Summa summae S. Thomae, Tomus III

Nota 1° hominem qui est Papa posse considerari dupliciter, ratione suppositi et ratione officii, seu ut hominem privatum et ut summum Pontificem Christi Vicarium, et utroque modo consideratum posse loqui. Tunc loquitur ut homo privatus, quando ex propria mente, non ex plenitudine potestatis, librum interpretatur, privatam opinionem aperit, quaestionem tractat et resolvit. Loquitur autem ut Pontifex, quando ut supremus Ecclesiae pastor et caput aliquid proponit toti Ecclesiae in rebus fidei et morum, obligans omnes fideles, sub poena haereseos, ad illud fide divina credendum: et sic dicitur loqui ex cathedra, hoc est ex plenitudine potestatis, quia per cathedram significatur authoritas docendi et praecipiendi; unde illud Matth., XXIII, 12: Super cathedram Moysi sederunt, etc. Quidam hanc distinctionem recenter adinventam dicunt; sed, praeterquam quod ex natura rei petitur, et in omnibus aliquod officium publicum gerentibus reperitur, non enim rex aut praetor seu iudex semper agit ex officio ut rex aut iudex, natio Gallica, anno 1305, adhibuit hanc distinctionem in libello dato Clementi V contra Bonifacium VIII, ut videbimus infra.

[Nota 2° ad hoc ut Papa censeatur ex cathedra loqui, plures requiruntur: quod definiat libere, et non ex metu aut violentia, profusis ad Deum precibus, maturo rei definiendae examine praemisso, praehabitaque consultatione Eminentissimorum Cardinalium; quia Christus Papam infallibilem constituit humano modo agentem, secundum quem decet homines gubernari, et mediis ordinariis uten tentem. Alii tenent haec, excepta libertate, non requiri; quia Spiritus sanctus assistentiam Petro et eius successoribus promissam his adiutoriis extrinsecis non alligavit.

Non negamus quidem haec media plus minusve adhibenda esse, pro rei gravitate; sed dicimus a fidelibus non inquirendum esse et sciendum an fuerint adhibita. Quo iure enim id requirerent, et a quo rescirent? Unde, hoc ipso quo constitutio in rebus fidei et morum emanat a summo Pontifice ut doctor universalis Ecclesiae loquente, et omnes fideles eidem assensu interiori adhaerere sub poena haereseos obligante, non licet eis supponere Papam aliquid necessarium omisisse; quia Deus, qui promisit Papae infallibilitatem, certo providet de mediis necessariis ad hunc finem obtinendum. Etenim a synodo Vaticana definitum est, ut infra videbitur, « Romani Pontificis definitiones ex sese, non autem ex consensu Ecclesiae, irreformabiles esse. » Quo fundamento asseri possit earum valorem pendere a consensu coetus qui ipse non est infallibilis et cuius existentia iure divino non pertinet ad constitutionem Ecclesiae?]

Quaestio praesens itaque non est de summo Pontifice ut homine privato, quem ut talem communior sententia tenet posse errare, sed de Pontifice ut Pontifice loquente ex cathedra. Circa quam est duplex sententia¹: Prima Gallorum, qui, ut plurimum, tenent summum Pontificem non esse infallibilem in rebus fidei et morum, nisi accedente consensu Ecclesiae, sive in concilio generali congregatae, sive saltem per orbem diffusae, ex declaratione Cleri Gallicani anni 1682, cuius articulus quartus sic habet: « In fidei quoque quaestionibus praecipuas summi Pontificis esse partes, eiusque decreta ad omnes et singulas Ecclesias pertinere; nec tamen irreformabile esse iudicium, nisi Ecclesiae consensus accesserit. »

Altera sententia est omnium aliarum nationum, quae constanter tenent, summum Pontificem loquentem ex cathedra, eo modo quo explicuimus, independenter a consensu Ecclesiae, sive congregata sive diffusae, esse infallibilem in quaestionibus fidei et morum dirimendis. Quamvis autem hanc communem sententiam aperte in Scripturis et traditione fundatam existimemus, ut patebit, eam tamen ut de fide obligante non proponimus, nec asserimus; quia Ecclesia, cuius est, secundum omnes, certo proponere revelata, nondum eam speciali et expresso decreto solemni definivit, nec ad fidem obligantem sufficit certitudo respectiva revelationis.

[Hoc equidem ante synodum Vaticanam recte dicebatur. Nunc autem dicendum est, doctrinam quae tenet summum Pontificem loquentem ex cathedra esse infallibilem independenter a consensu Ecclesiae, non tantum communem sententiam esse, sed tenendam esse tamquam de fide catholica, ut revelatam: quod ex sequentibus patebit.]

Nota 3° in definitionibus duo distinguenda esse, intentam definitionem, seu conclusionem, et rationes conclusionis aliave quae obiter et ex occasione data dicunt Pontifices. De definitione seu conclusione intenta tantum intelligenda est sententia communis, non de rationibus definitionis, sive de iis quae obiter et ex occasione dicuntur.

Vera doctrina asseritur et invictis Scripturae testimoniis probatur.

Dico: Iudicium Romani Pontificis loquentis ex cathedra in rebus fidei et morum est infallibile, independenter a consensu Ecclesiae.

Prob. ex triplici loco Scriptura. Primus est Matth., XVI, 17-19, ubi Christus Petro confitenti eius divinitatem dicit:

« Beatus es, Simon Bar-Iona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui in caelis est. Et ego dico tibi, quia tu es Petrus, et super hanc Petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam. Et tibi dabo claves regni caelorum, etc. » Haec verba dirigi ad solum Petrum probavimus art. 1°, ubi de primatu S. Petri. Item pertinere ad successores Petri in Romana Sede ostendimus art. 2°, ubi de primatu Romani Pontificis; cum enim Christus fundavit Ecclesiam in aevum duraturam, fundamentum illius debebat in aevum permanere in Petri successoribus. Neque de his modo difficultas est; haec enim concedunt adversarii, qui ex hoc loco et sequentibus probant nobiscum adversus sectarios primatum S. Petri et Romani Pontificis.

Subsumo: Atqui his verbis continetur privilegium infallibilitatis promissum Petro et eius successoribus. Ergo. — Prob. subsumptum. His verbis promittitur infallibilitas Ecclesiae. Atqui Ecclesia, seu aedificium, non potest esse indefectibile, si fundamentum cui innititur sit defectibile. Ergo.

[Obi. 1°: Per Petram, secundum omnes Patres et Pontifices, intelligitur tantum fides Petri. Ergo.

Resp. 1° Aperte falsum est ant. 2° Dato ant., nihil contra nos concluditur. Una enim interpretatio non excludit aliam, sed optime conciliantur, dicendo quod Patres et Pontifices non intelligant fidem Petri in abstracto, sed in concreto, nempe Petrum divinitatis fidem profitentem, et hanc fidem fuisse causam meritoriam promissionis, Petrum autem subiectum cui facta est promissio.

Obi. 2°: Infallibilitas fuit promissa, non Petro, sed Ecclesiae, cui soli est necessaria. Ergo.

Resp. fuisse promissam utrique, Ecclesia tamen per Petrum, non Petro per Ecclesiam; non enim Petrus est fundatus super Ecclesiam, sed Ecclesia super Petrum.]

Secundus locus est Luc., XXII, 31 et 32, ubi Christus, instante passione, sic Petrum alloquitur: Simon, Simon, ecce Satanas expetivit vos, ut cribraret sicut triticum. Ego autem rogavi pro te, ut non deficiat fides tua, et tu aliquando conversus, confirma fratres tuos. 1° Christus his verbis promittit Petro indefectibilitatem in fide; pro ea enim rogat, nec dubium est quin fuerit exauditus pro sua reverentia. 2° Haec verba diriguntur soli Petro, non aliis Apostolis, nec in eis toti Ecclesiae. Facit enim apertam distinctionem Petri ab aliis Apostolis et a tota Ecclesia, cum dicit : Et tu aliquando conversus, confirma fratres tuos ; et cum immediatè dixisset in plurali : Simon, Simon, ecce, Satanas expetivit vos, statim in singulari subiungit : Ego autem rogavi pro te, etc. Quod non dixisset, si omnes Apostolos, et in eis Ecclesiam, allocutus fuisset ; sed dixisset : « Ego rogavi pro vobis, ut non deficeret fides vestra, et vos aliquando conversi, etc. » Imo neque id dicere potuit, cum Ecclesia constet fidelibus, et praeter eos nulli sint in Ecclesia fratres, qui possint confirmari. 3° Quod praecipuum est, indefectibilitatem promittit Petro, non ut privatae personae, sed ut pastori Ecclesiae, qualem ipsum instituturus erat, secundum promissionem factam Matth. XVI, 17-19, consequenter eius successoribus. Promittit enim illi indefectibilitatem, ut confirmet fratres suos in fide; quod pertinet ad officium pastoris et capitis. Unde haec propositio copulativa : Ego rogavi pro te, ut non deficiat fides tua, et tu aliquando conversus, confirma fratres tuos, habet vim rationalis, seu causalis, quasi diceret : « Ideo rogavi ut non deficiat fides tua, ut tu confirmes fratres tuos ; » vel : « Rogavi ut non deficiat fides tua. Tu ergo illa fide indefectibili praeditus, confirma fratres tuos. »

Idque testantur SS. Patres, qui ex hoc loco inferunt infallibilitatem Romani Pontificis : S. Leo, Serm. 3 in haec verba Lucae ; S. Agatho, Epist. ad Constantinum imperatorem, qua lecta et probata fuit in sexta synodo ; Leo IX, Epist. ad Michaelem patriarcham Constantinop. ; S. Bernard., Epist. 190², ad Innoc. II ; Innoc. III, Epist. 209, ad patriarcham Constantinop. ; S. Thomas, 2 2ae, q. 1, a. 10, de quo infra.

Respondent adversarii, indefectibilitatem hic promissam Petro transmitti ad eius successores, non hoc sensu quod quilibet sit in fide indefectibilis, sed hoc sensu quod nunquam futurum sit ut Petri successores, id est eorum series, atque successio sedesque cui praesint, atque Ecclesia quam docendam et regendam susceperint, a fide deficiant. Unde huic fidei nihil oberit, si aliquot Pontifices officio defuerint atque a fide aberrarint ; stat enim Romana fides ab eorum antecessoribus stabilita, ab eorum successoribus vindicanda.

Sed contra : 1° Patres mox laudati ex his verbis probant indefectibilitatem, non Sedis Romanae tantum aut Ecclesiae, sed cuiuslibet Romani Pontificis. 2° Iuxta hanc intelligentiam, promissio indefectibilitatis, non soli Petro, sed Ecclesiae facta est, cuius contrarium patet ex probatione. 3° Christus rogavit, non tantum ut fides non esset simpliciter et absolute defectura, sed ut non esset defectura in Petro. Ergo nec in quolibet eius successore. 4° Si unus ex Petri successoribus deficiat a fide docendo, non poterit confirmare suos fratres, quod ne unquam contingeret, rogavit Christus. 5° Si unus Pontifex loquens ex cathedra possit errare et erret in fide, quomodo Sedes inviolata permanet ? Quomodo fides in ea subsistit ? Debet enim Sedes audire sedentem et illi obsequi. Fuit, inquiunt, in antecessoribus, erit in successoribus. Esto, sed nunc non est.

Instant ipsa voce confirmandi non indicari supremum et indeclinabile iudicium; nam, confirma, hoc est, quantum in te est, enitere ut firmi sint. Misimus enim Timotheum, inquit Apost., I Thess., I, 2, ad confirmandos vos. Et cuique episcopo dictum est, Apoc., III, 2 : Esto vigilans, et confirma coetera quae moritura erant. Ergo.

Resp. nos non ex hac sola voce, confirma, sed ex tota periodo : Ego rogavi, etc., et tu confirma, etc., probare iudicium Romani Pontificis esse supremum, indeclinabile et infallibile; quia his verbis Christus promittit Petro et cuilibet eius successori indeficientiam in fide, ut confirmet fideles, sicque eorum constituit supremum et infallibilem iudicem in rebus fidei ; quod dici non potest de Timotheo aut quovis alio episcopo.

Tertius locus est Ioann., XXI, 15 et 17, ubi Christus soli Petro prae caeteris Apostolis totius Ecclesiae curam commisit : Pasce agnos meos, pasce oves meas. Vide art. 1° de primatu S. Petri ampliorem huius loci expositionem ad rem nostram. Debet ergo Petrus, et quivis eius successor, pascere universam Ecclesiam verbo doctrinae, illum debet audire Ecclesia et eius doctrinam sequi. Ecclesia autem non potest falsam doctrinam sequi ; est enim indefectibilis. Ergo nec Petrus, nec quivis eius successor, potest Ecclesiae falsam doctrinam proponere. Et sane absonum foret quod gregi infallibili praeficeretur pastor fallibilis ; tunc enim potius grex pastorem, quam pastor gregem deberet pascere et regere.

Reponunt, ex his verbis : Pasce oves meas indicari tantum officium Petri, non autem praestari ut praeceptum officium impleatur ; alioquin sequeretur quod Petrus et eius successor, non modo in doctrina nunquam peccaturus esset, sed nec in ulla parte officii pastoralis, cum nulla profecto sit quam non illa vox complectatur.

Resp. Nego ant. — Ad prob., nego seq. 1° Ex his verbis inferimus iure infallibilitatem Pontificis in fide proponenda Ecclesiae ; quia Ecclesia est indefectibilis in fide suorum membrorum, cuius indefectibilitas infringeretur, si pastor proponeret ipsi falsam doctrinam quam deberet sequi. At non sic est indefectibilis in moribus suorum membrorum. Unde non sic est necesse quod pastor sit impeccabilis in aliis partibus pastoralis officii, sicut in fide proponenda. 2° Quia quamdiu permanet fides, subsistit compago Ecclesiae, estque radix qua permanente aliae virtutes reviviscere possunt. At, ea sublata, non subsistit corpus Ecclesiae et omnis ferme spes salutis aufertur. Unde id maxime et super omnia debet curare pastor spiritualis, ut fides servetur incorrupta in grege.

Et hinc habes cur caeteri episcopi, qui sunt etiam pastores, non gaudeant privilegio infallibilitatis. Cum enim privato tantum gregi praesint, eorum error Ecclesiam universam non inficeret, sed gregem tantum ; et aliunde, cum sint supremo pastori infallibili subordinati, eorum error ab ipso emendari potest.

Confirm. conclusio argumento ad hominem. Theologi Gallicani ex his locis Scripturae citatis probant nobiscum contra haereticos primatum Romani Pontificis supra universam Ecclesiam. Quidni infallibilitatem, cum non magis in his locis exprimatur primatus quam infallibilitas ?

§ III

Probatur conclusio ex Patribus.

Praeter iam laudatos § praecedenti SS. Patres, legendi sunt S. Irenaeus, lib. II adversus Haereses, c. 3 ; S. Hippolytus Martyr, orat. de Consummatione mundi ; S. Basilius, Epist. 74 ; S. Flavianus, Epist. ad S. Leonem ; S. Cyprianus, lib. de Unitate Ecclesiae et Epist. 55 ; S. Ambrosius, in Psal. XI : « Ubi Petrus, inquit, ibi Ecclesia ; » S. Hieronymus, Epist. 57, ad Damasum Papam : « Quicumque, inquit, tecum non colligit, dispergit ; » et in Expositione Symboli, ad eundem.

Augustinus post damnatam ab Innoc. I Pelagianam haeresim, serm. 2 de verbis Apostoli, num. 131, ed. 10, dicit : « Iam de hac causa duo concilia missa sunt ad Sedem Apostolicam, inde etiam rescripta venerunt. Causa finita est : utinam aliquando finiatur error ! » Et in Psal. contra partem Donati, de Romano Pontifice : « Ipsa est petra, inquit, quam non vincunt superba inferorum portae. »

S. Thomas quaerit in hac 2a parte 2ae, q. 1, a. 10 : « Utrum ad summum Pontificem pertineat fidei symbolum ordinare ? » Et respondet sic : « Dicendum quod nova editio symboli necessaria est ad vitandum surgentes errores. Ad illius ergo authoritatem pertinet editio symboli, ad cuius authoritatem pertinet finaliter determinare ea quae sunt fidei, ut ab omnibus inconcussa fide teneantur. Hoc autem pertinet ad authoritatem summi Pontificis, ad quem maiores et difficiliores Ecclesiae quaestiones referuntur, ut dicitur in Decretal., tit. de Bapt., c. Maiores. Unde et Dominus, Luc., XXII, 32, Petro dixit, quem summum Pontificem constituit : Ego rogavi pro te, Petre, ut non deficiat fides tua, et tu aliquando conversus, confirma fratres tuos. Et huius ratio est, quia una fides debet esse totius Ecclesiae, secundum illud, I Cor., 1, 10 : Id ipsum dicatis omnes, et non sint in vobis schismata. Quod servari non posset, nisi quaestio fidei exorta determinetur per eum qui toti Ecclesiae praeest, ut sic eius sententia a tota Ecclesia firmiter teneatur. Et ideo ad solam authoritatem summi Pontificis pertinet nova editio symboli, sicut et omnia alia quae pertinent ad totam Ecclesiam, ut congregare synodum generalem, et alia huiusmodi. »

Ibid., ad 2um : « Pertinet, inquit, ad summum Pontificem [ordinare novum symbolum fidei], cuius authoritate synodus congregatur, et eius sententia confirmatur. »

Item q. 11, a. 2, ad 3 : « Universalis Ecclesiae authoritas principaliter residet in summo Pontifice ; dicitur enim 24, q. 1³ : « Quoties fidei ratio ventilatur, arbitror omnes fratres et coepiscopos nostros non nisi ad Petrum, id est ad sui nominis authoritatem referri debere. »

Contra cuius authoritatem nec Hieronymus, nec Augustinus, nec aliquis sacrorum doctorum suam sententiam defendit. Unde dicit Hieronymus ad Damasum Papam : « Haec est fides, Papa beatissime, quam in catholica didicimus Ecclesia ; in qua si minus perite aut parum caute forte aliquid positum est, emendari cupimus a te, qui Petri et fidem et sedem tenes. Si autem haec nostra confessio apostolatus tui iudicio comprobatur, quicumque me culpare voluerit, se imperitum, vel malevolum, vel etiam non catholicum, non me haereticum comprobabit. » Haec plana sunt et aperta, nec nos clarioribus terminis sententiam nostram exprimimus. Nihilominus

Respondent pontificia infallibilitatis osores, post Gersonem, S. Thomam concedere Pontifici supremam et plenam potestatem ecclesiasticam respective ad singulos fideles et particulares ecclesias, non respective ad totam Ecclesiam.

Sed contra. Non est nunc quaestio de potestate ecclesiastica Pontificis in universum, de qua art. subseq. ; licet aperte exprimat hic S. Thomas eam esse supremam et plenam respective ad totam Ecclesiam : « Toti Ecclesiae praeest, » inquit. Sed est quaestio de eius infallibilitate. Formalissime autem docet S. Doctor, quod « ad solam authoritatem » summi Pontificis pertineat edere symbolum fidei, ut ab omnibus inconussa fide teneantur.

At, inquiunt, per « solam » intelligit S. Doctor praecipuam.

Per fidem numinum ! quis unquam τὸ « solam » interpretatus est praecipuam ? Si praecipua, non sola ; si sola, non praecipua. Dum dico : « Ad solam authoritatem regis pertinet condere leges pro toto regno, » quis finget me per « solam » intelligere praecipuam ? Neque iuvat quod S. Thomas, in arg. Sed contra, dicat symbolum esse authoritate universalis Ecclesiae editum. Norunt enim omnes, apud D. Thomam levis esse ponderis probationem desumptam ex argumento Sed contra. Sed nec negamus symbolum esse Ecclesiae authoritate editum, verum, iuxta S. Doctorem, authoritate mutuata a summo Pontifice, qui « praeest toti Ecclesiae, » et ad cuius « solam authoritatem » pertinet edere symbolum, congregare et confirmare synodos generales, et gerere omnia quae pertinent ad totam Ecclesiam.⁴

Sed quid moramur in hac violenta interpretatione refellenda, cum habeamus S. Thomam illam diserte excludentem ? « Sicut posterior synodus, inquit, q. 10 de Potentia, a. 4, ad 13, potestatem habet interpretandi symbolum a priore synodo conditum, ac ponendi aliqua ad eius explanationem ; ita etiam Romanus Pontifex hoc sua authoritate potest, cuius authoritate sola synodus congregari potest, et a quo sententia synodi confirmatur, et ad ipsum a synodo appellatur. Quae omnia patent ex gestis synodi Chalcedonensis. Nec est necessarium quod ad eius expositionem faciendam universale concilium congregetur. » Ad solam ergo, ad solam et non tantum ad praecipuam in generali concilio summi Pontificis authoritatem pertinet ordinare symbolum fidei, et finaliter determinare ea quae sunt fidei, ut ab omnibus inconcussa fide teneantur.

Haec subodorati sunt perspicacissimi theologi. Unde tandem concludunt quod, si S. Thomas concesserit summo Pontifici infallibilitatem absolutam et independentem ab Ecclesiae consensu, liceat ipsis in doctrina Patrum qui antecesserint et in posterioribus concilii Constantiensis decretis tuto quiescere.

Ergone S. Thomas in doctrina Patrum caecutiit, is cuius maxima laus est quod SS. Patrum os fuerit, et omnes in se quasi uno transfuderit ? S. Thomas, inquam, de quo celeberrima Parisiensis Academia in decreto sub Stephano Episcopo Parisiensi edito haec canit : « Divus Thomas fuit universae Ecclesiae lumen praefulgidum, gemma radians clericorum, fons doctorum, universitatis nostrae speculum clarissimum et candelabrum insigne ac lucens, per quod omnes qui vias vitae et scholas doctrinae sanae ingrediuntur, lumen vident. » Plura non urgeo. De concilio Constantiensi dicam art. subsequenti.

§ IV

Probatur ex conciliis et Pontificibus.

De concilio Sardicensi vide art. 2 praecedentem.

De concilio Ephesino, ibidem, probatione secunda, vidimus quod Patres « coacti per epistolam Caelestini Papae, » sententiam in Nestorium dixerint.

De concilio Chalcedonensi etiam, eod. art., diximus quod, act. 2, lecta celebri epistola S. Leonis ad S. Flavianum, Patres exclamaverint : « Haec Patrum fides... Petrus per Leonem locutus est. » Item, concilio finito, Patres rogarunt S. Leonem ut sancita in concilio confirmaret. Confirmavit autem dumtaxat ea quae ad haeresim Eutychianam spectabant, improbavit et rescidit ea quae privilegia Ecclesiae Constantinopolitanae spectabant.

Opponunt adversarii et multum urgent examen celebris epistolae sancti Leonis ad Flavianum factum a synodo ; ex quo inferunt, iudicium summi Pontificis in causis fidei non esse irretractabile.

Resp. istud examen factum fuisse, non quod synodus suspicaretur ullum in ea epistola errorem ; iam enim antea, quod bene notandum est, illi absque examine subscripserat, et saepe Patres clamaverant : « Sicut Leo, ita credimus. Petrus per Leonem locutus est. Epistolae omnes subscripsimus. Sufficiunt ad fidem quae exposita sunt, alteram expositionem non licet fieri. » Factum est ergo istud examen post iam receptam epistolam, ut magis convincerentur Eutychiani, qui eam execrabantur ut Nestorianam, et ut nulla amplius illis esset ratio eam retractandi, quae consensu totius Ecclesiae firmaretur, ut dicit ipse sanctus Leo, epist. 65, ad Theodoretum, et Patres synodici in relatione ad Marcianum Imperatorem : « Credentibus, inquiunt, loquendo de ista epistola, sufficit ad utilitatem fidei indiscussa perspectio, ad confessionem pii dogmatis devotos pertrahens animos. Hos autem qui doctrinam rectam pervertere moliuntur, ad singula quae male pariunt oportet occurrere. »

Unde, quando Patres V synodi, collat. 6, ut pararent sibi viam ad condemnationem epistolae Ibae, quae non fuerat discussa nec probata in concilio Chalcedonensi, dixerunt epistolam S. Leonis non fuisse receptam in eodem concilio sine inquisitione et collatione cum doctrinam Patrum : vel erraverunt in facto, ut patet ex actis concilii Chalcedonensis ; vel intelligunt de secunda receptione, quae fuit tantum amplior declaratio primae, ad maiorem et efficaciorem confutationem Eutychianorum.

Agatho Papa occasione VI conc. generalis, Constantinop. III, anno 680, scripsit duas epistolas Imperatori Constantino Pogonato, primam solus, secundam cum concilio Romano. In secunda secure pronuntiat, se suis legatis ad concilium mandasse, ut quae ipse cum suo concilio definierat non examinarentur tamquam dubia et incerta, sed ut certa et immutabilia publicarentur. Et in eos qui contradicerent sententiam condemnationis profert. Haec autem epistola lecta fuit in concilio, act. 4, et ab omnibus, act. 8, probata et subscripta, nullo contradicente, excepto uno Macario monothelita, qui ideo fuit depositus.

In prima epistola dicit Agatho, Ecclesiam Romanam et Romanos Pontifices nunquam in fide defecisse aut deficere, sed eorum partes esse fratres in fide confirmare, idque semper praestitisse suos praedecessores.

Hanc epistolam, sicut praecedentem, pariter Patres susceperunt, act. 18, singuli sigillatim suo ordine assentientes, et in sermone acclamatorio dixerunt : Per Agathonem Petrus loquebatur. Et in epistola ad ipsum Agathonem : « Tibi, ut primae Sedis Antistiti universalis Ecclesiae, quid agendum sit relinquimus stanti super firmam fidei petram. »

Reponit quidam, epistolas Agathonis non fuisse receptas sine praevio examine ; ex quo infert, non habitas fuisse a concilio infallibiles.

Resp. 1° unum aut alterum dumtaxat ex Patribus mentionem fecisse examinis, caeteros omnes simpliciter suffragatos fuisse, nulla facta mentione examinis.

Resp. 2°. Dato antecedente, nego illationem. Non enim quicumque aliquam doctrinam examinat, de eius veritate dubitat. Sic theologi quotidie examinant Scripturas sacras, decreta conciliorum oecumenicorum, ea cum Scriptura et traditione conferendo : non quod ullatenus de veritate Scripturarum aut decretorum fidei dubitent, sed ut magis ac magis in eis firmentur, sintque omnibus de iis inquirientibus respondere parati, et refractarios revincere magis idonei. Sic Patres Ephesini examinaverunt epistolam S. Leonis, nullatenus de eius veritate dubitantes, ut superius diximus. — Item, si, facto examine, approbavit synodus epistolas Agathonis : ergo approbavit, examine facto, infallibilitatem Romani Pontificis in eis clare assertam.

In VIII concilio generali, Constantinop. IV, anno 869, contra Photium, nullus admissus fuit, quin prius formulae fidei ab Adriano II missae subscripsisset. In hac autem fidei formula continentur sequentia : « Quia non potest Domini nostri Iesu Christi praetermitti sententia dicentis : Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, haec quae dicta sunt rerum probantur eventibus, quia in Sede Apostolica immaculata est semper servata religio et sancta celebrata doctrina. Ab huius ergo fide atque doctrina separari minime cupientes, et Patrum et praecipue sanctorum Sedis Apostolicae praesulum sequentes in omnibus constituta, anathematizamus omnes haereses, simul cum iconomachis. » En in concilio generali admissa infallibilitas Romani Pontificis fundata in verbis Christi : Tu es Petrus, etc.

In concilio Viennensi, Clemens V, Clementina de summa Trinit., § Nos igitur, definit quod « ad Apostolicam considerationem dumtaxat declarare pertinet » quae in Scripturis obscura sunt.

Clemens VI, ipse Gallus et doctor Parisiensis, quatuordecim doctrinae articulos Armenis recenter ad fidem catholicam conversis proposuit, quibus deberent subscribere, si Romanae Ecclesiae integre vellent consociari. Horum quintus sic erat : « Si credidisti et credis, quod in tantum fuerit, sic et erit suprema et praeeminens authoritas et iuridica potestas Romanorum Pontificum, et illorum qui in posterum erunt ; ut a nemine iudicari potuerint, potuerimus, neque in posterum poterunt, sed soli Deo iudicandi servati fuerint, servemur et servabuntur ; et quod a sententiis et iudiciis nostris non potuerit, neque possit, neque poterit ad aliquem iudicem alium appellari ? » Decimus tertius sic habebat : « Si credidisti et adhuc credis, solum Romanum Pontificem in dubiis emergentibus circa fidem catholicam posse per determinationem authenticam, cui sit inviolabiliter adhaerendum, finem imponere ; et esse verum et catholicum quidquid ipse, authoritate clavium sibi traditarum a Christo, determinat esse falsum et haereticum, tale sit censendum ? » Haec apud Odoricum Raynaldum, in Annalibus, ad an. 1346 et 1351.

[Relegantur decreta conciliorum de primatu Pontificis Romani in art. praeced. citata, et praecipue decretum Florentinum quo declaratur Papam « omnium Christianorum patrem ac doctorem existere. »]

Dices : Summi Pontifices quos huc usque laudavimus, locuti sunt in propria causa. Ergo eorum testimonia nihil probant.

Resp. 1° Dist. ant. Summi Pontifices locuti sunt in propria causa palam et nemine contradicente, conc. ant. ; aliis contradicentibus, nego ant. et conseg. Sic, dum in tota retro antiquitate, episcopi suae sedis, reges et principes sui throni iura defendebant actis publicis quibus nemo contradicebat, admittebantur eorum testimonia. Quidni et Pontificum admittantur, qui monumentis et actis publicis, quibus nemo suo tempore contradixit, privilegia suae Sedis testati sunt et propugnarunt ?

2° Pontifices laudati, non eruditione solum, sed vitae probitate fuerunt conspicui, et plures inter illos sancti numerantur. Nulla est ergo ratio suspicandi quod ex superbia et ambitione privilegia infundata et iniusta sibi vindicare voluerint.

[Doctrinam ab antiquis conciliis expressam et a Pontificibus sancitam enucleatius definivit synodus Vaticana, constit. Pastor aeternus, cap. 4, de Romani Pontificis infallibili magisterio. Hoc decretum, quo finis fuit impositus concertationibus circa hanc gravem quaestionem motis, integre hic inserimus.

« Ipso autem Apostolico primatu quem Romanus Pontifex, tamquam Petri principis Apostolorum successor, in universam Ecclesiam obtinet, supremam quoque magisterii potestatem comprehendi, haec Sancta Sedes semper tenuit, perpetuus Ecclesiae usus comprobat, ipsaque oecumenica concilia, ea imprimis in quibus Oriens cum Occidente in fidei charitatisque unionem conveniebat, declaraverunt. Patres enim concilii Constantinopolitani quarti, maiorum vestigiis inhaerentes, hanc solemnem ediderunt professionem : Prima salus est, rectae fidei regulam custodire. Et quia non potest Domini nostri Iesu Christi praetermitti sententia dicentis : Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, haec quae dicta sunt rerum probantur effectibus, quia in Sede Apostolica immaculata est semper catholica reservata religio, et sancta celebrata doctrina. Ab huius ergo fide et doctrina separari minime cupientes, speramus ut in una communione, quam Sedes Apostolica praedicat, esse mereamur, in qua est integra et vera christianae religionis soliditas.⁵ » Approbante vero Lugdunensi concilio secundo, Graeci professi sunt, « sanctam Romanam Ecclesiam summum et plenum primatum et principatum super universam Ecclesiam catholicam obtinere, quem se ab ipso Domino in beato Petro, Apostolorum principe sive vertice, cuius Romanus Pontifex est successor, cum potestatis plenitudine recepisse, veraciter et humiliter recognoscit ; et sicut prae caeteris tenetur fidei veritatem defendere, sic et, si quae de fide subortae fuerint quaestiones, suo debent iudicio definiri. » Florentinum denique concilium definivit, « Pontificem Romanum verum Christi Vicarium, totiusque Ecclesiae caput et omnium Christianorum patrem ac doctorem existere, et ipsi in « beato Petro pascendi, regendi ac gubernandi universalem Ecclesiam a Domino nostro Iesu Christo plenam potestatem traditam esse. »

« Hinc pastoralis muneri ut satisfacerent, praedecessores nostri indefessam semper operam dederunt, ut salutaris Christi doctrina apud omnes terrae populos propagaretur, pari cura vigilarunt ut, ubi recepta esset, sincera et pura conservaretur. Quocirca totius orbis antistites, nunc singuli, nunc in synodis congregati, longam ecclesiarum consuetudinem et antiquam regulam formamque sequentes, ea praesertim pericula quae in negotiis fidei emergebant ad hanc Sedem Apostolicam retulerunt, ut ibi potissimum resarcirentur damna fidei, ubi fides non potest sentire defectum ⁶. Romani autem Pontifices, prout temporum et rerum conditio suadebat, nunc convocatis oecumenicis conciliis aut explorata Ecclesiae per orbem dispersae sententia, traditionibus consentanea, Deo adiutore, cognoverant. Neque enim Petri successoribus Spiritus sanctus promissus est ut, eo revelante, novam doctrinam patefacerent, sed ut, eo assistente, traditam per Apostolos revelationem seu fidei depositum sancte custodirent et fideliter exponerent. Quorum quidem apostolicam doctrinam omnes venerabiles Patres amplexi et sancti Doctores orthodoxi venerati atque secuti sunt, plenissime scientes hanc sancti Petri Sedem ab omni semper errore illibatam permanere, secundum Domini Salvatoris nostri divinam pollicitationem discipulorum suorum principi factam : Ego rogavi pro te, ut non deficiat fides tua, et tu, aliquando conversus, confirma fratres tuos.

« Hoc igitur veritatis et fidei nunquam deficientis charisma Petro eiusque in hac Cathedra successoribus divinitus collatum est, ut excelso suo munere in omnium salutem fungerentur, ut universus Christi grex per eos ab erroris venenosa esca aversus, coelestis doctrinae pabulo nutriretur, ut, sublata schismatis occasione, Ecclesia tota una conservaretur, atque suo fundamento innixa, firma adversus inferi portas consisteret.

« At vero, cum hac ipsa aetate, qua salutifera Apostolici muneris efficacia vel maxime requiritur, non pauci inveniantur qui illius authoritati obtrectant, necessarium omnino esse censemus, praerogativam quam unigenitus Dei Filius cum summo pastoralis officio coniungere dignatus est, solemniter asserere.

« Itaque Nos, traditioni a fidei christianae exordio perceptae fideliter inhaerendo, ad Dei Salvatoris nostri gloriam, religionis catholicae exaltationem et christianorum populorum salutem, sacro approbante Concilio, docemus et divinitus revelatum dogma esse definimus : Romanum Pontificem, cum ex cathedra loquitur, id est, cum omnium Christianorum Pastoris et Doctoris munere fungens, pro suprema sua apostolica authoritate doctrinam de fide vel moribus ab universa Ecclesia tenendam definit, per assistentiam divinam ipsi in beato Petro promissam, ea infallibilitate pollere qua divinus Redemptor Ecclesiam suam in definienda doctrina de fide vel moribus instructam esse voluit; ideoque eiusmodi Romani Pontificis definitiones ex sese, non autem ex consensu Ecclesiae, irreformabiles esse.

« Si quis autem huic nostrae definitioni contradicere, quod Deus avertat, presumpserit; anathema sit. »

Hic habes, non tantum Pontificem Romanum ex cathedra loquentem esse infallibilem, sed rationes, naturam et extensionem huius infallibilitatis.]

Probatur conclusio ex Patribus, episcopis et theologis Gallicanis.

1° Patres concilii Arelatensis, anno 453, in epistola synodica ad sanctum Leonem dicunt : « Apostolatus vestri scriptum (indubie celebrem epistolam ad S. Flavianum) ita ut symbolum fidei, quisquis sacramenta Religionis non negligit, tabulis cordis inscripsit, et tenaci, ad confundendos haereticorum errores ut paratior sit, memoriae commendat. »

2° Anno 517, S. Avitus, episcopus Viennensis, nomine Ecclesiae Gallicanae agnoscit summum Pontificem ut supremum iudicem in causis fidei. Sic enim epist. ad Hormisdam Papam scribit : « Quaesumus ergo, servitio meo iuncto, ut quid filiis vestris, fratribus meis, id est Gallicanis, si consulant, respondere debeam instruatis ; quia, iam securus, non dicam de Viennensi, sed de totius Gallia devotione polliceor, omnes vestram, super statu fidei, captare sententiam. Orate ut sic nos praedictorum confessio fucata non fallat, sicut ab unitate quam regitis veritas comperta non separat. » Idem concilium Turonense, anno 567, ad quod convenerat universa paene Ecclesia Gallicana.

3° Anno 1324, Stephanus, Parisiensis episcopus, occasione bullae canonizationis S. Thomae Aquinatis, eiusdem Academiae Doctoris, edidit decretum, de consensu decani et Capituli Parisiensis et magistrorum dictae Universitatis, ut fert edictum, sequentis tenoris : « Nos igitur attendentes quod sacrosancta Romana Ecclesia, OMNIUM MATER ET MAGISTRA, in firmissima Petri, Christi Vicarii, confessione fundata, ad quam, velut ad UNIVERSAN REGULAN CATHOLICE VERITATIS, pertinet approbatio et reprobatio doctrinarum, declaratio dubiorum, determinatio tenendorum et confutatio errorum, etc. »

Paucis post annis, eadem Academia obtulit Clementi VII, Avenione residenti, quem Gallia pro vero Pontifice agnoscebat, tractatum theologicum in quo asserebat et probabat infallibilitatem Romani Pontificis in quaestionibus fidei, iisdem authoritatibus Scripturae et Patrum quibus eam probamus.

4° Eiusdem sententiae erat tota natio Gallicana anno 1305, cum regni proceres nationis nomine petebant, dato libello ad Clementem V, ut Bonifacii VIII memoriam damnaret. Dicebant enim : « Non quaeritur de haeresi Papae quondam, ut Papae, sed ut privatae personae. NEQUE ENIM UT PAPA POTUIT ESSE HAERETICUS, sed ut privata persona. Nec unquam aliquis Papa, IN QUANTUM PAPA, fuit haereticus. »

Quo testimonio non solum evincitur conclusio ex mente nationis, sed etiam habetur hanc distinctionem inter Papam ut Papam et ut hominem privatum, non esse recens inventum, ut quidam effutiunt.

Anno 1579, Clerus Gallicanus, in comitiis generalibus Meloduni adversus Lutheri et Calvini errores, sic praecipit : « Clerici et laici aperta professione eam fidem pronuntient, quam sancta Romana ECCLESIA, MAGISTRA, COLUMNA ET FIRMAMENTUM VERITATIS, profitetur et colit. Ad hanc enim, propter suam principalitatem, necessum est OMNEM CONVENIRE ECCLESIAM. » Et in fine articulorum subiungitur : « Omnia haec sanctae Romanae Ecclesiae, cuius ex praeceptis populum fidelem institui et CERTAM FIDEI AC MORUM CORRECTIONIS REGULAM constitui oportet, iudicio et authoritati subiicimus. »

5° Anno 1626, comitia generalia Cleri Gallicani, articulo 1637, statuunt, « hortandos episcopos uti Sedem observent Apostolicam, Ecclesiamque Romanam infallibili Dei promissione fundatam... Petro cum clavibus datam INFALLIBILITATEM FIDEI, quam videmus, divinae potentiae miraculo, IN PETRI SUCCESSORIBUS, ad hodiernum usque diem, IMMOBILEM permanere. »

6° Anno 1653, octoginta quinque episcopi, in comitiis congregati, petunt ab Innocentio X iudicium de libro Iansenii, hac potissimum ratione, quod « maiores causae ad Sedem Apostolicam referre solemnis Ecclesiae mos esset, in qua fides Petri NUNQUAM DEFICIENS PERPETUO CONSERVATUR. » Et anno 1654, gratias agentes eidem Pontifici pro condemnatione libri Iansenii, datis litteris dicunt : « Perspectum habemus, non solum ex Christi pollicitatione Petro facta, sed ex actis priorum Pontificum, iudicia pro sancienda REGULA FIDEI a summis Pontificibus lata super episcoporum consultatione DIVINA ATQUE SUMMA per universam Ecclesiam authoritate niti, cui Christiani omnes, ex officio, ipsius quoque mentis obsequium praestare tenentur, seu suam episcopi in consultatione sententiam ponant, seu non ponant ; » hoc est, seu consultantium episcoporum consensus accedat, seu non accedat. Ergo Romani Pontificis iudicium est infallibilis fidei regula, independenter a consensu Ecclesiae.

[7° His testimoniis pristinae doctrinae Ecclesiae Gallicanae circa inerrantiam Pontificis Romani, addenda sunt decreta recentiorum conciliorum provincialium quae in Gallia ab anno 1849 hue usque fuerunt congregata. Ab his tere omnibus innovatum fuit decretum Florentinum, quo docetur « Romanum Pontificem successorem esse beati Petri principis Apostolorum, et verum Christi Vicarium, totiusque Ecclesiae caput, et omnium Christianorum patrem ac doctorem existere. » Ab aliquibus etiam fuit assertum eius iudicia de fide et moribus esse per se irreformabilia. Inter haec concilia citari possunt Suessionense, Senonense, Burdigalense et Remense, ut taceatur de his quorum acta prae manibus non habemus.]

Probatur conclusio rationibus.

Prob. 1°. Sic arguo cum nostro Hyacintho Serry. Istud iudicium in materia fidei est irreformabile, quod est supremum et ultimum, post quod non datur aliud superius ad quod appellari possit. Atqui tale est iudicium Romani Pontificis loquentis ex cathedra, in materia fidei et morum. Ergo. — Mai. patet.

Prob. multipliciter min. 1° Ex tribus Pontificibus Bonifacio I, Gelasio I et Nicolao I. Is, epist. 8, ad Michaelem Imperatorem sic loquitur : « Patet profecto Sedis Apostolicae, cuius authoritate MAIOR NON EST, iudicium a nemine fore retractandum, NEQUE CUIQUAM DE EIUS LICEAT IUDICARE IUDICIO. » Iuxta quod Bonifacius Papa, Rufo et ceteris episcopis per Thessaliam constitutis scribens, ait : « NEMO UNQUAM Apostolico culmini, de cuius iudicio non licet retractare, manus obvias audacter intulit; NEMO IN HOC

REBELLIS extitit, nisi qui de se voluit iudicari. » Et B. Papa Gelasius : « Ipsi sunt canones qui appellationes totius Ecclesiae ad huius Sedis examen voluerunt deferri ; AB IPSA VERO NUSQUAM PRORSUS APPELLARI DEBERE SANXERUNT : ac per hoc illam DE TOTA ECCLESIA iudicare, ipsam ad nullius commeare iudicium.

Prob. 2° ead. min. ex Augustino, qui, ut vidimus, iudicium Innocentii I contra Pelagianos pro finali et irreformabili habuit, dum dixit : « Rescripta Roma venerunt, causa finita est. » Id etiam constat ex pluribus aliis Patribus a nobis prius laudatis.

Prob. 3° eadem min. 1° Appellans in causa appellationis eximitur a iurisdictione illius a quo appellat, et ab eius obedientia recedit. Atqui nullus fidelis potest eximi a iurisdictione summi Pontificis, alioquin non esset amplius eius ovis, consequenter nec fidelis; neque ab eius obedientia recedere, cum sit supremus omnium rector, pastor et superior. Ergo. 2° Iudex a quo appellatur non debet dare et designare appellanti iudicem ad quem, alias ageret contra seipsum. Atqui solius est Romani Pontificis indicere, congregare, confirmare et robur tribuere conciliis oecumenicis. Ergo iudicium Romani Pontificis est ultimum in Ecclesia, consequenter infallibile et irreformabile. — Patet conseg., quia, si esset tribunal ad quod a Papa posset appellari, foret indubie concilium generale.

Prob. conclusio alia ratione. In Ecclesia a Christo bene ordinata debet admiti iudex semper permanens et vivens, qui Scripturas, traditiones et controversias de fide ac moribus exsurgentes infallibiliter interpretetur et dirimat. Atqui is non est alius quam Romanus Pontifex. Ergo. —

Prob. min. Iste iudex supremus et infallibilis semper vivens non est cuiusque spiritus privatus, non princeps saecularis, ut olim diximus, non concilium generale; quia, licet Pontifice praesidente, sit regula infallibilis fidei, non sufficit tamen, quia rarissime et difficillime congregantur concilia generalia, et tamen continuo in Ecclesia oriuntur controversiae de fide ac moribus, ad quas dirimendas praesto adesse debet iudex. Ergo.

Dicunt adesse Ecclesiam universam, cuius consensu accedente fit irreformabile et infallibile summi Pontificis iudicium. Ita quarta propositio Declarationis triginta quatuor episcoporum Gallicorum de qua supra. Et haec videtur epocha hodiernae sententiae Gallorum, quae licet ex usque dictis confutata maneat, iuvat tamen ex absurdibus quae ex illa sequuntur specialiter illam impugnare. Unde

§ VII. — Probatur conclusio ex absurdibus adversae sententiae.

Si summi Pontificis iudicium non sit infallibile in quaestionibus fidei et morum, nisi ex consensu Ecclesiae,

Sequitur 1° quod Pontifex infallibilitatem suam mutuet ab Ecclesia, sicque quod Ecclesia non sit fundata in Petro, sed Petrus in Ecclesia; quod Petrus non pascat oves, sed oves pascant Petrum; quod Petrus non confirmet fratres in fide, sed fratres Petrum confirment : quae sunt aperte contraria Scripturis.

Sequitur 2° quod summus Pontifex non magis gaudeat privilegio infallibilitatis, quam episcopus minimae dioeceseos. Hic enim definiat aliquid de fide et suis dioecesanis proponat credendum, si accedat consensus ceterorum episcoporum, iudicium eius erit infallibile. Idem diei potest de iudicio simplicis pastoris ac doctoris. Atqui consequens est absurdum et a Scripturis ac tota traditione prorsus alienum. Ergo.

Sequitur 3° fideles fore fluctuantes in fide, nec habere aliquid fixum et firmum cui, assensu fidei, adhaereant. Quaero enim qualis Ecclesiae assensus requiratur. An totius Ecclesiae, an maioris partis, an minoris, puta unius provinciae vel nationis ? Non hoc ultimum; quo iure enim haec unius provinciae vel nationis Ecclesia conferret Pontifici infallibilitatem quam non habet? Non primum ; alioquin sufficeret dissensus unius vel alterius episcopi aut fidelis ad infirmandum iudicium summi Pontificis, sicque nullum unquam erit infallibile. Insuper quomodo et quando posset haberi consensus episcoporum et fidelium qui sunt in Indiis orientalibus et occidentalibus? Et interim fideles fluctuabunt et haereses grassabuntur. Non denique secundum : 1° Quia, ut modo dicebam de tertio, unde pars Ecclesiae, etsi maior, et non tota Ecclesia, habet infallibilitatem quam tribuat Pontifici? 2° Quis dinumerabit partes consentientes, ut dignoscatur an maior pars adhaereat? Quis hunc consensum fidelibus annuntiabit? Id ab exordio Ecclesiae novimus semel factum occasione bullae Unigenitus, cui tamen nec omnes obediunt. Quid vero de innumeris de quibus id non est factum ? Quid de futuris, de quibus non est credibile quod unquam fiet? Interim nullus fidelis tenebitur assensum fidei praebere decretis pontificiis; nemo enim tenetur nec potest assentire fide divina, nisi authoritati quam certo novit infallibilem, quia fidei non potest subesse falsum : sicque quilibet suo arbitrio dimittetur, et, ut modo dicebam, haereses grassabuntur et vires accipient. 3° Si sufficiat assensus maioris partis, non est quod tanto zelo disputent Galli; cum enim, iis exceptis, omnes aliae ecclesiae, ad minus tres partes totius universitatis, agnoscant summum Pontificem infallibilem, nullum ab eo dimanat decretum ex cathedra, quod non recipiatur a maiori parte Ecclesiae.

At, inquiunt, debet acceptari praevio examine. — Dist. Praevio examine, ut intelligatur quid contineat, conc.; ut tamquam dubium aut erroneum reformetur, nego. Alioquin contingere posset quod tres partes Ecclesiae cum Pontifice errarent in fide, et sola Gallia sine summo Pontifice servaret veram fidem. Insuper unde fideles cognoscere certo poterunt omnes episcopos praevio examine acceptasse? Quousque autem id rescient, fluctuabunt, assensum fidei praebere nec tenebuntur nec poterunt. Ubi ergo erit fides Ecclesiae? Ubi Ecclesia ?

§ VIII. — Praecluditur commune et praecipuum effugium adversariorum.

Quaecumque hue usque ex Scriptura, Patribus, conciliis,

Pontificibus, theologis, etc., pro infallibilitate Romani Pontificis protulimus, adversarii accipiunt dicta, non de homine sedente in cathedra Petri, sed de ipsa cathedra, de Sede Romana, de Ecclesia Romana, et, ut quidam dicunt, quod idem est, de serie et successione Romanorum Pontificum; ita ut sensus sit, cathedram Petri, Sedem Romanam, Ecclesiam Romanam esse infallibilem, et nunquam defecturam in fide : quod si contingat unum Pontificem deficere, a successoribus emendabitur, sicque fides remanebit semper in Sede Romana, in cathedra Petri, in Ecclesia Romana. Et in hunc finem laudant illud celebre dictum S. Leonis, epist. 53, ad Anatolium : « Aliud sunt sedes, aliud sedentes, » et quia alioquin, inquiunt, moriente Pontifice, deficeret, seu periclitaretur fides Ecclesiae.

Praeter illa quibus iam hinc et inde istam intelligentiam confutavimus, praeterquam quod plura testimonia quae protulimus adscribant infallibilitatem, non solum Sedi aut cathedrae Petri, vel Ecclesiae Romanae, sed ipsi sedenti et ipsi Pontifici, etiam quandoque eius nomine expresso; praeter haec, inquam,

Quaero nunc tantum, quid intelligant per Sedem et cathedram Petri, seu Ecclesiam Romanam. An quae in ambitu urbis Romae continetur? An Ecclesiam universam seu catholicam? Video enim quosdam intelligere Ecclesiam urbis Romae, alios Ecclesiam universam; imo eosdem modo intelligere Ecclesiam urbis Romae, modo universam, secundum quod argumentis premuntur.

Si intelligant Ecclesiam quae in ambitu urbis Romae continetur : nunquam summus Pontifex aliquid fidei definit ex cathedra, quin habeat Ecclesiam urbis Romae consentientem, tum quia illam consulit in praecipuis eius membris, tum quia ipsa definitis a Pontifice statim annuit; sicque Pontifex definiens ex cathedra semper est infallibilis.

Si intelligant Ecclesiam catholicam et universam, contradicunt aperte Scripturae in tribus locis prima probatione allatis, in quibus probavimus dignitatem fundamenti Ecclesiae, pastoris Ecclesiae, confirmatoris fratrum, unde sequitur infallibilitas, soli Petro, et non toti Ecclesiae esse traditam. Contradicunt item traditioni et toti retro antiquitati, decretis conciliorum et summorum Pontificum, Patribus, theologis, sibimet ipsis. Etenim SS. Patres, concilia, Pontifices, theologi quos laudavimus, ipsimet adversarii, dicunt Ecclesiam Romanam, quam superbae inferorum porta non vincunt, ad quam perfidia non potest habere accessum, quam denique agnoscunt esse infallibilem, esse Matrem et Magistram omnium Ecclesiarum, centrum unitatis ecclesiasticae, unde sacerdotalis unitas orta est, ad quam omnes ecclesias necesse est convenire, Ecclesiam esse in ea fundatam, et plura similia. Palam est autem haec dici non posse de Ecclesia universa, cum praeter illam nullae sint ecclesiae. Quid enim est universa Ecclesia, quam omnes ecclesiae simul sumptae? Totum autem non distinguitur a partibus simul sumptis. Non potest ergo dici de Ecclesia universa, quod sit Mater et Magistra omnium ecclesiarum, sicut non potest dici quod quis sit pater et magister sui ipsius; neque quod sit centrum unitatis, sicut omnes lineae non possunt esse centrum cuiusque lineae; neque quod ab ea sacerdotalis unitas oriatur, cum ipsa sit sacerdotalis unitas; neque quod ad eam alias ecclesias convenire necesse sit, cum praeter illam, ut dictum est, non sint aliae; neque quod Ecclesia sit in ea fundata, alias esset in seipsa fundata. Denique dignetur studiosus lector attendere ad testimonia quae protulimus : vix unum reperiet quo ista exotica interpretatio non confodiatur.

Quantum ad dictum S. Leonis, indubie aliud sunt sedes, aliud sedentes. Sedes est nomen authoritatis, dignitatis et officii; sedens est nomen personae authoritatem, dignitatem et officium obtinentis : coque significatur, eum qui habet authoritatem et officium non semper agere ex authoritate et officio; sicque Romanum Pontificem posse non agere ex officio pontificio, sed se gerere ut privatam personam, quod nihil iuvat adversarios, nec nobis nocet.

Ad id quod addunt de Pontifice mortuo, respondet

Cano, lib. IV de Locis theologicis, cap. ultimo, quod, « mortuo summo Pontifice, una sine dubio Ecclesia manet, et manet in ea Spiritus veritatis; sed manca et diminuta, sine Christi Vicario et Ecclesiae uno pastore, relinquitur. Quocirca, licet veritas tunc etiam in Ecclesia sit (non enim est in solo Pontifice passive), at, si controversiae fidei et religionis oriantur, Ecclesiae iudicia sine capite in terris non adeo certa erunt. »

Instant. Si per petram et fundamentum intelligatur persona Petri, sequitur inde quod Petrus non solum fuerit infallibilis, sed etiam debuerit esse immortalis, cum aedificium Ecclesiae in eo fundatum sit in aeternum permansurum. Falsum consequens. Ergo.

Resp. Praeter solutionem huic instantiae iam superius datam, dist. sequelam. Si per petram et fundamentum intelligatur persona Petri physice et entitative, sequitur, etc., conc.; si intelligatur persona Petri moraliter, id est ipsa eius dignitas, authoritas, iurisdictio et doctrina, sequitur, etc., nego sequelam et eius probationem. Haec enim, moriente Petro, virtute perseverant in Ecclesia et ad eius successores transeunt; sicut, moriente rege, non perit regnum, quia remanent dignitas, authoritas, iurisdictio, quae transeunt ad successores.

ARTICULUS IV

Solvuntur obiectiones.

Obi. 1° : Si summus Pontifex sit infallibilis in quaestionibus fidei et morum definiendis, inutilia sunt concilia generalia. Falsum consequens. Ergo. — Patet sequela ; quia Pontifex, hoc ipso quo est infallibilis, potest se solo, absque concilio, omnes fidei et morum controversias iudicio irreformabili definire. Ergo.

Resp. Nego sequelam. — Ad probat., dist. ant. Summus Pontifex potest se solo, absque concilio, omnes fidei et morum controversias iudicio irreformabili definire, et simul potest se solo, absque concilio, aeque efficaciter haereticorum proterviam reprimere, pertinaciam frangere, tumultus sedare, media executioni definitionum idonea providere, nego; et haec se solo non potest aeque efficaciter, conc. et nego conseq. Itaque per se absolute non sunt necessaria concilia generalia ad certam et infallibilem veritatis definitionem contra haereticos. Quot enim haereses ante primum concilium generale Nicaenum, et etiam sequentibus temporibus, a solis Pontificibus Romanis absque conciliis generalibus fuerunt irretractabiliter damnatae! Per accidens tamen sunt quandoque necessaria, aut saltem valde utilia, tum ad reprimendam haereticorum tumultuantium audaciam et eorum pertinaciam frangendas; facilius quippe et cum minori verecundia ceditur omnibus quam uni; tum ad faciliorem et efficaciorem decretorum executionem, quatenus omnes omnium nationum episcopi eis subscribunt, et profitentur se illa amplecti et illorum executionem suis dioecesanis demandaturos. Item melius innotescunt singularium provinciarum necessitates et mores, quaque media sint unicuique adhibenda ad occurrendum gliscenti errori, et ad legum ac decretorum observantiam promovendam; quod enim convenit Italiae vel Germaniae, forte non proderit Galliae aut Hispaniae; sicut enim corporum, ita morum est varia complexio.

Hinc occurritur variis instantiis quas petunt ex convocatione conciliorum, etiam post iam damnatas a summo Pontificibus haereses. Sic Caelestinus haeresim Nestorii damnaverat, sed non extinxerat, propter potentissimos Nestorii amicos et defensores; et ideo fuit necessaria convocatio synodi Ephesinae, ut opportunis remediis haereticorum vesania comprimeretur, haeresis progressus sisteretur, Catholicorum fides muniretur. Sic S. Leo, in Epistola celebri ad S. Flavianum, Eutychianam haeresim damnaverat; sed, quia Dioscorus et alii in latrocinio Ephesino eam reiecerant ut Nestorianam, Flavianum verberibus ac plagis affecerant atque eiecerant, imo et adversus S. Leonem sententiam dixerant, necesse fuit congregari synodum Chalcedonensem, ut hos tumultus sedaret et tot malis occurreret.

Obi. 2° : S. Cyprianus, doctrina et sanctitate conspicuus, Stephano Papae definienti non esse rebaptizandos ab haereticis baptizatos restitit, cum pluribus episcopis Africanis. Ergo ipse non agnoscebat summum Pontificem infallibilem, nec infallibilis tunc habebatur in Ecclesia.

Resp. Nego utrumque illatum; quia quaestionem de baptismo haereticorum iterando Cyprianus nunquam apprehendit pertinere ad fidem, sed ad disciplinam tantum, nec illam ut fidei dogma definivit ex cathedra Stephanus.

Duplex itaque quaestio hic est distinguenda: prima, an invalidum sit baptisma haereticorum; secunda, an sint rebaptizandi ab haereticis baptizati. Prima est speculativa, et ad fidem pertinet; secunda est disciplinae, et praxim spectat. Stephanus autem, intacta prima quaestione, secundam prohibuit, iussitque nihil innovari, sed servari antiquam consuetudinem, nihil amplius; idque, non per decretum solemne toti Ecclesiae directum, sed per rescriptum in litteris privatis ad Cyprianum et collegas. Quod sic refert Cyprianus, Epist. 74, ad Pompeium (ab eo enim solum illud novimus): « Si quis ergo a quacumque haeresi venerit, nihil innovetur, nisi quod traditum est, ut manus illi imponatur ad paenitentiam. » Unde Aug., lib. II de Bapt. cont. Donat., cap. 9, n. 14 : « Consuetudinis robore, inquit, tenebatur orbis terrarum, et haec sola opponebatur inducere volentibus novitatem. » Neque etiam illud rescriptum tamquam Sedis Apostolicae decretum ex cathedra habuit Cyprianus, siquidem, teste Augustino, ibid., c. 7, n. 12, « nondum erat diligenter (tempore Cypriani) illa baptismi quaestio pertractata, sed tamen saluberrimam consuetudinem tenebat Ecclesia. » Quod autem nondum erat sufficienter pertractatum et discussum, non potuit proponi tamquam decretum Sedis Apostolicae et articulus fidei. Unde obiectio non militat contra conclusionem, quae est de infallibilitate summi Pontificis loquentis ex cathedra in controversiis fidei. Hanc responsionem multis momentis probavimus in Digress. hist. ad dissert. V de Sacram. in genere, sect. 1, tom. II, ubi plura quae contra obiiciunt adversarii praeoccupata et soluta reperies.

Inst. 1° : Stephanus, definiens non esse rebaptizandos ab haereticis baptizatos, supponebat eorum baptisma esse validum: id saltem ex definitione inferri poterat. Ergo.

Resp. hic non agi de suppositione vel illatione, sed de definitione ex cathedra. Quidquid in mente habuerit Stephanus, constat nihil aliud definivisse, quam ut « nihil innovaretur, » sive teneret de fide istud baptisma esse validum, sive tantum ut quid certius haberet. Neque, ut dictum est, id definivit ex cathedra.

Inst. 2° : Etsi Stephanus definivisset ex cathedra, tamquam fidei dogma, validum esse baptisma haereticorum, et ab ipsis baptizatos non esse rebaptizandos, non debuisset illi acquiescere Cyprianus. Ergo. — Prob. ant. ex Augustino, lib. II de Bapt. cont. Donat., cap. 4, n. 5, ubi dicit : « Nec nos ipsi tale quid auderemus asserere, nisi universae Ecclesiae concordissima authoritate firmati, cui et ipse sine dubio cederet, si iam illo tempore quaestionis huius veritas eliquata et declarata per plenarium concilium solidaretur. » Ergo, iuxta Augustinum, solius concilii plenarii, et non Romani Pontificis iudicio, acquiescere tenemur.

Resp. Nego consequentiam. Sensus namque Augustini est quod non auderet asserere, scilicet ut fidei dogma, sicut tunc asserebat, cum haec dicebat contra Donatistas, baptisma haereticorum esse validum, et non esse rebaptizandos ab eis baptizatos, nisi id definitum fuisset in concilio generali; quia solum concilium generale id definierat ut dogma fidei, et non Stephanus, cuius aetate nondum satis eliquata et discussa erat haec quaestio, et qui novitati opponebat tantum antiquam consuetudinem, ut dicit ipse Augustinus. Unde per haec verba Augustinus non intendit infallibilitatem iudicii pontificii excludere, sed infallibilitatem concilii asserere; sicut, si de propositione a concilio Tridentino definita dicerem : « Hanc propositionem non auderem asserere, si a concilio Tridentino non esset definita. » Male quis inde interpretetur me denegare infallibilitatem summo Pontifici, et soli concilio Tridentino tribuere. Nulla enim fit ibi comparatio inter concilium et Pontificem, sic ut unum dicatur infallibile, et alter fallibilis; sed sensus planus est : « Audeo asserere hanc propositionem ut doctrinam fidei, quia concilium Tridentinum, quod est infallibile, eam definivit, et nullus alius qui sit infallibilis eam definivit. »

Obi. 3° : S. Petrus bis erravit in fide : 1° quando negavit Christum, tempore passionis; 2° quando Antiochiae, post ascensionem, observavit legalia et gentes coegit iudaizare, qua de causa fuit reprehensus a Paulo.

Resp. ad 1um, S. Petrum negasse Christum ore tenus, non corde. Ita interpretantur communiter SS. Patres. Et esto corde negaverit, nondum erat tunc Pontifex constitutus, nec Ecclesiam universam docebat.

Ad 2am, Petrus deliquit observando legalia, « non falsi praedicatione, sed imprudenti conversatione, » inquit Augustinus, Epist. 40⁷ et 82⁸ ad Hieronymum. De isto facto latius scripsi in tract. de Relig., Digress. hist. ad calcem dissert. IX, in maiori Opere.

[Adde quod, etsi Petrus non habuisset privilegium infallibilitatis ut Pontifex, illud habuisset saltem ut Apostolus; omnes enim Apostoli illapsu Spiritus sancti, in die Pentecostes, sic in fide confirmati sunt, ut nullus posset ab ea excidere. Unde nullo titulo supponi potest Petrum quoad legalium observantiam falsum docuisse. Si forte practice deliquit, opportunum iudicando quod Paulo displicuit, eius culpa gravis non fuit, propter rationem a S. Thoma datam, in cap. 1 epist. ad Gal., lect. 3 : « Dicendum quod, post gratiam Spiritus sancti, nullo modo peccaverunt mortaliter Apostoli, et hoc donum habuerunt per potentiam divinam, quae eos confirmaverat. Psal. LXXIV, 4 : Ego confirmavi columnas eius. Peccaverunt tamen venialiter, et hoc fuit eis ex fragilitate humana, I Ioann., I, 8 : Si dixerimus quia peccatum non habemus, scilicet veniale, ipsi nos seducimus. »]

Obi. 4° : Liberius subscripsit haeresi arianae et damnationi S. Athanasii, cuius causa erat coniuncta cum causa fidei, quatenus erat illius strenuus propugnator, atque communicavit cum episcopis arianis. Ergo.

Resp. Nego ant. pro prima parte; sed subscripsit Liberius formulae secundum se catholicae, ut sat prolixe probavi in Digress. histor. ad dissert. prooem. tract. de Trinitate, in Opere maiori. Vide. — Ad secundam partem ant., subscripsit Liberius damnationi S. Athanasii, quia existimavit eius causam esse a fidei causa seiunctam, et Athanasium fuisse damnatum ob delicta disciplinam et mores spectantia, de quibus fuerat revera accusatus. — Ad tertiam partem ant., Liberius communicavit cum episcopis semi-arianis, qui se damnasse Arium et esse catholicos simulabant.

Resp. 2°. Dato ant. quoad omnes suas partes, nemo somniabit Pontificem in exilium actum, minis perterrefactum, libertatis desiderio victum, subscribentem ore tenus formulae arianae et damnationi Athanasii, atque cum haereticis communicantem, locutum fuisse ex cathedra, et ex plenitudine potestatis obligasse universam Ecclesiam subscribere Arianismo; quod solum tamen hic vertitur in quaestione.

Obi. 5° : Zozimus, Innocentii I successor, approbavit libellum Coelestii Pelagiani, in quo aperte negabat peccatum originale. Ergo.

Resp. Dist. ant. Zozimus libellum Coelestii in quo negabat peccatum originale approbavit ut catholicum, habita ratione propositionum et dogmatum quae continebat, nego; habita ratione mentis, affectus et modi loquendi authoris, qui hunc suum errorem non absolute asserebat, sed ad modum dubitantis tantum proponebat, petens instrui, sensum suum iudicio Sedis Apostolicae submittens, paratus corrigere quidquid corrigendum iudicaret; insuper declarans se consentire litteris Innocentii damnantis Pelagium, et se omnia quae Sedes Apostolica damnaret, damnaturum, conc. Nihil autem prohibet quominus liber sub tali consideratione, qua pertinaciam ab authore excludit, possit dici catholicus. Solutio est Augustini, lib. II contra duas Epist. Pelagian. ad Bonifac., cap. 3, n. 5.

Resp. 2°. Dato antecedente, nihil sequitur contra nos. Constat enim Zozimum approbantem privatim libellum Coelestii et scribentem privatas litteras ad episcopos Africanos, universam Ecclesiam non fuisse allocutum, nec eam obligasse ad credendum fide divina non dari peccatum originale, sicque non fuisse locutum ex cathedra, sicut postea locutus est, quando, fraude detecta, Pelagium et Coelestium solemni decreto condemnavit, missa ad omnes totius orbis episcopos condemnationis epistola quae communiter dicta est Translatoria.

Obi. 6° : Vigilius Papa modo probavit, modo improbavit tria Capitula, quae pertinebant ad fidem; erant enim facta dogmatica. Ergo.

Resp. De causa trium Capitulorum et de Vigilio sat dixi art. 6 praecedentis dissert. Unica restat instantia contra id quod dixi, Vigilium nunquam probasse tria Capitula quantum ad sensum obvium textuum, sed tantum vetasse ne damnarentur appellatis nominibus authorum. Igitur

Inst. : Vigilius, in suo constituto, de Ibae epistola dicit : « Ipsam rectissimo et piissimo sensu intellectam » irreprehensam manere. Ergo.

Resp. Vigilium non dixisse Ibae « epistolam, » sed « fidem irreprehensam manere; » quia scilicet in concilio Chalcedonensi mentem suam aperuerat, et qua in hac Epistola contra Cyrillum errore facti scripserat, retractaverat, ut dixi loco citato.

Obi. 7° : Honorius Papa fuit damnatus ut haereticus a sexta synodo oecumenica. Ergo.

Resp. 1°. Dist. ant. Honorius fuit damnatus ut haereticus sententia, nego ant.; ut haereticus favore, id est, ut fautor haereticorum, quatenus iussit taceri voces unius vel duplicis voluntatis et operationis in Christo, conc. Hanc responsionem multis et gravissimis momentis probavimus, et alia quae spectant Honorium exposuimus in Digress. hist. ad dissert. IV tract. de Incarnat., sect. 4, in maiori Opere. Adeat lector; omnia enim hic repetere non vacat. Unam dumtaxat illic omisimus instantiam quae tunc non occurrerat. Unde

Inst. Honorius, non solum vocem, sed etiam sensum duplicis operationis reiecit; nam in Epist. 2 ad Sergium, quae lecta est in sexta synodo, act. 13, dicit : « Ubi autem operationis vel duarum esse vel fuisse mediatorem Dei et hominum Dominum Iesum Christum, sentire et promere satis ineptum est. » Ergo.

Resp. Dist. ant. Honorius reiecit absolute sensum duplicis operationis, nego; reiecit in ordine ad promendum, conc. Patet tum ex adiuncto vocabulo « sentire et promere; » tum ex tota serie utriusque eius epistolae ad Sergium, in quibus nihil aliud urget, quam ut taceantur voces unius vel geminae voluntatis et operationis, ad sedandos tumultus et contentiones; tum quia non iussit Sophronium, qui duplicem operationem acriter defendebat, hunc sensum exuere, sed tantum ab eo missos monuit ne duarum operationum vocabulum deinceps usurpare niteretur, ut ipsemet refert in eadem Epist. 2 ad Sergium; tum denique quia, si ex his verbis sequitur Honorium reiecisse sensum duplicis operationis in Christo, sequitur pariter eum reiecisse sensum unius operationis, quia de utroque in his verbis loquitur, sicque eum nec unam, nec duas operationes in Christo agnovisse, quod est plane absurdum.

Resp. 2° ad obiectionem. Dato Honorium damnatum fuisse ut haereticum, fuit utique haereticus ut homo privatus, non ut Pontifex loquens ex cathedra; errorem enim docuit, si docuit, non constitutione solemni ad universam Ecclesiam directa, qua illam ad credendum fide divina falsum dogma obligavit, sed ex privata sententia, per privatas litteras privato nomine scriptas et ad privatos directas. Quod patet, tum ex litterarum inscriptione, qua est ad Sergium; tum quia non nisi annis ferme quadraginta post mortem Honorii ex archivo Constantinopolitano extractae sunt, ante quod tempus vix erant cognitae, sive in Oriente, sive in Occidente.

Inst. Honorius de fide consultus a tribus Patriarchis, scilicet a Sergio Constantinop., Cyro Alexandrino, utroque Monothelita, et Sophronio Hierosolymitano orthodoxo, respondens, docet errorem, eis mandat ut hunc doceant et eius falsa dogmata toto Oriente vulgentur. Ergo locutus est ex cathedra. Ergo.

Resp. Omisso antecedente,nego consequentiam. Quae enim adferuntur in antecedente, non sufficiunt ut Papa dicatur loqui ex cathedra; sed requiritur quod Ecclesiam universam alloquatur solemni decreto quo iubeat omnes fideles fide divina credere quae decernit. Haec autem in casu Honorii non reperiuntur.

Obi. 8° : Plures Pontifices se agnoverunt fallibiles, Leo IV, can. Si incompetenter, causa 2, q. 4; Innocentius III, serm. 2 de consecr. Pontif.; Clemens VI, in diplomate dato 7 idus Decembris 1351; Gregorius XI, in testamento, et alii. Ergo.

Resp. hos Pontifices se agnovisse fallibiles in dispensationibus seu privilegiis concedendis, in factis particularibus, vel etiam in rebus fidei, sed ut doctores privatos, non autem ut pastores universalis Ecclesiae loquentes ex cathedra. Neque obstat quod Gregorius XI dicat se potuisse errare etiam in Consistorio; non enim quae in Consistorio aguntur semper ex cathedra definiuntur; sed in eis saepe causarum merita expenduntur, consilia proponuntur, absque eo quod ad sententiam solemnem deveniatur.