Summa summae S. Thomae, Tomus III

[Praenotandum. Ecclesia est vox graeca ἐκκλησία, latine evocatio. Hoc de etymologia nominis. Quantum autem ad eius significationem, Ecclesia generalissime sumpta significat quemcumque coetum, seu congregationem, sive civilem, ut Psal. cvi, 32 : Exaltent eum in ecclesia plebis: sive malam, ut Psal. xxv, 5 : Odivi ecclesiam malignantium; sive bonam, ut Rom., XVI, 16 : Salutant vos omnes ecclesiae Christi. Communi vero Scripturarum et SS. Patrum usu Ecclesia sumitur in bonam partem pro Ecclesia Christi, id est pro societate quae Christo ut capiti adhaeret.

Apud Iudaeos vocabulum Synagoga significabat quod apud nos significat Ecclesia, cum hoc discrimine, quod Ecclesia sit congregatio filiorum Dei per gratiam, Synagoga vero congregatio servorum per timorem.

Observandum est insuper quod, per metonymiam, sumendo continens pro contento, Ecclesia significet etiam locum in quo religionis causa conveniunt fideles, et eodem sensu locus in quo conveniebant Iudaei dicebatur Synagoga.

Resp. Ecclesiam omni tempore exstitisse. Sic affirmat Augustinus, lib. I Retract., cap. 13, num. 3 : « Res ipsa quae nunc christiana religio nuncupatur, erat apud antiquos, nec defuit ab initio generis humani, quousque ipse Christus veniret in carne, unde vera religio, quae iam erat, coepit appellari christiana. » Idemque docetur ab Epiphanio dicente, lib. I adv. Haeres., cap. 5 : « Principium omnium rerum est sancta et catholica Ecclesia. »

Prob. Docente Apostolo, Ephes., I, 9 et 10, Deus notum fecit nobis sacramentum voluntatis suae... instaurare omnia in Christo, quae in coelis et quae in terra sunt, in ipso. Christus ergo, Filius Dei aeternus, qui factus est ei ex semine David secundum carnem, qui praedestinatus est Filius Dei in virtute secundum Spiritum sanctificationis, Rom., I, 3 et 4, est verus et unicus Salvator hominum, qui peccato protoparentis perierant. Unde idem Apostolus eum omnibus temporibus fuisse et futurum esse praesentem affirmat, dicens, Hebr., XIII, 8 : Iesus Christus heri et hodie, ipse et in saecula. Fuit heri per promissionem; est hodie in Ecclesia catholica quam fundavit et in qua permansurus est omnibus diebus, usque ad consummationem saeculi Matth., XXVIII, 20 ; ipse erit in saecula, nempe in coelo, ubi regnabit in saecula saeculorum, Apoc., XI, 15, cum redemptis, qui pariter cum eo regnabunt in saecula saeculorum, ibid., XXII, 5.

Christus apparet primum in promissione qua Adamo lapso ei cum omni sua posteritate summis divinis beneficiis exspoliato Deus reparatorem pollicitus est, dum ait Dominus Deus ad serpentem...: Inimicitias ponam inter te et mulierem, et semen tuum et semen illius. Ipsum¹ conteret caput tuum, Gen., III, 14 et 15. Manifesta est in hoc loco predictio reparatoris nos a seductore ulciscentis, si cum Patribus intelligamus iis verbis diabolum designari, qui Evam deceperat, camque cum Adamo eiusque posteris in duplicis mortis poenam coniecerat. Semen enim mulieris, id est Christus filius Mariae, debet potentia daemonum conculcare, damna hominibus illata reparare, et humanum genus ad Deum reducere.

Ne vero huius promissionis memoria e mentibus hominum excideret, Spiritu divino afflante, saepius usque ad adventum Salvatoris renovata fuit per prophetas, quorum oracula in tractatu de Incarnatione expendemus.

Porro, post lapsum hominis, una est omnibus salutis via. Sicut ergo, sub novo Testamento, fides qua Christo salvatori incipimus adhaerere est « humanae salutis initium, fundamentum et radix omnis iustificationis, » ut docet Trident. synodus, sess. VI, de Iustif., cap. 8; ita semper, etiam in primordiis mundi, ii tantum qui in reparatorem promissum et venturum crediderunt, potuerunt salvari. Quod apparet ex eo quod in libro Genesis, xv, 6, de Abraham dicitur, et a Paulo allegatur, Rom., IV, 3 : Credidit Abram Deo, et reputatum est illi ad iustitiam. Huius autem fidei Abrahae et eius filiorum, sive secundum carnem, sive secundum spiritum, promissionem redemptoris fuisse obiectum, testatur idem Apostolus, dicens, ibid., 13, 16 : Non enim per legem promissio Abrahae, aut semini eius... ; sed per iustitiam fidei. Ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio omni semini, non ei qui ex lege est solum, sed et ei qui ex fide est Abrahae, qui pater est omnium nostrum.

Quamvis omnibus Adae posteris facta fuerit promissio, cum spiritus Dei non permaneret in homine in aeternum, quia caro est, Gen., VI, 3, etiam postquam genus humanum renovatum fuisset per diluvium, ideo Deus populum sibi eligere decrevit, qui titulo speciali haeres et custos huius promissionis constitueretur, et ex quo Messias tempore praestituto oriretur. Igitur dixit ad Abraham, ibid., XVII, 7: Statuam pactum meum inter me et te, et inter semen tuum post te in generationibus suis, foedere sempiterno, ut sim Deus tuus et seminis tui post te. Ex Abraham, per Isaac et Iacob, ortus est hic populus a caeteris gentibus segregatus, cui postea per Moysen mediatorem Deus legem suam dedit in monte Sinai, et in cuius medio instituit verum cultum, cuius ritus etiam in minimis voluit ipse praescribere, ut omnia congrue reparatorem presignarent et annuntiarent. In cultu Mosaico apparent cuncta quae ad religionem essentialiter pertinent, nempe sacerdotium, sacrificium, sacramenta et generatim quidquid Deo honorem debitum exhibet et homini gratiam confert et salutem aeternam procurat. Haec autem omnia, teste Apostolo, in figura contingebant illis, I Cor., x, 11. Finis vero legis Christus, ad iustitiam omni credenti, ut idem docet, Rom., x, 4. Christus ergo erat typus praenuntians et expectatus ut salutare Dei, Gen., XLIX, 18, in quo benedicentur omnes gentes, iuxta promissionem ter a Deo Abrahamo iuratam. Ita Christus sibi praexistebat in populo Dei, qui iam inde Ecclesia vere christiana erat, cui per circumcisionem Abrahae posteri adscribebantur, sicut Ecclesiae christianae typica per baptismum nunc incorporantur homines. Ecclesiae corpus tunc ex semine Abrahae seu populo Israelitico coalescebat. Quia vero Christus est redemptor universalis, poterant per eum salvari quotquot credebant in eum. Ita Iob Idumaeus, qui ad populum Dei genere suo non pertinebat, Spiritu sancto afflatus, fidem suam et spem ex fide natam his verbis professus est, Iob, XIX, 25-27 : Scio quod Redemptor meus vivit..., et in carne mea videbo Deum meum : quem visurus sum ipse, et oculi mei conspecturi sunt, et non alius. Reposita est haec spes mea in sinu meo. Plures fuerunt alii, apud extraneos, qui eadem fide spiritualiter viventes, ad animam Ecclesiae primitivae pertinuerunt, sicut nunc ad Ecclesiam novam pertinere possunt qui, nondum per praedicationem Evangelii illuminati, gratiis Redemptoris non rebelles, salutem aeternam a Deo se consecuturos sperant, per media ab ipso statuta, et ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, testimonium reddente illis conscientia ipsorum, Rom., II, 15.

Ergo ante adventum Christi iam existebat per eum Ecclesia vere christiana, quae ab Adamo ad Moysen essentialibus tantum elementis consistens, deinde ministerio Moysis divinitus amplificata, usque ad Christum permansit, qui venit eam non solvere, sed adimplere, Matth., v, 17.]