Summa summae S. Thomae, Tomus III

Nota. Duplex distinguitur culpa : altera theologica, altera iuridica. Culpa theologica est peccatum formale coram Deo, sive mortale, sive veniale. Culpa iuridica est omissio alicuius diligentiae ex qua alteri sequitur damnum. Talem, inquam, omissionem iurista vocant culpam, etiamsi forte coram Deo non sit culpa, puta quia vel est involuntaria, vel non est talis diligentiae quam quis tenetur adhibere. Quod si sit omissio voluntaria talis diligentiae quam quis potest et tenetur adhibere, erit simul culpa theologica et iuridica.

Culpa iuridica dividitur in latam, levem et levissimam. Lata est omissio diligentiae quam solent homines prudentes adhibere in tali casu, in tali negotio; ut si quis exeat domo, non clauso ostio cubiculi interioris.

Levis est omissio diligentiae quam prudentiores adhibere solent; ut si quis exeat, clauso quidem ostio cubiculi, sed non obserato.

Levissima est omissio diligentiae quam prudentissimi adhibere solent; ut si quis clausum et obseratum ostium non tentaverit manu, num bene esset obseratum.

Quaeritur itaque an in damnificatione simplici, in qua nullum emolumentum obvenit damnificanti, requiratur culpa theologica, seu quod coram Deo peccaverit, ut sit obnoxius restitutioni, an sufficiat culpa iuridica. Pro quo :

Dico : Nemo, secluso contractu, tenetur ad restitutionem ratione damni illati ante sententiam iudicis, nisi in damno inferendo admiserit culpam theologicam contra iustitiam commutativam. Est communis contra Adrianum et quosdam antiquos.

Prob. Damnificans, in casu posito, non tenetur restituere ratione rei acceptae ; quia, ut supponitur, nihil accepit, nec ex damno factus est ditior : neque ratione iniustae actionis ; quia ubi nulla est culpa coram Deo, non est formaliter iniusta actio damnificans : neque ex iure positivo ; nullum enim assignari potest extra contractum. Ergo ex nullo capite tenetur restituere,

Confirmatur. Si damnificatio materialiter tantum iniusta induceret obligationem restituendi, sequeretur quod amens, aut dormiens, aut casu mere fortuito damnificans proximum, teneretur ad restitutionem ; quod nemo admitit.

Igitur, quantumvis ex facto tuo sequatur damnum alterius, si coram Deo revera non peccaveris, vel quia adhibuisti debitam diligentiam, vel quia illam ex inadvertentia naturali aut oblivione inculpabili omisisti, quamvis dicitur culpa lata in iure, non teneris restituere in foro conscientiae ante sententiam iudicis.

Idque verum est etiam licet damnificans vacet rei illicite, modo non sit periculosa et quasi via ad damnum, sic ut nec per se nec ut in pluribus ex ea sequatur, nec potuerit humano modo praevideri secuturum ; quia, licet causa sit voluntaria, non est tamen voluntaria ut causa talis damni, quod non potuit humano modo praevideri ex ea secuturum. Unde, si venando in loco aut tempore prohibito occidas hominem, putans invincibiliter occidere feram, non teneris restituere causa homicidii.

Dixi, « ante sententiam iudicis ; » quia iudex, ubi est culpa lata iuridica, licet non sit culpa theologica, ex inadvertentia naturali aut alio casu, solet condemnare damnificantem ad restitutionem seu potius solutionem, aut ad deditionem animalis, si per animal damnum sit illatum, nisi aliunde certo constet de eius innocentia. Atque huic sententiae tamquam iustae probabilius tenetur parere in foro conscientiae damnificans. Non enim haec sententia nititur falsae praesumptioni, ut quidam putant ; quia iudex te condemnat, non quia praesumit te peccasse interne coram Deo, sed quia peccasse externe, hoc est, quia omisisti diligentiam quam prudentes solent adhibere, propter quam culpam iuridicam, etsi non theologicam, iura decernunt obligationem restituendi, accedente sententia iudicis.

Et quidem iuste, tum quia culpa lata iuridica solet provenire ex culpa theologica, licet contrarium quandoque per accidents contingat, leges autem attendunt ad id quod plerumque contingit ; tum propter bonum commune, ut nempe homines sint in rebus suis custodiendis attentiores, et in damno proximi vitando cautiores.

[Petes utrum ad restitutionem teneatur qui causam damni inculpabiliter posuit, si postea eam auferre neglexerit.

Resp. affirmative ; quia qui posuit causam damni efficacem, nec illam retractat, quando moraliter potest, vult eam virtualiter, et consequenter fit eo momento causa damni strictè, effective ac formaliter iniusta¹.

Dixi, « quando moraliter potest, » id est sine magno et proportionato incommodo, ut communiter docetur.]