Summa summae S. Thomae, Tomus III

: Romanus Pontifex habet primatum authoritatis in universam Ecclesiam¹ . Est de fide.

Prob. 1° ex articulo praecedenti. Tota authoritas Petri, qua pastoris et rectoris totius Ecclesiae, quae fuit suprema, ut dictum est, transmissa est ad eius successorem. Atqui Romanus Pontifex est successor Petri. Ergo. — Mai. constat; quia, cum Christus Ecclesiam fundaverit perpetuo duraturam, debuit in ea formam regiminis perpetuam instituere, quae moriente Petro non cessaret, sed ad eius successores transiret. — Min. etiam constat. Quotquot enim ex Patribus qui catalogum Romanorum Pontificum texuerunt [continuat in p. 251], ut Optatus Milevit., lib. II contr. Parmen.; Aug., Epist. ad Generosam, 53² , etc., originem successionis a S. Petro ducunt. Magis adhuc constabit ex conciliis et Patribus mox citandis. Unde quaecumque probant primatum S. Petri, probant simul primatum Romani Pontificis.

Prob. 2° ex conciliis. Concilium Sardicense, anno 347, in epistola synodica ad Iulium Papam : « Hoc optimum, inquit, et valde congruentissimum videbitur, si ad caput, id est Petri Apostoli sedem, de singulis quibusque provinciis referant Domini sacerdotes. »

In concilio Ephesino, anno 431, Patres dicunt « se coactos » per epistolam Caelestini Papae ferre sententiam in Nestorium.

In concilio Chalcedonensi, anno 451, act. 2, postquam lecta fuit S. Leonis epistola, reverendissimi Episcopi clamaverunt : « Haec Patrum fides, haec Apostolorum fides. Omnes ita credimus, orthodoxi ita credunt. Anathema ei qui non ita credit, PETRUS PER LEONEM ITA LOCUTUS EST, Apostoli ita docuerunt. »

Actione 16, gloriosissimi iudices dixerunt : « Ex his quae gesta sunt et ab unoquoque deposita, perpendimus, omnem quidem primatum et honorem praecipuum, secundum canones, antiquae Roma Dei amantissimo Archiepiscopo conservari. »

Tandem Patres Chalcedonenses S. Leonem rogant, ut suo consensu confirmare dignetur quae statuerunt.

In concilio VI generali, Constantinop. III, anno 680, Patres in litteris synodicis ad Agathonem Papam, quae exstant post act. 18, sic inter plura ipsum alloquuntur : « Libenter perlectis vestrae confessionis litteris a vestra paterna Beatitudine missis, quas ut a summo Apostolorum vertice divine perscriptas agnoscimus, per quas exortam nuper multiplicis erroris sectam depulimus. » Et infra : « Orthodoxa fidei splendidam lucem vobiscum clare praedicavimus; quam ut iterum per honorabilia vestra scripta confirmetis, vestram oramus paternam Sanctitatem. »

[Concilium Lateranense IV, anno 1215, decernit quod « Romana Ecclesia, disponente Domino, super omnes alias ordinariae potestatis obtinet principatum, utpote mater universorum Christi fidelium et magistra. »

Concilium Lugdunense II, anno 1274, definivit « Pontificem Romanum principis Apostolorum successorem esse, verum Christi vicarium ac totius Ecclesiae caput. »]

Concilium Constantiense, anno 1414, damnat hanc Wiclefi sententiam : « Quod Papa sit summus Pontifex, est ridiculum. Et Christus nec in Petro, nec in alio talem approbavit dignitatem. » Item hunc articulum 10 Ioannis Hus : « Nec Romanus Pontifex est caput Ecclesiae. » Et hunc 27 : « Non est scintilla apparentiae quod oporteat esse unum caput in spiritualibus regens Ecclesiam. »

Concilium Florentinum, anno 1439, ubi in pluribus collationibus ventilata fuit inter Orientales et Occidentales quaestio de primatu Romani Pontificis, quem a schismate Photii negabant Orientales, tandem communi utriusque partis consensu sic definivit in decreto Unionis : « Definimus sanctam Apostolicam Sedem et Romanum Pontificem successorem esse B. Petri, principis Apostolorum, et verum Christi vicarium, totiusque Ecclesiae caput, omnium Christianorum patrem ac doctorem existere, et ipsi in B. Petro pascendi, regendi et gubernandi universalem Ecclesiam a Domino nostro Iesu Christo plenam potestatem traditam esse, quemadmodum etiam in gestis oecumenicorum conciliorum et in sacris canonibus continetur. »

Concilium Tridentinum, sess. XIV, cap. 7 : « Merito, inquit, Pontifices maximi, pro suprema potestate sibi in Ecclesia universa tradita, causas aliquas criminum graviores suo potuerunt peculiari iudicio reservare. »

[Hanc veritatem definivit explicatius synodus Vaticana, constit. Pastor aeternus, cap. 2, De perpetuitate primatus beati Petri in Romanis Pontificibus : « Quod autem in beato Apostolo Petro princeps pastorum et pastor magnus [continuat in p. 253] ovium Dominus Iesus Christus, in perpetuam salutem ac perenne bonum Ecclesiae, instituit, id eodem authore in Ecclesia, quae fundata super petram ad finem saeculorum usque firma stabit, iugiter durare necesse est. Nulli sane dubium, imo saeculis omnibus notum est, quod sanctus beatissimusque Petrus, Apostolorum princeps et caput, fideique columna, et Ecclesiae catholicae fundamentum, a Domino nostro Iesu Christo, Salvatore humani generis ac Redemptore, claves regni accepit; qui ad hoc usque tempus et semper in suis successoribus Episcopis sanctae Romanae Sedis, ab ipso fundatae eiusque consecratae sanguine, vivit et praesidet, et iudicium exercet³ . Unde quicumque in hac cathedra Petro succedit, is, secundum Christi ipsius institutionem, primatum Petri in universam Ecclesiam obtinet. Manet ergo dispositio veritatis, et beatus Petrus, in accepta fortitudine petrae perseverans, suscepta Ecclesia gubernacula non reliquit⁴ . Hac de causa ad Romanam Ecclesiam, propter potentiorem principalitatem, necesse semper fuit omnem convenire Ecclesiam, hoc est eos qui sunt undique fideles, ut in ea Sede, e qua veneranda communionis iura in omnes dimanant, tamquam membra in capite consociata, in unam corporis compagem coalescerent⁵ .

« Si quis ergo dixerit, non esse ex ipsius Christi Domini institutione, seu iure divino, ut beatus Petrus in primatu super universam Ecclesiam habeat perpetuos successores, aut Romanum Pontificem non esse beati Petri in eodem primatu successorem; anathema sit. » ]

Prob. 3° ex Patribus. Legendi sunt S. Irenaeus, lib. III adversus Haereses, c. 3; Tertullianus, adversus Praxeam; S. Cyprianus, epist. 45 et epist. 67.

S. Dionysius Alexand., de haeresi accusatus, se purgavit apud Romanum Pontificem, ut refert Athanasius, lib. de synodis Arimini et Seleuciae. [continuat in p. 254]

Concilia orientalia irrita habebantur, nisi authoritate Romani Pontificis firmarentur, ut testantur Socrates, lib. I Hist., c. 5, et Sozomenus lib. III, c. 9.

Iulius Papa Athanasium a sede sua detrusum restituit, eiusque hostes ad apostolicum tribunal vocavit. Apud Athanas., Apolog. II.

S. Chrysostomus, Epist. 1 ad Innoc. I, ipsum rogat ut sententiam exauthorationis in se a Theophilo Alexandrino latam rescindat.

S. Hieronymus, epist. 57, ad Damasum Papam : « Beatitudini tuae, inquit, id est Cathedra Petri communione consocior. Super illam petram aedificatam Ecclesiam scio. Quicumque extra hanc domum Agnum comederit, profanus est; si quis in Arca Noe non fuerit, peribit, regnante diluvio... Non novi Vitalem, Meletium respuo, ignoro Paulinum. Quicumque tecum non colligit, dispergit; hoc est, qui Christi non est, Anti-Christi est. »

S. Aug., epist. 190⁶ , n. 23, et epist. 43⁷ , n. 7, et lib. I ad Bonifac., c. 1, n. 1.

[In epist. 43, n. 7, dicit Aug. : « Romana Ecclesia in qua semper Apostolica Cathedra viguit principatus. » ]

S. Prosper, carmine de Ingratis.

« Sedes Roma Petri, qua pastoralis honoris Facta caput mundo, quidquid non possidet armis, Relligione tenet. »

S. Bernardus, lib. II de Considerat., cap. 8, n. 15, ad Eugenium Papam : « Tu, inquit, potestate Petrus, unctione Christus. Sunt quidem et alii coeli ianitores et gregum pastores; sed tu tanto gloriosius, quanto et differentius prae caeteris nomen haereditasti. Habent illi assignatos greges, singuli singulos; tibi universi crediti, uni unus. Nec modo ovium, sed et pastorum omnium tu unus Pas [continuat in p. 255] tor. » Et postquam id probavit, sicut nos, ex Matth., XVI, 17-19, et Ioann., XXI, 15-17, sic concludit, n. 16 : « Stat ergo inconcussum privilegium tuum, tam in datis clavibus, quam in ovibus commendatis. »

Clerus Gallicanus, in conventu habito Parisiis anno 1681, de Romano Pontifice sic loquitur : « Caput est Ecclesiae, centrum unitatis. Obtinet ille in nos Primatum authoritatis et iurisdictionis sibi a Christo Iesu in persona Petri collatum. Qui ab hac veritate dissentiret, schismaticus, imo et haereticus esset. » Idem docet Gerson, de Statibus ecclesiasticis, considerat. 1ª.

Ex his itaque conciliis, SS. Patribus et scriptoribus ecclesiasticis habemus, Sedem Romanam esse Cathedram Petri, Romanum Pontificem esse successorem Petri, Romanos Pontifices causas fidei ut supremos iudices diremisse, appellationes deiectorum episcoporum recepisse, restituisse suis sedibus immerito exauthoratos, mulctasse censuris aliarum ecclesiarum, etiam Orientis, antistites, vel eos communione donasse, concilia probasse vel respuisse, ius denique dixisse caeteris patriarchis et episcopis. Haec autem esse primatus iurisdictionis invictissima argumenta nemo non videt.

Et hinc sic formo argumentum. Ea est ac semper fuit ab initio constans Ecclesiae fides, Romanum Pontificem esse successorem Petri, esse supremum totius Ecclesiae pastorem et caput. Atqui Ecclesia errare non potest in agnoscendo suo supremo pastore et capite; alias portae inferi adversus illam praevalebunt. Ergo.

Solvuntur obiectiones.

Obi. 1° : Canon 6 concilii I Nicaeni sic habet : « Antiqua consuetudo servetur per Aegyptum, Lybiam et Pentapolim, ut Alexandrinus episcopus harum omnium habeat potestatem; quia et urbis Romae episcopo parilis mos est. Similiter autem et apud Antiochiam, etc. » Quibus verbis videtur coaretari potestas Romani Pontificis ad certas provincias, sicut potestas Alexandrini episcopi.

Resp. Dist. ant. His verbis coarctatur potestas Romani [continuat in p. 256]

Pontificis, ut est Romanus Pontifex et Petri successor, nego; ut est Patriarcha Occidentis, concedo. Ad cuius intelligentiam observandum est, plures esse in Romano Pontifice praerogativas : 1° Est episcopus ordinarius urbis Romae et eius territorii. 2° Est metropolitanus Romanae provinciae. 3° Est primas, seu, ut olim dicebatur, exarcha seu metropolitanus maior provinciarum Italiae, cui metropolitani inferiores subordinantur. 4° Est patriarcha Occidentis. 5° Est totius Ecclesiae caput et supremus pastor. Comparatio igitur quam concilium Nicaenum instituit inter Romanum episcopum et Alexandrinum, non est quoad omnia iura Romani Pontificis, sed quoad iura patriarchalia tantum, quorum praecipuum erat ius ordinationum, praesertim metropolitanorum, in toto patriarchatu. Huic canoni occasionem dedit Meletius. Cum enim antiquam consuetudinem, secundum quam episcopus Alexandrinus in Aegypti, Lybia, Pentapolis dioecesibus sacras ordinationes celebraret, aut celebrandi licentiam daret, schismate facto turbasset Meletius; concilium Nicaenum, canone sexto edito, asserta voluit episcopi Alexandrini et aliorum privilegia.

Inst. : Dignitas patriarchalis est posterior concilio Nicaeno, nec in eo canone fit mentio patriarcharum, sed metropolitanorum tantum. Ergo comparatio inter episcopum Romanum et Alexandrinum non est quoad iura patriarchalia.

Resp. Dist. ant. Dignitas patriarchalis est posterior Nicaeno quoad nomen, concedo; quoad rem, nego. Ante concilium enim episcopus Alexandrinus fruebatur iuribus patriarchalibus in quibus turbaverat ipsum Meletius Lycopolitanus, qui in istis provinciis ordinationes facere attentabat. Usurpatum est autem in canone nomen metropolitani, quia tunc erat commune, non solum metropolitanis ordinariis, sed etiam primatibus et patriarchis.

Obi. 2° ex denegato Pontifici Romano appellationum iure. Si Romanus Pontifex haberet primatum iurisdictionis in universam Ecclesiam, posset ad eum ex toto orbe christiano appellari. Atqui falsum consequens. Ergo errant [continuat in p. 257] — Prob. min. 1° Concilium Milevitanum, in Africa, can. 22, prohibet appellationes transmarinas, seu ad Sedem Romanam, his verbis: « Si qui provocandum putaverint, non provocent nisi ad Africana concilia, vel ad primates provinciarum suarum. Ad transmarina autem qui putarent appellandum, a nullo intra Africam in communione suscipiantur. » Ergo. — 2° Episcopi Africani, inter quos convivebat Augustinus, in concilio Carthaginensi VI, anno 418, noluerunt admittere appellationes ad Zozimum Papam, quas eius legati ipsi vindicare contendebant, allegatis canonibus concilii Nicaeni.

Resp. Nego min., ut constat ex probationibus conclusionis, quibus adde canones 3, 4, 5 et 7 concilii Sardicensis, anno 347, inter quos quartus sic habet: « Si quis episcopus fuerit depositus iudicio episcoporum qui sunt in vicinia, et dicat rursus sibi defensionis negotium competere, non prius in cathedram alius substituatur, quam Romanus Pontifex, causa cognita, sententiam tulerit. »

Insuper observandum est quod, quamvis ius appellationum sit primatui Sedis Apostolicae annexum, tamen Romani Pontifices illud nec semper, nec erga omnes exercuerint; sed, iuxta usum in pluribus provinciis introductum, consenserunt ut simplicium sacerdotum et inferiorum clericorum causae vel ab episcopis, vel a conciliis provincialibus, vel a primatibus ultimate definirentur; ne vel occasio praeberetur clericis vagandi, vel ne ex nimia appellationum frequentia frangeretur authoritas episcoporum, et ii qui primo iudicaverant immerito vexarentur, atque causae alioquin faciles in longum tempus protraherentur. His praemissis,

Resp. ad primam probationem. Concilium Milevitanum non prohibet omnium appellationes, sed presbyterorum tantum, diaconorum et inferiorum clericorum. Et hoc secundum usum receptum, consentiente summo Pontifice, propter rationes datas in observatione superiori.

Ad secundam probationem, resp. Ecclesiam Africanam non ius, sed usum appellationum ad Sedem Romanam, equidem aliquamdiu, errore facti deceptam, impugnasse; sed quem, errore non multo post deposito, agnovit et venerata est. Explicatur. Cum Apiarius, presbyter Africanus, appellasset ad Sedem Romanam, idque aegre ferrent episcopi Africani, Zozimus Papa in commonitorio quod dederat suis legatis ad concilium Carthaginense, fundabat usum appellationum ad Sedem Romanam in canonibus Nicaenis, qui tamen non erant Nicaeni, sed Sardicenses. At moris erat apud Sedem Apostolicam citare canones Sardicenses sub nomine Nicaenorum, quia concilium Sardicense semper fuit habitum ut appendix concilii Nicaeni, eo quod in Sardicensi nullus fidei canon sit editus, sed tantum fides Nicaena confirmata et eius defensores vindicati. Hoc autem non attendentes Africani, scrutati sunt undequaque canones concilii Nicaeni, tum in codice quem apud se habebant, tum in codicibus asservatis Constantinopoli et Alexandriae, etc., et cum in eis non reperirent canones citatos à Zozimo, collegerunt usum appellationum ad Sedem Romanam fundari in canonibus supposititiis, et ideo illum impugnaverunt, non tamen aliquid in contrarium definiendo, sed rogando Bonifacium et Caelestinum, successores Zozimi (is enim a discessu legatorum obierat), variis adductis rationibus, ut appellationes Africanorum deinceps non reciperent. Verum haec nihil profuerunt, cum ipse Caelestinus appellationem iteratam eiusdem Apiarii receperit, et ipsimet episcopi Africani, ab errore liberati, Antonii Fussalensis episcopi appellationem ad Sanctam Sedem detulerint, ut constat ex ipso Augustino, inter Africanos tunc praecipuo, Epist. 209, ad eundem Caelestinum.

Obi. 3°: Episcoporum authoritas est immediate a Deo, sicut authoritas Papae, iuxta illud Act., xx, 28: Spiritus sanctus posuit episcopos regere Ecclesiam Dei. Et S. Hieron., Epist. ad Evagrium, ait: « Si authoritas quaeritur, orbis maior est urbe. Quid mihi profers unius urbis consuetudinem? Ubicumque fuerit episcopus, sive Romae, sive

⁸

Constantinopoli, sive Regii, sive Alexandriae, sive Tanis, eiusdem meriti est et eiusdem sacerdotii. » Ergo.

Ad primum resp. cum Sylvio, lib. IV Controvers., art. 5, Soto, Banne, Bellarmino, etc., dist. ant. Authoritas episcoporum est immediate a Deo, si per authoritatem intelligatur potestas ordinis, conc. Sicut enim Christus principaliter baptizat, sic principaliter consecrat ac confert characterem. Si per authoritatem intelligatur potestas iurisdictionis, nego. Hanc enim episcopi habent a Deo, mediante summo Pontifice; quia cum regimen Ecclesiae sit monarchicum, omnis iurisdictio in uno residet, tamquam in capite, a quo derivatur in alios, ut dicit S. Leo, Epist. 89: « Huius muneris sacramentum, inquit, ita Dominus ad omnium Apostolorum officium voluit pertinere, ut in beatissimo Petro, Apostolorum omnium summo, principaliter collocaret, ut ab eo ipso, quasi quodam capite, dona sua velut in corpus omne diffunderet. »

Unde episcopi nominati vel electi nullam iurisdictionem habent, nisi a Romano Pontifice confirmentur. Et ita censet Author in IV Sentent., dist. 20, art. 4; IV Contra gent., c. 76, ubi ait Christum soli Petro promisisse: « Tibi dabo claves regni caelorum, ut ostenderetur potestas clavium per eum ad alios derivanda, ad conservandam Ecclesiae unitatem. »

Quidam alii, ut Natalis Alexander, saec. I, dissert. 4; Gersonius, de Statibus ecclesiasticis, consid. 3, videntur agnoscere iurisdictionem episcoporum esse etiam immediate a Deo, dependere tamen quoad exercitium a summo Pontifice, quod non multum differt.

Nec obstat quod dicitur, Act., xx, 28: Attendite vobis et universo gregi in quo vos Spiritus sanctus posuit episcopos, etc. Nec enim negamus Spiritum sanctum instituere episcopos, sed mediante supremo Ecclesiae capite, sicut eos quos alloquebatur Apostolus instituerat mediante Apostolorum ministerio.

Ad secundum, non loquitur S. Hieron. ibi de authoritate summi Pontificis, sed de authoritate consuetudinis Urbis Romae, quam dicit esse minorem quam authoritatem consuetudinis totius Ecclesiae. Agit enim contra consuetudinem a diaconis Romae introductam, qui cum pauci essent, et thesauro ecclesiastico essent praepositi, se presbyteris praeponebant contra ius et antiquum totius orbis morem. Quod addit, episcopos ubique esse « eiusdem meriti », intelligendum est de charactere ordinis, non de potestate iurisdictionis. Confer textum Hieronymi in probationibus.

[Quoad primatum Romani Pontificis, iuvat afferre quae habet Benedictus XIV lib. II de Synodo dioec., cap. 1: « Episcopatus Romanus et totius Ecclesiae catholicae praefectura, in praesenti rerum ordine, non sunt duae distinctae sedes, neque duae dignitates, quae fortuito in una copulentur Romani Pontificis persona, quamvis secundum se spectatae tales esse potuerint. Nam Petrus, universalis Ecclesiae pastor a Christo Domino renuntiatus, potuisset utique, ea suprema Ecclesiae praefectura retenta, nullius particularis Ecclesiae regimen capessere, sicut reipsa nullius specialem administrationem suscepit primis aliquot a Christi Domini in caelum ascensione annis. Potuisset Antiochenam ecclesiam, quam deinde elegit pluresque annos episcopus gubernavit, perpetuo retinere. Potuisset denique Ecclesiam Romanam, ad quam postmodum suam transtulit sedem, relinquere, alio se conferre, et alterius urbis peculiarem curam seu episcopatum assumere. At cum haec qua fieri potuerunt minime facta sint, sed Petrus suam sedem Romae fixerit, per annos viginti quinque firmiter retinuerit, et in ea martyrio coronatus gloriose obierit, sive id evenerit ex divino praecepto seu expressa revelatione ipsi Petro specialiter a Deo facta, sive ex sola voluntate Petri, licet divinitus inspirata: inde factum est ut supremi pontificatus praerogativa ita insita remanserit Romanae sedi, ut qui in hac Petro succedit, necessario succedat in totius Ecclesiae primatu Petro eiusque legitimis successoribus a Christo collato, quemadmodum bene explicant card. Bellarminus, Controvers. tom. I, de Romano Pontifice, lib. II, cap. 12; Suarez, in Defensione fidei adv. Anglic. sectae error., lib. I, cap. 5, num. 4, et lib. III, cap. 13, num. 12; Petrus de Marca, in dissert. I de singulari Primatu Petri, num. 20; Marcus Antonius Capellus, in disp. 2 de Successione episcopi Romani in pontificatu, cap. 1. Quamvis itaque possit in aliquo sensu dici, supremam Ecclesiae monarchiam iure tantum humano esse annexam Sedi Romanae, quia nimirum utriusque unio, nexus et alligatio ortum habuit ex facto Petri, attamen non videtur posse sustineri illorum opinio qui asserunt, praefatam annexionem ita esse de iure humano, ut possit ab Ecclesia dissolvi, et una ab altera separari. Etenim, posito quod Petrus suam sedem stabiliter Romae collocaverit, et Romanam regens Ecclesiam obierit, nullus qui episcopus Romanus non sit potest dici verus Petri successor, ac propterea nunquam ad eum referri possunt verba Christi Domini: Pasce oves meas, Ioann., XXI, 17, quibus universalis Ecclesiae curam Petro eiusque successoribus commisit. Quare iure ac merito eiusmodi paucorum opinionem refellunt et censura perstringunt Melchior Canus, de Locis theol., lib. VI, cap. 4; Gregorius de Valentia, in Analysi fidei catholicae, lib. VI, cap. 12, aliique non pauci theologii. »

Notandum tamen, primatum non esse praecise annexum Romae tamquam loco determinato physice consideratae, seu Romanae urbi ut tali, sed huius urbis antistiti, ubicumque is moretur; quia, ubicumque fuerit, manet Romanus Pontifex, et ibi esse censetur Romana Sedes et Petri cathedra. Quare totis illis septuaginta annis quibus Pontifices Avenione habitaverunt, manebant episcopi Romani, et illic erat Roma seu sedes Romana, illiusque primatus ibidem durabat.]