Summa summae S. Thomae, Tomus III

Cum ius secundo modo sumptum, pro facultate aliquid faciendi, acquirendi, etc., sit fundamentum iuris seu iusti, quod est obiectum iustitiae, multa de illo seitu necessaria occurrunt discutienda, maxime de dominio, quod est praecipua eius species.

Duplex est dominium: unum iurisdictionis, quod est potestas gubernandi suos subditos; alterum proprietatis, quod est facultas disponendi de aliqua re ut sua in proprium commodum, et de illo hic potissimum agitur.

Dominium proprietatis iterum est duplex: unum plenum et perfectum, aliud non plenum et imperfectum.

Dominium plenum est ius ad rei proprietatem et eius emolumenta. Non plenum est ius ad proprietatem rei absque emolumentis, et dicitur dominium directum, quale, v. g., competit principi respectu feudi; vel ius ad emolumenta absque proprietate, et dicitur dominium utile, et tale competit usufructuariis, feudatariis, emphiteutis, etc.

Itaque

Dico 1° : Dominium proprietatis plenum et perfectum, prout directum et utile complectitur, recte definitur: « Ius in re, seu facultas legitima disponendi de re, tamquam sua, ad quemlibet usum lege non prohibitum, in proprium commodum. » Colligitur ex D. Thoma, hic q. 66, a. 1, c.

Dicitur, « ad quemlibet usum lege non prohibitum; » quia, licet dominium ex natura sua tribuat potestatem ad qualemcumque usum, potest tamen haec potestas impediri per legem ne exeat in actum: ut fit in pupillo, qui ante legitimam aetatem non potest bona sua alienare, licet sit verus illorum dominus; unde, si alienaret, non peccaret contra iustitiam.

Eaedem autem conditiones requiruntur ad perfectum dominium, quae requiruntur ad ius in re, scilicet: existentia rei, legitimus titulus et traditio rei.

Dico 2°: Ususfructus definitur: « Ius utendi fruendique rebus alienis, salva earum substantia. » Ita in iure.

Dicitur, « fruendi, » ut distinguatur a simplici usu.

Qui enim habet simplicem usum, potest tantum uti re, v. g., equo, domo, horto, agro, silva, etc., ad necessitatem propriam et quotidianam, ita ut nec superfluos fructus nec ius quod habet possit alteri locare, vendere, aut gratis cedere; cum is qui usumfructum habet, possit haec omnia facere, ita L. 12, ff. de Usu.

Fructus autem reputantur non solum in immobilibus, ut in fundo foenum, segetes, virgulta, arbores caeduae, bois taillis (fructiferae enim non reputantur fructus), sed etiam in mobilibus, ut in grege lana, lac, foetus, etc. Ubi nota, silvam caeduam, etiamsi intempestive caesa sit, esse in fructu, sicut olea immatura lecta, item foenum immaturum caesum. L. 48, ff. de Usufructu. Quoad messem vero et vindemiam, expectanda est maturitas usufructuario.

Nota insuper quod, si usufructuarius moriatur antequam collegerit fructus, etiamsi maturos, hi acquirantur domino proprietatis, et non haeredibus fructuarii. Ita in Instit. de Rerum divisione, § Is vero. Ratio est, quia quamdiu adhaerent fundo, censentur unum cum ipso. Unde pertinent ad dominum fundi, donec fructuarius eos colligendo fecerit suos.

Dicitur, « rebus alienis; » quia ususfructus est servitus, qua nonnisi in rebus alienis constitui potest. « Nemini enim res sua servit, sed prodest iure dominii, » ut dicitur L. 26, ff. de servitute praedior. rustic.

Dicitur, « salva rerum substantia; » quia usufructuarius debet rem integram proprietario reservare. Unde ususfructus non potest proprie constitui in rebus quae unico usu consumuntur, ut in vino, oleo, etc.

Dico 3° : Usus definitur a iuristis: « Ius utendi tantum rebus alienis, salva earum substantia. »

Dicitur ius utendi tantum, et non fruendi; quia, ut iam dixi, simplex usuarius potest tantum fructus rei, ut olera, poma, foenum, in propriam et quotidianam necessitatem percipere, sed eos non potest vendere seu donare, nec rem ipsam locare; quod potest usufructuarius.

Dicitur, « salva rerum substantia, » quia in usu, sicut in usufructu, debet res integra conservari domino.

Ex quo habes hanc usus definitionem non competere rebus unico actu consumptibilibus, ut vino, oleo, pani, etc.; quia per talem usum non manet salva rei substantia. Unde, si generalius sumatur usus, prout convenit rebus tam unico actu consumptibilibus, quam non consumptibilibus, est « ius utendi re aliena. »

Circa hunc usum rerum unico actu consumptibilium magna fuit olim concertatio, non solum inter theologos, sed etiam inter Pontifices: utrum distingueretur a dominio? Pro cuius resolutione sit