Summa summae S. Thomae, Tomus III

(D. Thomas, IIae IIae, q. 60.)

Iudicium, prout hic sumitur, est definitio seu determinatio iuris seu iusti; iustum autem, ut patet ex dictis, est aequale alteri debitum, quod est obiectum iustitiae¹. Ex quo patet quod sit actus iustitiae, quia iustitiae est definire et determinare id quod est iustum et aequale alteri debitum.

Agimus itaque de iudicio hoc sensu sumpto, non solum prout exercetur exterius a iudice inter partes litigantes, sed etiam prout exercetur, sive exterius sive interius, a privatis circa vitam, res et mores aliorum.

Dico: Iudicium debitis circumstantiis vestitum, est licitum². Est contra Waldenses et Anabaptistas.

Prob. 1° ex Scripturis. Deuter., XVI, 18, dicit Deus Moysi : Iudices et magistros constitues in omnibus portis tuis,... ut iudicent populum iusto iudicio³.

Et cap. 1, 16 : Quod iustum est iudicate. Quod repetit Christus, Ioann., VII, 24. Apost., ad Rom., XIII, 4, asserit quod non sine causa iudex gladium portat; Dei enim minister est, vindex in iram ei qui malum agit. Petrus, Act., V, 3, iudicavit Ananiam et Saphiram; Paulus, I Cor., V, 3, incestuosum Corinthium.

Prob. ratione. Omnis actus virtutis est licitus. Atqui iudicium debitis circumstantiis vestitum est actus virtutis, scilicet iustitiae, ut dictum est⁴. Ergo.

Dixi, « vestitum debitis circumstantiis », quae sunt tres⁵ : prima, ut procedat ex inclinatione iustitiae; secunda, quod procedat ex authoritate praesidentis; tertia, quod proferatur secundum rectam rationem prudentiae. Prima conditio potest intelligi duplici sensu : primo, quod iudicium non sit contra iustitiam; secundo, quod sit ex amore iustitiae, et non ex aliquo motivo humano, puta odio, ira, avaritia, inani gloria, etc. Defectu primae conditionis primo sensu intellectae, iudicium est perversum et iniustum. Defectu eiusdem conditionis secundo sensu intellectae, non est proprie iniustum iudicium, malum tamen et illicitum graviter vel leviter pro qualitate motivi. Defectu secundae conditionis, est iudicium usurpatum. Sed id spectat iudicium publicum; cum enim iustitia sit in privatis, potest etiam in eis esse verum et rectum iudicium absque authoritate. Defectu tertiae conditionis, est iudicium temerarium, quando nempe quis ob leves rationes iudicat dubia et occulta.

Nota suspicionem, dubitationem, opinionem et iudicium, ubi agitur de malo proximi, saepe pro uno et eodem sumi apud doctos et indoctos. Huius confusionis ratio est, quia hi omnes actus sunt de malo proximi et ex insufficientibus indiciis, quatenus sunt temerarii, prout hic sumuntur.

Attamen, si stricte loquamur, hi omnes actus inter se distinguuntur. Etenim dubitatio est, cum animus in utramque partem movetur, sed neutri assentitur, manetque pendulus inter utramque. Suspicio est, cum intellectus a dubio seu medio recedens, magis inclinatur in assensum unius partis, sic tamen ut nondum assentiatur. Quidam eam non distinguunt ab opinione, nisi secundum plus et minus, voluntque eam esse opinionem debilem seu cum magna formidine; opinio autem est assensus in unam partem, cum formidine partis oppositae. Iudicium est assensus certus et firmus in unam partem, sine formidine partis oppositae.

Nos hic agimus de suspicione temeraria prout comprehendit dubitationem et opinionem, et quaestio praecipua est, utrum sit ex genere suo peccatum mortale, ita quod in individuo sit semper mortalis, quando est plene deliberata de gravi malo proximi. Et est etiam difficultas de mente S. Thomae. Ut a certioribus incipiamus,

Dico 1°: Iudicium temerarium est ex genere suo peccatum mortale. Est certa et communis cum Authore¹

Prob. 1° ex Scriptura. Matth., VII, 1, dicitur : Nolite iudicare, ut non iudicemini. Luc., VI, 37 : Nolite iudicare, et non iudicabimini. Ad Rom., XIV, 4 : Tu quis es, qui iudicas alienum servum?

Prob. 2°. Iudicium temerarium non est sine iniuria et contemptu proximi, proindeque est contra iustitiam et charitatem². Ergo ex genere suo est peccatum mortale.

Confirm. Unusquisque habet ius ut bona aestimatio de eo habeatur ab aliis, quamdiu non probatur malus. Atqui qui iudicat temerarie de proximi malo, contra istud ius agit. Ergo est contra iustitiam. Etiam contra charitatem : 1° quia contra illud charitatis et rectae rationis principium :

« Quod tibi non vis fieri, alteri ne feceris; » 2° quia fieri non potest ut qui sic de proximo iudicat, illi sit bene affectus.

Dico 2°: Probabilius est suspicionem temerariam de malo proximi, prout comprehendit dubitationem et opinionem, esse ex genere suo peccatum mortale, proindeque in individuo esse semper peccatum mortale, quando est plene deliberata de gravi malo proximi.

Prob. Illud est peccatum ex genere suo mortale, quod contrariatur iustitiae et charitati. Atqui talis est suspicio temeraria. Ergo. — Prob. min. 1° Quia, ut dicit S. Thomas³, non est sine contemptu proximi, et ideo iniuriatur ei. 2° Unusquisque habet ius ut aestimetur ab aliis probus, quamdiu non apparet sufficienter eius malitia. Atqui contra istud ius agit qui de eo temerarie malum suspicatur, aut de eius probitate dubitat. Ergo contra iustitiam. Etiam contra charitatem : 1° quia agit contra hoc primum totius vitae socialis principium : « Quod tibi non vis fieri, alteri ne feceris; » 2° quia vix fieri potest ut qui temerarie suspicatur malum de proximo, illi bene afficiatur. Ergo.

Respondent adversarii, et est praecipuum eorum fundamentum, esse quidem iniuriam et contemptum, sed incompletum; quia suspicio est quid incompletum in genere iudicii.

Sed contra. Esto contemptus sit incompletus in genere iudicii, inde non probatur istum contemptum incompletum non esse mortalem ex genere suo; quia, licet sit incompletus in genere iudicii, est tamen completus in genere actus perfecte deliberati. Sic, v. g., dubitatio plene voluntaria in materia fidei est iudicium incompletum et contemptus incompletum in genere iudicii; sed, quia est completus in genere actus perfecte deliberati, est sufficiens ad peccatum mortale. Sic iterum detractio de proximo apud unum solum virum probum, est contemptus incompletus, et tamen, iuxta valde probabilem sententiam, est peccatum mortale ex genere. Aut, si vis, detractio apud decem est contemptus minus completus quam detractio apud viginti, et tamen utrobique est peccatum mortale ex genere.

Prob. 2° et magis concutitur hoc praecipuum adversariorum effugium. Suspicio temeraria de gravissimis malis proximi est in individuo peccatum mortale. Ergo suspicio temeraria ex genere suo est peccatum mortale. — Patet consequentia; quia quod est veniale ex genere suo, quantumvis augeatur intra suam speciem, remanet veniale, nec fit mortale, nisi per aliquam circumstantiam trahatur ad aliam speciem, ut docent communiter theologi post D. Thomam, Ia 2ae, q. 88, a. 5. — Prob. ant. Suspicio temeraria in casu graviter contemnit proximum et gravem ei infert iniuriam. Ergo. — Prob. ant. Nemo est qui non existimet se graviter contemni et gravem pati iniuriam, si quis de illo sine causa suspicetur, aut etiam dubitet, quod sit sodomita, incestuosus cum matre, haereticus, magus, sortiarius, etc., ita quod mallet notabilem pecuniae summam perdere, quam talem de se haberi suspicionem. Testes ipsos adversarios appello.

Restat difficultas de mente D. Thomae.

Probatur ergo conclusio ex D. Thoma, aut potius instauratur argumentum ex eo iam factum in probationibus prioribus. Ideo, iuxta S. Thomam hic a. 3, c, iudicium temerarium est peccatum mortale ex genere suo, quia est cum contemptu proximi. Atqui, iuxta eumdem S. Doctorem in resp. ad 2 et in c articuli seq., suspicio est etiam cum contemptu proximi : « Ex hoc ipso, inquit, quod aliquis malam opinionem habet de alio sine causa sufficienti, indebite contemnit ipsum, et ideo iniuriatur ei; » ita ut eodem prorsus modo loquatur de utroque S. Doctor. Ergo.

Respondet Serra, S. Thomam loqui de suspicione in secundo gradu, in quo pro iudicio certo accipitur.

Sed contra. S. Thomas loquitur de ea suspicione de qua loquitur in argumento cui respondet. Sed in argumento cui respondet, loquitur de suspicione prout distinguitur a iudicio certo. Patet legenti argumentum, quod est sic : « Per iudicium illicitum fit aliqua iniuria proximo. Sed suspicio mala in sola opinione hominis consistit, et sic non videtur ad iniuriam alterius pertinere. Ergo suspicionis iudicium non est illicitum. »

Obiicies : S. Thomas hic a. 3, c., distinguens tres gradus suspicionis, dicit : « Primus quidem gradus est, ut homo ex levibus indiciis de bonitate alicuius dubitare incipiat, et hoc est veniale et leve peccatum; pertinet enim, inquit Augustinus, ad tentationem humanam, sine qua vita ista non ducitur!...⁴ »

Resp. S. Thomam, sicut et S. Augustinum in quo fundatur, loqui de suspicione repentina et non plene deliberata. Quod patet primo ex ipsis eius verbis : « Ut, inquit, homo dubitare incipiat; » nemo enim dicitur incipere dubitare, qui post plenam advertentiam deliberate dubitat et dubitare pergit, maxime de gravi malo proximi. Secundo patet ex ratione quam affert ex Augustino, scilicet quod talis suspicio « pertineat ad tentationem humanam, sine qua haec vita non ducitur. » Porro suspicio temeraria plene deliberata de gravi malo proximi, non ad humanam, sed ad diabolicam tentationem pertinet, ut bene notat Bannez; et falsum est plurium vitam sine talibus suspicionibus non duci.

Notanda pro praxi.

Ut sive suspicio sive iudicium temerarium sit peccatum mortale in individuo, tria requiruntur : Primum, quod sit perfecte deliberatum; secundum, quod sit plene temerarium; tertium, quod sit de gravi malo proximi : quorum si unum desit, erit tantum peccatum veniale.

Circa primum, notat Sylvius, post Lessium et alios, ad peccatum mortale in suspicionis seu iudicio temerario non sufficere qualitercumque deliberate suspicari aut iudicare; sed quod debeas advertere et scire, aut saltem dubitare te et ex signis insufficientibus et de re gravi iudicare aut suspicari; alias, inquit, iudicium non erit voluntarium, saltem ex parte qua est temerarium aut de re gravi. Id quidem admitto quoad conditionem rei gravis, non solum propter dictam rationem, sed quia tunc non contemnis graviter proximum. Quoad vero insufficientiam indiciorum, restringendum puto sic : nisi ex malevolentia, invidia, odio, similive passione voluntarie excaecatus circa insufficientiam indiciorum, ea discutere negligas et iudicium praecipites; tunc enim virtualiter illam advertis, cum debeas et possis advertere. Et insuper alioquin vix ullum foret iudicium temerarium, cum homo male affectus erga alterum, facile sibi persuadeat indicia quae habet de malo inimici esse sufficientia.

Circa secundum, merito dixi iudicium temerarium non esse peccatum mortale, nisi sit plene temerarium, cum tota eius malitia ex temeritate oriatur : ita ut, si nullo modo esset temerarium, hoc est, si adessent omnino sufficientia indicia, nullatenus foret peccatum; quia tunc esset iudicium prudens et rationabile, neque per illud inferretur iniuria proximo. Proximus enim amisit ius suae famae et bonae existimationis respectu illius cui eius erimen sufficientibus indiciis probatur.

Quod si indicia non sint quidem omnino sufficientia, proxime tamen accedant ad sufficientiam, non erit etiam peccatum mortale; quia magna probabilitas non multum distat a morali certitudine : unde non erit gravis temeritas, nec proinde gravis iniuria.

Et quia iudicare certo, est quid plus quam simpliciter opinari, opinari quam suspicari, et suspicari quam dubitare, ideo maiora indicia requiruntur ad iudicandum quam ad suspicandum, et ad suspicandum quam ad dubitandum.

Circa tertium nota, malum grave in hac materia, sicut in materia detractionis, esse id omne et solum quod, attenta personarum et facti qualitate, est valde probrosum ac graviter nocivum honori, famae ac bonae existimationi proximi, sive peccatum sit sive non; quia malitia huius peccati consistit in contemptu proximi.

Quamvis ergo peccatum mortale secundum se sit materia gravis, et peccatum veniale materia levis, per accidens tamen, ex personarum aut facti qualitate, contrarium saepe contingit. Quidam enim sunt qui ex certis peccatis etiam mortalibus non diffamantur apud homines, nec ipsi verecundantur, sed quandoque laudi ducunt, v. g., duellum aut fornicatio respectu militis, ebrietas respectu plebeii in his partibus, de quibus si haec temerarie iudices, non peccas mortaliter, quia respectu illorum non est materia gravis. E contra quidam sunt qui ex peccatis venialibus, aut etiam ex his quae peccata non sunt, multum contemnuntur : ut si de episcopo vel summo Pontifice temerarie iudices esse mendacem habitualiter.

[E contra, S. Ligorius⁵ censet suspicionem esse tantum ex genere suo peccatum veniale. « Suspicio, inquit, et dubitatio temeraria ex genere suo videntur esse peccata tantum venialia, maxime si procedant ex errore intellectus, quo indicia ut sufficientia apprehenduntur. Ita Layman⁶, ex S. Thoma..., contra multos qui putant esse mortale. Ratio est, quia communiter suspicio tantum est concitatio quaedam ad assensum; manet enim in mente suspicantis aliquo modo bona existimatio proximi. Ergo non fit illi gravis iniuria, cum non totaliter deturbetur de possessione bona famae; fit tamen aliqua, quia temere dubitatur. » Dixi, « maxime si ex errore », quia talis, cum non sit per se voluntaria, nec pertinax, meretur excusationem; si vero ex malevolentia in suspicione gravi persistas, erit mortale, ut docent Lessius, etc., ob iniuriae gravitatem. Attamen idem est de dubitatione positiva orta ex malevolentia, absque causa; procedit enim ex contemptu alterius, proindeque gravis iniuria reputatur. »]

S. Ligorio in hoc consentit Gury⁷.

Idem Doctor⁸ contra Caietanum, Navarrum et plures alios dicentes suspicionem quantumvis temerariam nunquam pertingere posse ad mortale, ut probabiliorem tenet sententiam oppositam, « si suspicio sive dubitatio sine indiciis fieret de peccatis gravissimis, ut esset de pio religioso suspicari quod sit haereticus..., vel de viro communiter habito ut catholico quod sit Iudaeus vel atheus. Ratio, quia forte maior iniuria iis irrogatur talia suspicando, quam si certum iudicium haberetur illorum de delictis gravibus ordinariis ». Et hoc consonat cum eo quod supra dixit Billuart circa tertium.

Inde apparet disputantes inter se, an mala suspicio sit ex genere suo peccatum mortale aut veniale, convenire in decernendo quod pertingere possit ad mortale, propter rationes diversas, scilicet vel ex natura sua, cum materia gravis fit, vel ex circumstantiis aggravantibus. Hoc retinendum est, quantum ad praxim, quidquid sit de quaestione speculativa, circa quam cuique licet in sensu suo abundare.

[Nota quod monet S. Ligorius⁹ : « In hac materia advertat confessor multos rudes se accusare quod temere iudicarint. Oportet efficere ut ipsi sciant : 1° cum adsunt sufficientia momenta ita iudicandi de aliqua actione, iudicium non esse temerarium, sed iustum, adeoque non peccatum; 2° interdum plurimum, tales esse iudicia quae tenentur habere, ut aliquod peccatum impediant, v. g. ne servi furentur, ne filiae peccent cum hominibus versando, et alia id genus. Tantum advertatur ne huiusmodi suspiciones aliis communicent sine necessitate. »]

Dubium potest dupliciter interpretari in meliorem partem : uno modo, negative, non declinando in peiorem; altero modo, positive, declinando in meliorem.

Dico 1° : Dubia de malo proximi sunt in meliorem partem interpretanda negative. Sequitur ex praecedenti articulo et ex eodem principio.

Prob. Hoc ipso quod aliquis habet malam opinionem de alio absque sufficienti causa, contemnit ipsum et iniuriatur ei, ut dictum est; quod est illicitum. Atqui qui dubium de malo proximi non interpretatur in meliorem partem saltem negative, sed declinat in peiorem, habet malam opinionem de proximo absque sufficienti causa, cum rationes dubitandi sint in utramque partem, et ideo insufficientes ad suspicandum aut opinandum in peiorem. Ergo.

Idem probant omnia quae diximus contra suspicionem et iudicium temerarium.

Dico 2° : Dubia de malo proximi non sunt semper in meliorem partem interpretanda positive, sed in certis tantum casibus.

Prob. 1° quia praeceptum bene iudicandi de proximo in dubio est affirmativum, sicut praeceptum illum honorandi vel diligendi, quod non obligat pro semper.

Prob. 2°. Vel sunt sufficientes rationes dubitandi, vel non. Si primum, possumus manere dubii, suspendentes iudicium, nec declinantes in alterutram partem; quia dubium non est temerarium, sed rationabile. Si secundum, debet statim exigi dubium, quia est temerarium. Sed non est noster casus; agimus enim de dubio fundato et rationabili.

Attamen, et est secunda pars conclusionis, supposito quod, re utrinque dubia, aliquis actus sit eliciendus de bonitate vel malitia proximi, ille debet fieri in meliorem partem, adeoque dubium positive interpretari in meliorem partem, et id directe probant rationes primae conclusionis.

Item, si gravis urgeret tentatio male opinandi vel iudicandi de proximo, quam quis vincere non posset nisi positive iudicando in bonam partem, ad id etiam teneretur, propter eamdem rationem.

Quare licite etiam de proposito negotio vel altera die isto tempore salva cautione dubita in peiores partes supponendo, non quod ibi videatur peius esse, aut etiam iudicando quod possit esse tale. Sic enim expedit, ut securius remedium seu cautela adhibeatur, quia remedium quod est efficax contra maius malum, multo magis est efficax contra minus malum, nec ulli facis iniuriam; quia non iudicas, neque suspicaris aut dubitas tuum proximum esse de facto vitiosum, sed supponis cumtaxat esse talem, aut iudicas posse esse talem, quod utique verum est nec illi iniuriosum, et ex ea suppositione tibi tuisque caves, ac si revera talis esset.

Hoc genere suppositionis passim utimur absque peccato. Sic pater prohibet prudenter filiae consortium alicuius adolescentis, quia potest ab illo seduci. Dominus attentius claudit arcam, custodit pecunias, quia domestici vel hospites ignoti possunt esse fures. Viator expedit arma in occursum hominis ignoti, quia potest esse latro; vitat occursum vetulae deformis, quia potest esse saga. Et sic plura alia. Cave tamen ut semper rectum de proximo iudicium in mente teneas, nec ultra sufficientiam indiciorum dubites, suspiceris aut iudices. Sic etiam tuis cave, ut per nimiam cautelam proximum non diffames aut contristeris.

[Utrum iudicium publicum sit secundum leges ferendum, et per usurpationem fiat perversum, quod hic art. 5 et 6 discutit S. Thomas¹ , dicetur infra, dum de iniustitia iudicis.]