis affirmat, quia uxor habet dominium dimidiae partis bonorum communium, et ius eius fuit violatum. Altera sententia, etiam probabilis, negat generatim, id est nisi maritus excesserit limites a iure praefixos, intra quos constituitur quasi dominus horumce bonorum, quae potest alienare sine consensu uxoris, quin teneatur ei rationem reddere : aliunde huiusmodi dissipationem precavere potest uxor, separationem bonorum iuridicam postulando. Unde conconcluditur maritum sic agentem peccare quidem graviter contra charitatem, non vero contra iustitiam⁸. Ex iure Gallico autem maritus limites praescriptos excedit, si det titulo gratuito aliqua immobilia, vel totalitatem aut quotitatem mobilium, aut si bona communia sibi soli appropriet⁹.

Petes 3° utrum peccet uxor, sublevando ex bonis communibus, vel ex fructibus suae dotis, parentes suos aut filios ex antecedente matrimonio natos.

Resp. negative, si paraphernalia non habeat, nec vir necessaria ad hoc praestare velit; quia iure naturae haec obligatio uxori incumbit, et maritus in id consentire tenetur, cum tale onus commune censeri debeat. Si vero uxor marito supervixerit, has expensas in sua parte communitatis computare debebit, nisi summa bonorum sic distributorum sit parvi momenti, habita ratione conditionis sponsarum. Ita S. Ligorius¹⁰, cum aliis.]

De dominio filiorumfamilias.

Nota, bona filiorumfamilias sub patria potestate degentium, qua dicuntur peculium, esse quadruplicis generis: castrensia, quasi castrensia, adventitia et profectitia.

Castrensia sunt, quae in militia iusta, seu occasione militiae, acquiruntur.

Quasi castrensia sic dicta, quia, licet non sint castrensia, castrensium tamen privilegio gaudent. Sunt: 1° Quae in militia sacra, scilicet clericatu, sive ex beneficio ecclesiastico, sive aliunde acquiruntur; ita ut quidquid post clericatum advenit, quod alias foret adventitium, quasi castrense censeatur. Authent. Presbyteros, c. de episcopis et clericis. Bona tamen ante clericatum possessa remanent eiusdem conditionis ac ante. 2° Quae acquiruntur ratione alicuius officii publici non mechanici, puta iudicis, advocati, notarii, aut professione alicuius artis liberalis, ut theologia, iuris, medicinae. Ita l. cum multo, c. de bonis quae liberis.

Adventitia sunt ea quae non proveniunt a patre, neque ex eius bonis formaliter, neque eius causa aut intuitu principaliter dantur filio seu filiae, sed huic obveniunt successione vel donatione alio intuitu principali quam patris facta, vel industriâ propriâ, vel fortuito. Haec bona dicuntur adventitia respectu patris, quia ab eo non proveniunt.

Profectitia tandem sunt, quae filius acquirit ex bonis patris, v. g., ex eis negotiando, seu eâ administrando, vel quae sunt ipsi data, legata intuitu patris principaliter.

Dico: Filiusfamilias, sub patria potestate, habet dominium plenum bonorum castrensium et quasi castrensium. Adventitiorum habet tantum dominium directum seu proprietatem, pater dominium utile, seu usumfructum. Profectitiorum tandem nec directum, nec utile dominium habet filius, sed totum est patris.

Prima pars statuitur in iure ff et c. De castrensi peculio. Secunda et tertia pars lib. 2 Instit., tit. Per quas personas, 9, ubi Iustinianus corrigens antiquum ius, quod inter adventitium et profectitium non distinguebat, sed utrumque patri addicebat, statuit et dicit: « Sanctum a nobis est ut, si quid ex re patris ei, scilicet filio, obveniat, hoc secundum antiquam observationem totum parenti acquiretur; quae enim invidia est, quod ex patris occasione profectum est, hoc ad eum reverti? Quod autem ex alia causa sibi filiusfamilias acquisivit, huius usumfructum patri quidem acquirat, dominium autem apud eum remaneat, nec quod ei suis laboribus vel prospera fortuna accesserit, hoc in alium perveniens, luctuosum ei procedat. »

Verum adverte quod, sicut « pietatem liberi parentibus, non operas debent, » sicut dicitur l. penult. II de obseq. parent. praeb., ita parentes non tenentur procurare ex propriis, filiis habentibus propria, id est castrensia, vel quasi castrensia, vel adventitia; unde ex his deduci debent expensae quas faciunt parentes ex propriis, in victu et amictu filiorum.

[Bona et iura filiorumfamilias, aliorumque minorennium, multum apud varias gentes variant. Praecipuas quae hac de re existunt leges hic referemus.

I. — EX IURE ROMANO.

Distinctio personarum. Distinguitur: 1° infans (non fans), qui nondum primum septennium complevit; 2° impuber, qui nondum pervenit ad pubertatem, id est ad quatuordecim annos, si sit puer; ad duodecim, si sit puella; 3° minor seu minorennis, qui puber est, sed nondum viginti quinque annos complevit; 4° maior seu maiorennis, qui hos complevit.

Filiusfamilias est filius legitimus vel legitimatus, qui, cuiuscumque sit aetatis, nondum est sui iuris, sed versatur adhuc sub patria (id est patris aut paternorum ascendentium) authoritate. Ei opponitur tum filius emancipatus, sive maior sive minor; tum filius illegitimus, de quo infra. — Pupillus dicitur qui, impuber, a patria potestate exiit: huic etiam invito datur tutor ad personam et bona. — Minor, in stricto sensu, ille vocatur, qui exiit a patria potestate, iam puber: minori datur curator, volenti quidem ad bonorum administrationem, et etiam invito ad litem et ad quosdam solemniores actus.

Filii illegitimi nunquam sunt, in sensu civili, sub patria potestate, sed sunt sui iuris. Hi sunt vel spurii (incestuosi, adulterini, sacrilegi), id est procreati ex parentibus inter quos, tempore quo concepti et nati sunt, non poterat contrahi matrimonium, atque hinc est cur nunquam legitimari possint; vel naturales, id est nati ex parentibus qui tempore conceptionis non erant quidem iuncti matrimonio, sed ad illud contrahendum habiles. Hi legitimari possunt, vel per subsequens matrimonium, vel etiam per rescriptum principis; et ipsa Ecclesia huiusmodi legitimationem admittit.

Distinctio bonorum. Primitus omnia filiorum bona quacumque ratione obtenta, pertinebant ad patrem, ceu profectitia; imo ipsi filii erant res patris. — Postea vero ex imperatorum Romanorum institutionibus bona distincta sunt in castrensia, quasi castrensia, adventitia et profectitia, ut supra dictum est.

Ad pupillorum autem et minorum bona quod attinet, haec omnia, a tempore eorum emancipationis, sunt vel castrensia et quasi castrensia vel adventitia, ut satis patet. — His praemissis, sequentia statuenda sunt:

PRINCIPIA: 1° Bonorum castrensium et quasi castrensium filiusfamilias habet plenum dominium. Expedit enim bono communi, ut filius non retrahatur a bello publico officio, etc. Potest igitur de illis disponere, sive per contractus, sive per ultimam voluntatem; nec requiritur consensus patris, dummodo sit pubes. Quod si nondum pubes sit, potest cum authoritate iudicis de iis disponere. Atque hoc ipsum possunt pupillus sine consensu tutoris, et minor sine consensu curatoris.

2° Bonorum adventitiorum filiusfamilias habet proprietatem; pater vero administrationem et usumfructum, nisi conditio specialis vel rei natura obstet, ut si filio expresse donaretur usustructus, etc.: quo casu, peculium adventitium filii dicitur irregulare et plenum. — Quod si pater filium sponte emancipaverit, ipse retinet, quamdiu vivit, quasi in remunerationem, dimidiam partem prius habitae ususfructus; secus, si filius emancipatus fuerit ratione dignitatis, v. g. episcopatus, etc.

3° Bonorum profectitiorum filiusfamilias habet nec proprietatem nec usumfructum (sunt enim patris), at solam administrationem. — Obtinet tamen haec bona: 1° si patris bona fuerint a fisco occupata; 2° si pater eum emancipaverit, quin dicta bona repetierit.

II. — EX NOVIS CODICIBUS.

De distinctione personarum sat diximus. — Quoad bona distinguitur: dominium directum, administratio et ususfructus. — Dominium directum omnium bonorum quae iusto titulo filiis obveniunt, pertinet ad eos, licet minores sint nec emancipati, cum talis dominii sint capaces. Iustus titulus est donatio, haereditas, industriâ separatâ, etc. — Administratio omnium bonorum est penes patrem vel tutorem, qui filiorum incapacitatem vel imperitiam supplere debet, donec ipsi maiorennes vel emancipati sint. Maiorennes obtinent plenam, emancipati autem restrictam bonorum suorum administrationem. — Ususfructus competit vel filiis vel genitoribus, prout ius positivum statuit. Iam vero

In Gallia¹¹: Ususfructus generatim pertinet ad patrem, vel, eo defuncto, ad matrem in viduitate permanentem, usque ad filiorum emancipationem vel annum decimum octavum completum. Ex proventibus tamen debet proles, pro conditione sua, ali et educari. — Diximus, « generatim, » quia excipiuntur: 1° bona quae filii proprio labore separatâ industriâ sibi comparant; 2° bona quae ipsis donantur sub expressa conditione ut eorum ususfructus non obveniat parentibus.

In Italia¹²: Ususfructus conceditur patri vel matri habenti patriam authoritatem, donec filii sint maiorennes vel emancipati. Amittitur ab alterutro parente, qui, post mortem coniugis, ad novas nuptias convolat. Parentes fructuarii tenentur procurare proli talem educationem quae eius fortunae et conditioni sit consentanea. — Excipiuntur: 1° bona quae filii proprio labore et separata industria sibi acquirunt; 2° bona quae ipsis donantur cum adnexa conditione ut parentes ususfructum non percipiant; 3° bona quae ipsis iuxta legis dispositionem, dissentiente patre, obveniunt.

In Austria¹³: Ususfructus competit filiis etiam minorennibus et non emancipatis, deductis tamen educationis expensis. Et licet suorum bonorum administrationem filius nondum emancipatus non habeat, libere tamen (adeoque et valide, si aliunde nil obstet), disponere potest: 1° de bonis propriâ industriâ acquisitis, modo ipse a parentibus non accipiat alimenta; 2° de bonis quae eius usui tribuuntur, modo sit puber.

In Germania¹⁴: Ius novum distinguit bona filiorumfamilias in libera et non libera. — Libera dicuntur: 1° Quae filii proprio labore et separata industriâ sibi compararunt; 2° quae dono acceperunt, exclusis parentibus ab usufructu; 3° quae, parce vivendo, seposuerunt ex bonis quae erant ipsis, extra paternam domum viventibus, ad victum in plenam potestatem concessa. — Non libera dicuntur caetera omnia. Horum usumfructum habet pater, usque ad filii emancipationem vel maiorennitatem. — Ususfructus bonorum liberorum competit filio, deductis tamen expensis educationis.

In Anglia¹⁵: Ususfructus pertinet ad filios. Utrum vero educationis expensae ex bonis patris, aut ex bonis filiorum refundi debeant, solent tribunalia, pro casuum adiunctis, decernere.

Petes 1° utrum possit quandoque filiusfamilias retinere lucra quae ex propriâ industriâ proveniunt.

Resp. 1°. Potest retinere (nisi forte debitum pietatis id vetet): 1° si extra domum paternam suis vel alienis expensis vivat, et industriâ separatâ laboret, v. g., famulando alicui, artem propriam exercendo, cum bonis alienis negotiando, etc.; 2° si in domo paterna laborem extraordinarium, seu alias quomodocumque indebitum impendat, v. g., si ex conditione sua non tenetur laborare; potest enim petere a patre id quod daret extraneo pro tali labore, vel etiam illud occulte retinere, si reverentia vel rubor petere non sinat, ut admittit S. Ligorius¹⁶ cum Lugo, etc., contra Molina et alios, qui filio occultam compensationem non permittunt.

Resp. 2°. Non potest, extra consensum expressum patris: 1° si impendat laborem ordinarium, vel obsequia non excedentia id quod pater iure paterno exigere valet. Pater enim habet ius ut iuxta conditionem sui status a filiis adiuvetur: ideoque, si obsequia iam ex pietate debentur, filius nihil potest ex iustitia exigere vel retinere. Ita communiter. 2° Si ius habeat quomodocumque dubium, v. g., quia doctores valde de eo disputant, vel quia non constat de labore indebito, etc.; in dubio enim non licet se occulte compensare.

Petes 2° utrum filiusfamilias habeat dominium perfectum in bona minuta ac mobilia sibi a parentibus vel cognatis data?

Resp. 1°. Si haec bona non sunt illico usu consumptibilia, uti vestes, libri, etc., filius familiae utile tantum habet in eis dominium; nam, ex communi sensu, filius quoad haec non accipit proprietatem, sed tantum usum. Ideo nequit absque parentum vel cognatorum consensu, saltem rationabiliter praesumpto, eadem vendere, donare, alienare.

Resp. 2°. Si ea bona sunt primo usu consumptibilia, ut cibaria vel pecunia, et data sint sine ulla conditione, potest de iis pro suo nutu disponere; quia censentur data in proprietatem. Si autem data sint sub conditione aliquâ, v. g., emendi libros, solvendi pensionem, etc., peccat contra iustitiam, ea ad alios usus impendendo¹⁷