Summa summae S. Thomae, Tomus III

[Revelatio generatim est veritatis occultae vel facti ignoti manifestatio.

Si revelatio a Deo ipso atque extraordinario seu supernaturali modo, praeter consuetum eius providentiae ordinem, fiat, divina nuncupatur.

Porro revelationis divinae duplex obiectum esse potest. Quaedam enim sunt veritates ad quas etiam ratio naturalis pertingere potest; sed, quia haec ratio peccato debilitata etiam in his frequenter haesitare et etiam penitus errare potest, huiusmodi veritates facilius, clarius et certius ope revelationis cognoscuntur, ut diserte probat Doctor Angelicus, lib. I Contra gentes, cap. 3|summa-contra-gentiles-liber-primus:liber.1/capitulum.3 et 4. Et idem docet synodus Vaticana, constit. Dei Filius, ubi legitur: « Divina revelationi tribuendum quidem est, ut ea quae in rebus divinis humanae rationi per se impervia non sunt, in praesenti quoque generis humani conditione ab omnibus expedite, firma certitudine et nullo admixto errore cognosci possint. » Sunt etiam veritates quarum cognitio intellectus creati perspicaciam omnino exsuperat, uti sunt dogmata quae proprie mysteria vocantur. Et evidenter patet has veritates nonnisi Deo revelante creatura intellectuali cuicumque manifestari posse.

Possunt autem aliquae veritates a Deo revelari vel omnibus hominibus indiscriminatim, vel homini singulari aut aliquibus tantum, ut per hunc vel illos caeteri edocantur. Si priori modo, quo revera nunquam usus est Deus, fieret revelatio, generalis ac communis vocaretur; si vero posteriori, dicenda est peculiaris ac privata. Revelatio a Deo alicui facta, nullo alio interposito, est immediata; cum ad alios pervenit per eum quem Deus elegit, est mediata.

Iam vero ex incredulis alii sunt qui possibilitatem quamcumque revelationis negant; alii ut nullatenus accommodatam homini traducunt revelationem mediatam, alii denique revelationem tantummodo mysteriorum veluti impossibilem impugnant.

Hi omnes sequentibus articulis refellentur.]

[Resp. affirmative.

Prob. Possibilis censenda est divina revelatio, si non repugnet neque ex parte Dei revelantis, neque ex parte hominis revelationem excipientis, neque ex parte rerum revelatarum. Atqui nulla ex parte repugnat. Ergo.

Prob. prima pars minoris. Cum Deus infinite sapiens sit et potens, ad eum pertinet iudicare an sit opportunum, imo et necessarium, ut creaturis suis veritates ex natura sua absconditas manifestet, innumerose habet in promptu modos quibus ea quae ad se spectant, vel voluntates suas patefaciat. Nec quisquam, nisi atheus, id est demens, sit, hoc negabit, neque etiam in dubium vocabit. Si enim homo quilibet alteri homini cogitationes suas omnes aperire possit, cur Deo hoc impossibile erit?

Prob. secunda pars. Homo intelligentiam et rationem a Deo non accepit, nisi ut percipiat veritatem, cuius ipse Deus est fons unicus et essentialis. Nihil ergo ex eius parte obstat quominus veritates quaslibet a Deo propositas excipiat, sicut et quaecumque solent homines sibi invicem communicare.

Prob. tertia pars. Si veritates quaedam ad perfectiorem Dei cognitionem et ad eius maiorem gloriam conferant, sicut et ad hominum utilitatem, nihil impedit quin obiectum divinae manifestationis fiant, ut patet.

Haec confirmantur ex communi hominum sensu, qui nullam unquam repugnantiam in huiusmodi revelationibus deprehenderunt, imo eas necessarias iudicarunt, uti constat ex historia omnium gentium, quae revelationes sive veras sive fictas admiserunt. Ergo.

Obi. Divinam dedecet maiestatem se eo usque demittere, ut creaturas miseras alloquatur. Ergo.

Resp. Deum non dedecuit hominem condere, et quidem ut eum ad felicitatem perduceret. Nedum ergo eum dedeceat homini viam tutam ad finem suum indicare, quam iste solus non inveniret, hoc divina sapientiae et bonitati maxime consentaneum est.]

Resp. affirmative. Ea scilicet possibilis est revelatio, qua alii homines revelatas divinitus veritates edoceantur per alios, qui eas a Deo immediate acceperunt.

Prob. Demonstratum est possibilem esse divinam revelationem immediatam. Atqui nihil impedit quin homo aliis communicet veritates quas divinitus accepit: et in hoc consistit revelatio mediata. Ergo possibilis est revelatio mediata.

Si qua difficultas occurrat, ea non tam ex parte rei exsurgit, quam ex parte caeterorum hominum, qui revelationibus hac via sibi traditis fidem adhibere minime tenentur. At, si revelatio a Deo vere processerit, cum eam nonnisi in commune bonum fecerit, ei extrinsecis subsidiis, et praesertim miraculis et vaticiniis, fidem conciliabit; et si haec motiva credibilitatis omnino desint, nemo sane revelationem aliquam affirmanti assensum praebere tenebitur.

Obi.: Ordo supernaturalis ordini naturali perfecte coaptari et respondere debet. Atqui Deus veritates naturales singulis hominibus per rationem demonstrat. Ergo congruentius est ut singulis per revelationem privatam veritates supernaturales aperiat. — Subsumo. Atqui repugnat Deum media minus congruentia praeferre. Ergo revelatio mediata impossibilis est.

Resp. Conc. mai. sic intellectam, quod elevatio totius naturae humanae ad ordinem supernaturalem fiat per media singulis eius facultatibus respondentia, quae sunt non tantum interna, sed etiam externa, sicut fit et in ordine naturali. — Dist. min. Deus veritates naturales singulis hominibus demonstrat per rationem, non tantum spectaculo suorum operum admonitam, quo invisibilia ipsius, a creatura mundi, per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur, Rom., 1, 20; sed etiam et necessario per disciplinam quam ab institutoribus accipiunt, primum ut veritates primarias percipere possint, deinde ut in eis proficiant et admixtionem erroris vitent: in hoc sensu conc.

Nego vero Deum sic veritates naturales cuicumque homini privato ita demonstrare per rationem, ut solus et absque quolibet adiutorio homo possit omnes veritates naturales apprehendere, ordinare et tuto possidere. Probavimus, ex S. Thoma, in tract. de Deo creatore, diss. IV, art. 1., quod pueri in statu innocentiae non fuissent nati perfecti in scientia, sed tantum facile processu temporis eam acquisivissent. Etiam tunc ergo educatoribus indiguissent. Quidni iisdem indigent in statu naturae lapsae, in quo et sensus exteriores iam non sunt integri, et ingenium nativae suae perspicacitatis debilitatem notabilem passum est? Inde multigeni errores, in quos, non tantum privati homines, sed genus humanum fere totum lapsum est, ubicumque divina revelatio etiam veritates naturales luce sua non respersit. Nonne timendum esset ne homines qui ratione sua, quae tamen a Deo ipso procedit, tam luctuose abusi sunt, privatis revelationibus pariter abuterentur, si Deus singulis mysteria sua manifestare dignaretur? Aliunde plurimi a Deo ea se accepisse affirmarent, quae non essent nisi propriae mentis deliria, ac totidem possent esse religiones, quot capita. Hoc exitiosissimum malum Deus sapientissime praecavit, per selectos homines veritates altissimas aliis manifestando, praeconum suorum missionem signis vere divinis testificans. Ergo, quamvis aliter finem suum absolute obtinere potuerit, ita agendo vere se conditioni hominis lapsi accommodavit, ita ut obiectioni in hoc fiat satis. — Et sic antevertitur illatio sequens.]

[Mysterium, seu res arcana, est veritas longe ab intelligentia nostra disiuncta: non quidem eo sensu quod plane nos lateat, cum eius terminos vere cognoscamus, sed quod terminorum eius nexum non assequamur, quo fit ut eam minime comprehendamus. Negant deistae mysteria a Deo posse revelari. Contra quos:

Resp. affirmative.

Prob. Etenim dantur veritates mentis nostrae aciem superantes. Ergo Deus potest eas revelare.

Mysterium existit quoad nos, etiam in ordine naturali. Hominem anima et corpore ad invicem unitis constare, certum est. Qua vero ratione confletur compositum ex hac unione resultans, et quomodo anima in corpus, vicissimque corpus in animam influat, haec intelligentiam nostram plane praetereunt. Quamvis corpora nobis sint magis obvia, illorum naturam intimam determinare nunquam philosophis licuit. Quantumvis progressi fuerint physici in cognitione naturae, legum viriumque quas deprehenderunt causas primas assignare non potuerunt. Unde quantum late patet, haec rerum universitas mysterium est. Porro, creatura omnis, etsi incomprehensibilis, est finita. Quidni igitur dentur eiusmodi veritates in Deo, cuius natura non intelligitur nisi ut infinita? Ergo dantur veritates mentis nostrae aciem superantes.

Iamvero quid obstare potest quominus Deus aliquas ex his veritatibus nobis manifestet, si ita sibi placuerit, sive ad exercendam fidem nostram, sive ad capiendum nostri erga eum obsequii atque obedientiae experimentum? Nulla profecto ex hac parte percipitur repugnantia. Ergo Deus has veritates potest nobis revelare.

Obi.: Deus non potest homini revelare quod homo non potest admittere. Atqui homo non potest admittere nisi quod ratio evidenter verum esse demonstrat, et talia non sunt mysteria. Ergo Deus ea revelare non potest.

Resp. Transeat maior, vel etiam eam concedo. Etenim supponi non potest Deum revelare homini aliquid quod homo ex quolibet motivo non possit admittere. Dist. min. Homo non potest admittere nisi quod ratio verum esse demonstrat evidentia vel intrinseca vel extrinseca, conc.; intrinseca tantum, nego. Si enim non deberet admitti nisi quod est intrinsece evidens, plurimae veritates naturales reiicerentur; nam, si eas funditus scrutari tentemus, brevi mysterium aliquod occurrit, quod inquisitioni nostrae finem imponit. Non mirum est ergo, si veritates ad ordinem supernaturalem pertinentes non sint intrinsece evidentes, utpote captum rationis nostrae excedentes. Si vero termini earum intelligantur, et factum historicum revelationis divinae probetur, ex motivo extrinseco evidenter credibiles fiunt, scilicet propter authoritatem Dei eas manifestantis. Et hoc sufficit ut adhaesio mentis sit, non tantum rationabilis et legitima, sed prorsus obligatoria. De revelationis supernaturalis possibilitate et convenientia ita decernit synodus Vaticana, de Revelatione, can. 2 et 3: « Si quis dixerit, fieri non posse, aut non expedire, ut per revelationem divinam homo de Deo cultuque ei exhibendo edoceatur; anathema sit. » — « Si quis dixerit, hominem ad cognitionem et perfectionem qua naturalem superet divinitus evehi non posse, sed ex seipso ad omnis tandem veri et boni possessionem, iugi profectu, pertinere posse et debere; anathema sit. »]

[Iam animadvertimus obiectum revelationis esse posse vel veritates ordinis humana ratione superioris, cuiusmodi mysteria esse diximus, necnon ea quae a libero homine Dei cognosci nullo modo possent, atque ea quae, licet revelata, rationis humanae limitibus continentur.

* Duplex in hac materia intelligitur necessitas, absoluta scilicet, fundata super incapacitatem totalem rationis humanae ad alicuius generis veritatum cognitionem assequendam, et moralis, qua supponit tantum magnam difficultatem in veritatibus alterius generis sufficienter intelligendis.

Hac duplici distinctione posita,

Dico 1°: Absolute necessaria fuit divina revelatio, ut homo veritates supernaturales cognosceret. Et haec necessitas non est nisi hypothetice absoluta, ut patet, scilicet supposito fine supernaturali a Deo homini praestito, quem Deus praefixit secundum beneplacitum eius quod proposuit in eo, ut loquitur Apostolus, Ephes., I, 9.

Prob. ex S. Thoma, I Contra gentes, cap. 5|summa-contra-gentiles-liber-primus:liber.1/capitulum.5 : « Quia, inquit, ad altius bonum quam experiri in praesenti vita possit humana fragilitas homines per divinam providentiam ordinantur, oportuit mentem evocari ad aliquid altius quam ratio nostra in praesenti possit pertingere, ut sic disceret aliquid desiderare, et studio tendere in aliquid quod totum statum praesentis vitae excedit... » Est etiam necessarium huiusmodi veritatem ad credendum hominibus proponi, ad Dei cognitionem veriorem habendam. Tune enim solum vere Deum cognoscimus, quando ipsum esse credimus supra omne id quod de Deo cogitari ab homine possibile est, eo quod naturalem hominis cognitionem divina substantia excedit. Per hoc ergo quod homini de Deo aliqua proponuntur quae rationem excedunt, firmatur in homine opinio, quod Deus sit aliquid supra id quod cogitari potest... » Et ideo, quamvis ea quae supra rationem sunt ratio humana plene capere non possit, tamen multum sibi perfectionis acquiritur, si saltem ea qualitercumque teneat fide. Et ideo dicitur : Plurima supra sensum hominis ostensa sunt tibi, Eccli., III, 25. Et : Quae sunt Dei nemo novit, nisi Spiritus Dei... Nobis autem revelavit Deus per Spiritum suum, 1 Cor., II, 10 et 11. »

Hanc necessitatem hypothetice absolutam adstruit synodus Vaticana, constit. Dei Filius, cap. 2, de Revelatione. Postquam docuit quod ex divina revelatione veritates naturales « firma certitudine et nullo admixto errore cognosci possunt, » addit : « Non hac tamen de causa revelatio absolute necessaria dicenda est, sed quia Deus ex infinita bonitate sua ordinavit hominem ad finem supernaturalem, ad participanda scilicet bona divina, quae humanae mentis intelligentiam omnino superant, siquidem oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus iis qui diligunt illum, 1 Cor., II, 9. »

Cum cognitio veritatum quae captum naturalem humanae rationis excedunt, homini concessa non fuerit nisi in ordine ad finem supernaturalem a Deo nobis praefixum, sequitur hunc finem primum locum logice tenere in huiusmodi veritatibus, si excipias existentiam Dei, qua, ut infra dicetur, pertinet simul primario ad rationem et secundario ad fidem. Hoc testatur Paulus, ad Hebr., XI, 6, dicens : Credere oportet accedentem ad Deum quia est, et inquirentibus se remunerator sit. Postea veniunt mysteria quae manifestant, vel vitam intimam Dei, cuius contemplatione fruimur in caelis, scilicet Trinitas; vel media quibus hominem, a fine suo supernaturali devium per peccatum originale, Deus ad hunc finem reducit, nempe incarnatio Verbi et redemptio, necnon Ecclesia, sacramenta et alia huiusmodi ad congruum et verum cultum Dei pertinentia : quae omnia homo solo lumine naturali instructus nequidem suspicatus esset.

Dico 2°: Moraliter necessaria fuit revelatio divina, ut homo veritates naturales firma certitudine et nullo admixto errore cognoscere posset.

Prob. 1° ex Scriptura sacra. Sap., XIII, 1, 2, 6, 7, 10 : Vani sunt omnes homines, in quibus non subest scientia Dei, et de his quae videntur bona non potuerunt intelligere eum qui est, neque operibus attendentes, agnoverunt quis esset artifex : sed aut ignem, aut spiritum, aut citatum aerem, aut gyrum stellarum, aut nimiam aquam, aut solem et lunam, rectores orbis terrarum deos putaverunt... Et hi enim fortasse errant, Deum quaerentes et volentes invenire. Etenim cum in operibus illius conversentur, inquirunt, et persuasum habent quoniam bona sunt quae videntur... Infelices autem sunt, et inter mortuos spes illorum est, qui appellaverunt deos opera manuum hominum... et similitudinem animalium. Deinde, lepidissime demonstrata absurditate idololatriae, sapiens enumerat et acerrimis notis compungit multiplicia scelera ex ea nata. Rom., I, 18-22 : Revelatur ira Dei de caelo, super omnem impietatem, et iniustitiam hominum eorum qui veritatem Dei in iniustitia detinent, quia quod notum est Dei manifestum est in illis; Deus enim illis manifestavit. Invisibilia enim ipsius, a creatura mundi, per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque eius virtus et divinitas : ita ut sint inexcusabiles; quia, cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt, sed evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum; dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt. Ibi Apostolus, asserta revelatione naturali per rationem, ostendit eam fuisse prorsus insufficientem ut homines in vera Dei cognitione starent, et ei cultum competentem exhiberent : unde necessitas moralis novae et supernaturalis revelationis demonstratur, sicut et in textu praecedenti. Plura alia testimonia e sacris litteris erui possent.

Prob. 2° ex concil. Trident., sess. v, can. 1 et 2 : « Si quis non confitetur primum hominem Adam, cum mandatum Dei in paradiso fuisset transgressus, statim sanctitatem et iustitiam, in qua constitutus fuerat, amisisse..., totumque Adam, per illam praevaricationis offensam, secundum corpus et animam in deterius commutatum fuisse; anathema sit. » — « Si quis Adae praevaricationem sibi soli, et non eius propagini, asserit nocuisse...; anathema sit. » Ex quibus sequitur Adam et eius posteros, non tantum dona supernaturalia per peccatum amisisse, sed etiam in facultatibus et potentiis ipsi naturae inhaerentibus, et consequenter in intellectu et ratione naturali « in deterius commutatos fuisse; » unde, sibi derelicti, veritates etiam naturales iam non possunt satis lucide percipere, et firma certitudine, nullo admixto errore, cognoscere.

Prob. 3° rationibus a Doctore Angelico eximie deductis, I Contra gentes, cap. 4|summa-contra-gentiles-liber-primus:liber.1/capitulum.4 : « Hoc, inquit, de illa [veritate] ostendendum est, qua inquisitioni rationis pervia esse potest : ne forte alicui videatur, ex quo ratio haberi potest, frustra id supernaturali inspirationi credendum traditum esse. » Sequerentur tamen tria inconvenientia, si huiusmodi veritas solummodo rationi inquirenda relinqueretur.

» Unum est, quod paucis hominibus Dei cognitio inesset. A fructu enim studiosae inquisitionis, qui est veritatis inventio, plurimi impediuntur tribus de causis.

» Quidam siquidem impediuntur propter complexionis indispositionem, ex qua multi naturaliter sunt indispositi ad sciendum. Unde nullo studio ad hoc pertingere possent, ut summum gradum humanae cognitionis attingerent, qui in cognoscendo Deum consistit.

» Quidam vero impediuntur necessitate rei familiaris. Oportet enim esse inter homines aliquos qui temporalibus administrandis insistant, qui tantum tempus in otio contemplativae inquisitionis non possent expendere, ut ad summum fastigium humana inquisitionis pertingerent, scilicet Dei cognitionem.

» Quidam autem impediuntur pigritia. Ad cognitionem enim eorum quae de Deo ratio investigare potest, multa praecognoscere oportet, cum fere totius philosophiae consideratio ad Dei cognitionem ordinetur. Propter quod metaphysica, quae circa divina versatur, inter philosophiae partes ultima remanet addiscenda. Sic ergo non nisi cum magno labore studii ad praedictae veritatis inquisitionem perveniri potest: quem quidem laborem pauci subire volunt pro amore scientiae, cuius tamen mentibus hominum naturalem Deus inseruit appetitum.

» Secundum inconveniens est, quod illi qui ad praedictae veritatis cognitionem vel inventionem pervenirent, vix post longum tempus pertingerent, tum propter huiusmodi veritatis profunditatem, ad quam capiendam per viam rationis nonnisi post longum exercitium intellectus humanus idoneus invenitur; tum etiam propter multa quae praexiguntur, ut dictum est; tum propter hoc quod, tempore iuventutis, dum diversis motibus passionum anima fluctuat, non est apta ad tam alta veritatis cognitionem, sed in quiescendo fit prudens et sciens, ut dicitur in VII Physicorum, c. 3. Remaneret igitur humanum genus, si sola rationis via ad Deum cognoscendum pateret, in maximis ignorantiae tenebris, cum Dei cognitio, qua homines maxime perfectos et bonos facit, non nisi quibusdam paucis, et his paucis etiam post temporis longitudinem, proveniret.

» Tertium inconveniens est, quod investigationi rationis humana plerumque falsitas admiscetur, propter debilitatem intellectus nostri in iudicando et phantasmatum permixtionem. Et ideo apud multos in dubitatione remanerent ea quae sunt verissime etiam demonstrata, dum vim demonstrationis ignorant, et praecipue cum videant a diversis qui sapientes dicuntur diversa doceri. Inter multa etiam vera quae demonstrantur, immiscetur aliquando aliquid falsum quod non demonstratur, sed aliqua probabili vel sophistica ratione asseritur, qua interdum demonstratio reputatur. Et ideo oportuit, per viam fidei, fixa certitudine, ipsam veritatem de rebus divinis hominibus exhiberi.

» Salubriter ergo divina providit clementia, ut ea etiam quae ratio investigare potest fide tenenda praeciperet, ut sic omnes de facili possent divinae cognitionis participes esse, et absque dubitatione et errore.

» Hinc est quod dicitur : Iam non ambuletis sicut et gentes ambulant, in vanitate sensus sui, tenebris obscuratum habentes intellectum, Ephes., IV, 17 et 18. Et : Ponam universos filios tuos doctos a Domino, Is., LIV, 13. »

Idem docet synodus Vaticana, constit. Dei Filius, cap. 2, de Revelatione : « Sancta Mater Ecclesia tenet et docet, Deum, rerum omnium principium et finem, naturali humanae rationis lumine e rebus creatis certo cognosci posse ; invisibilia enim ipsius, a creatura mundi, per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur, Rom., I, 20 : attamen placuisse eius sapientiae et bonitati, alia, eaque supernaturali via, seipsum ac aeterna voluntatis suae decreta humano generi revelare, dicente Apostolo : Multifariam multisque modis olim Deus loquens patribus in prophetis, novissime, diebus istis, locutus est nobis in Filio, Hebr., I, 1. » Huic divinae revelationi tribuendum quidem est, ut ea quae in rebus divinis humanae rationi per se impervia non sunt, in praesenti quoque generis humani conditione ab omnibus expedite, firma certitudine et nullo admixto errore cognosci possint. » In praesenti ergo conditione, nempe intellectu humano per peccatum debilitato et non parum obscurato, nisi divina revelatione illustraretur et firmaretur, ratio humana non expedite, non firma certitudine, et multo admixto errore, etiam ea quae in rebus divinis ipsi per se impervia non sunt non cognosceret. Unde exsurgit necessitas moralis divinae revelationis. Quae sint autem notae divinae ac supernaturalis revelationis, dictum est in tractatu de Fide, dissert. II, ubi ut motiva credibilitatis religionis Christianae assignantur vaticinia prophetarum, miracula et modus mirabilis et plane divinus quo Religio Christi fuit fundata et propagata.]

: Scriptura sacra est verbum Dei scriptum.

Intellige τὸ Dei non per modum puri genitivi, ut cum dicitur liber Petri, sed per modum genitivi causantis, ut cum dicitur lex Caesaris. Itaque τὸ verbum Dei, in hac definitione, est genus in quo convenit Scriptura sacra cum traditionibus; per hanc autem particulam, scriptum, ab illis differt. Quamvis enim traditiones possint scripto mandari, vel a Patribus, vel a conciliis, vel a Pontificibus, non tamen sunt verbum Dei ab ipso scriptum. Similiter, si Deus approbaret aliquem librum, licet foret infallibilis authoritatis, non esset tamen verbum Dei scriptum, nec Scriptura sacra.

Dico 2°: Existit Scriptura sacra.

Prob. 1° authoritate Ecclesiae, quam infra probabimus infallibilem.

2° Illa Scriptura est vere divina : 1° quae plura futura longe ante predixit prout revera et adamussim fuerunt postea impleta; 2° quae mirabili et stupendo modo annuntiata est et propagata in toto mundo per homines pauperes, rudes et idiotas, quamvis plura contineat supra rationem et contraria sensibus; 3° quae infinitis prope miraculis est confirmata; 4° quae innumerabilium martyrum sanguine effuso est sigillata et defensata; 5° quam tot populi, tot nationes, repugnante licet natura, contradicentibus principibus, magistratibus et philosophis, acceperunt; 6° denique quae est adeo pura ac sancta, ut nihil nisi malum prohibeat, nihil nisi bonum praecipiat. Atqui huiusmodi est Scriptura quam dicimus sacram et divinam. Pro quo vide quae latius dixi de motivis credibilitatis fidei nostrae. Ergo.

3° Deus est necessario ab hominibus colendus ut auctor naturae et gratiae. Nescit autem homo, qua ratione, quo ritu Deus velit coli, nisi Deus ipse manifestet. Id ergo Deus manifestavit hominibus. At quomodo manifestavit ? Vel per spiritum privatum, vel per viros sanctos, Prophetas et Apostolos a se delegatos. Non per spiritum privatum, quia non est certus, sed varius et saepe sibi contrarius, unum uni suadens, alteri oppositum, ut patet in haereticis, qui eo ducuntur. Ergo per viros sanctos a se delegatos, Prophetas et Apostolos, qui veritates a Deo sibi revelatas litteris mandaverunt, et nobis transmiserunt.

Petes utrum singula Scriptura verba sint a Spiritu sancto dictata ?

Resp. probabilius affirmative.

1° Quia Scriptura sacra est scriptura Dei, seu verbum

Dei a Deo scriptum, ut diximus articulo praecedenti. Atqui, si Deus dictet tantum sensus et sententias, non ipsa verba, scriptori quo tamquam calamo utitur, non poterit dici scriptura Dei, seu verbum a Deo scriptum, eo scilicet modo quo scribit; sed erit scriptura hominis, et verbum ab homine scriptum, ut patet. Ergo.

Confirmatur 1°. Sensus et sententiae definitionum quas edunt concilia generalia, sunt dictatae et inspiratae a Deo, iuxta illud Apostolorum in primo concilio, Act., XV, 28 : Visum est Spiritui sancto. Atqui tamen non sunt Scriptura sacra, quia nempe verba non dictantur a Spiritu sancto, sed relinquuntur arbitrio hominum. Ergo.

Confirmatur 2°. Epistola cuius rex dictasset sensus et sententias, sed ipse eam non scripsisset, posset quidem dici epistola et mandatum regis, hoc est, nomine et iussu regis scriptum, sed non esset scriptura regis, nec verbum a rege scriptum. Ergo similiter, licet Deus inspiret sensus et sententias alicuius libri, si tamen ipse non scribat eo saltem modo quo scribit, dictando verba homini quo utitur tamquam calamo, iste liber poterit dici mandatum, aut etiam, si vis, epistola Dei, id est, nomine Dei scripta, sed non erit scriptura Dei, nec verbum a Deo scriptum.

[Sententia a nostro Billuart professa, quamvis libere defendi possit, absolutior forsan ex sequentibus apparebit.

Exponendae sunt primum variae opiniones quae circa hanc quaestionem prodierunt.

1° Existimarunt nonnulli, qui rigidioris inspirationis sectatores dicuntur, non res solum atque sententias inspiratas fuisse, sed et verba singula et commata, etiam apices ; ita ut libri sacri fuerint exarati Deo dictante, et scriptores sacri nihil propria industria sibi comparaverint, nequidem historica et moralia. Huic sententiae, quam suam facit Billuart, adhaeserunt Academiae Lovaniensis et Duacena in sua censura contra Lessium.

2° Liberalioris inspirationis assertores postulant, primo, motionem divinam positivam ad scribendum, et insuper assistentiam Spiritus sancti, qua Deus suggerat quid scribendum sit vel omittendum, et scriptorem in verborum etiam delectu et periodorum nexu dirigat et moderetur, quin tamen verba singula proprie dictet.

3° Alii laxiores, praeter motionem et incitamentum ad scribendum, assistentiam tantum negativam requirunt, in eo nimirum positam, quod Deus ita scriptoribus adstet, ut a quovis vel minimo errore immunes efficiantur.

4° Hic alii non sistunt, sed ad inspirationem sufficere contendunt, ut Spiritus sanctus ita scriptores afflet, quod graviores saltem errores ipsi praecaveant.

5° Ulterius etiam alii progredientes, ad Scripturam vere sanctam efficiendam sufficere affirmant, ut Spiritus sanctus nihil falsi in aliquo libro contineri testetur, quamvis liber humana industria et absque ullo afflatu divino fuerit conscriptus.

Respuenda est certe ultima opinio. Eiusmodi enim Spiritus sancti testimonium certiores quidem nos faceret talem librum esse veracem, at non inde sequeretur illum esse vere divinum. Sic, ad Tit., I, 3, Spiritus sanctus per Paulum testatur dictum quoddam de Cretensibus esse verum; sed non ideo illud divinum est.¹

Ex quarta opinione liceret asserere Scripturam sacram quibusdam scatere erroribus, quod quidem ab Ecclesiae catholicae sensu est prorsus alienum, et ab Augustino damnatur, qui Epist. 82², n. 3, ad Hieronymum scribit : « Ego... solis eis Scripturarum libris qui iam canonici appellantur didici hunc timorem honoremque deferre, ut nullum eorum authorem scribendo aliquid errasse firmissime credam. » Idem repetit n. 22, et in Epist. 28³ ad eumdem, n. 3, et alibi.

Assistentia negativa non satis adaequatam nobis exhibet inspirationis notionem, et competere etiam posset dogmaticis conciliorum vel summorum Pontificum definitionibus, quas tamen inspiratas non licet dicere, eo sensu quo libros sacros nuncupamus inspiratos.

Reiectis his laxioribus sententiis, non necessario subscribendum est rigidiori opinioni, qua vult inspirationem extendi ad singula verba. Etenim : 1° Hoc superfluum videtur. Porro divinae providentiae ratio, qua nunquam in necessariis deest, neque in superfluis abundare solet. 2° Magna styli varietas in diversis libris sacris elucet, et non esset congruum affirmare Spiritum sanctum absque ulla necessitate locutiones suas accommodasse vario singulorum scriptorum ingenio. Quin imo, si verum esset Spiritum sanctum ita omnia dictasse, ut scriptores sacri mere passive in scribendo se habuissent, perfecta styli uniformitas necessaria esset, ut cunctis libris eadem origo, scilicet inspiratio divina, tribui posset.

Ideo mediam viam ineuntes, illam inspirationis notionem amplectimur quam tenuit Marchini, de Divinitate et canonicitate sacr. biblior., part. I, art. 5, ita ut dicenda sit « singularis ea Spiritus sancti moventis ad scribendum impulsio, directio ac praesentia, mentem animumque scriptoris gubernans, quae eum non sinit errare, efficitque ut scribat quae velit Deus. » Ex qua notione patet illa omnia in inspiratione divina reperiri, quae ad eam constituendam requiruntur ac sufficiunt, ex communi theologorum doctrina, nempe 1° excitationem seu impulsionem ad scribendum ; 2° illustrationem mentis ac motionem voluntatis, ut non solum nullus sacro scriptori excidat error, sed 3° praeteraea inveniatur in eo delectus rerum scribendarum, ita ut nihil omittat, nihilque adiiciat ad ea quae Deus scribi ab eo voluerit ; 4° assistentiam iugem ac singularem in opere perficiendo. Quae omnia certe sufficient et nihil amplius optandum relinquunt.

Eo sensu intelligenda sunt loca Scripturae quae ad divinam inspirationem referuntur, ut Ps., XLIV, 2 : Lingua mea calamus scribe velociter scribentis. II Tim., III, 16 : Omnis Scriptura divinitus inspirata utilis est, etc. Et immerito sequaces rigidioris sententiae haec et similia verba invocant.

Confirmatur sequentibus verbis concilii Trident., sess. IV, Decr. de canonicis Scripturis : « Orthodoxorum Patrum exempla secuta [synodus], omnes libros tam veteris quam novi Testamenti, cum utriusque unus Deus sit author, necnon traditiones ipsas tum ad fidem tum ad mores pertinentes, tamquam vel oretenus a Christo vel a Spiritu sancto dictatas, et continua successione in Ecclesia catholica conservatas pari pietatis affectu ac reverentia suscipit et veneratur. » Ubi Deo quidem tribuuntur, ut authori, libri utriusque Testamenti, sed docetur insuper ipsas « traditiones sine scripto » a Spiritu sancto fuisse dictatas. Porro traditiones non fuerunt de verbo ad verbum dictatae, sed Spiritu sancto afflante quoad sensum tantum inspiratae et conservatae, et nihilominus ut divinae suscipiuntur. Ergo inspiratio divina Scripturarum nihil amplius requirit, ut Deus earum author sit.

Eo sensu accipiendum esse videtur quod docet Vaticana synodus de inspiratione sacrorum librorum, ubi reprobantur praesertim duae laxiores opiniones supra expositae, constit. Dei Filius, cap. 2, de Revelatione: « Eos vero [libros] Ecclesia pro sacris et canonicis habet, non ideo quod, sola humana industria concinnati, sua deinde authoritate sint approbati; nec ideo dumtaxat quod revelationem sine errore contineant; sed propterea quod, Spiritu sancto inspirante conscripti, Deum habent authorem, atque ut tales ipsi Ecclesiae traditi sunt. » ]

Petes 1° quomodo dividatur Scriptura sacra,

Resp. 1°. Dividitur in vetus et novum Testamentum. Vetus Testamentum est collectio librorum sacrorum qui promittunt liberatorem venturum, cum praeceptis antiquae legis. Novum Testamentum est collectio librorum sacrorum qui promissum liberatorem praesentem exhibent, cum praeceptis nova legis.

Libri canonici veteris Testamenti sunt numero quadraginta quinque; libri canonici novi Testamenti viginti septem: omnes septuaginta duo. Ita Trid., sess. IV, Decret. de canon. Scripturis.

[In praefato decreto adnumerantur singulatim, ut canonici, omnes libri qui in nostra Vulgata editione continentur.

Post hanc enumerationem legitur canon sequens : « Si quis autem libros ipsos integros cum omnibus suis partibus, prout in Ecclesia catholica legi consueverunt, et in veteri Vulgata latina editione habentur, pro sacris et canonicis non susceperit, et traditiones praedictas sciens et prudens contempserit ; anathema sit. »

Synodus Vaticana idem decernit, constit. Dei Filius, cap. 2, de Revelatione: « Qui quidem veteris et novi Testamenti libri integri cum omnibus suis partibus, prout in eiusdem concilii [Trident.] decreto recensentur, et in veteri Vulgata latina editione habentur, pro sacris et canonicis habendi sunt. » In quo vero consistat librorum sacrorum canonicitas, sancta synodus postea explicat, cuius textus fuit relatus in fine praeced. art.]

2° Dividuntur libri canonici, tam veteris quam novi Testamenti, in protocanonicos et deuterocanonicos. Protocanonici sunt de quibus nunquam fuit dubitatum; deuterocanonici sunt de quibus ante Innocentium I et concilium Carthaginense III ab aliquibus fuit dubitatum.

Neque tamen sunt minoris authoritatis quam protocanonici; quia, tam in illis, quam in istis, est eadem infallibilis Ecclesia proponens. Neque obstat quod de deuterocanonicis aliquando fuerit dubitatum, ut dictum est; istud enim dubium non fuit positivum ex parte Ecclesiae, quasi illos iudicasset aut declarasset dubios, sed ex parte quorundam Patrum : quod dubium in illis aliquamdiu toleravit ravit Ecclesia, donec tandem, re plenius discussa et elucidata traditione, illos in canone inseruit.

(Scriptura deuterocanonica sunt : ex veteri Testamento, Esther, Tobias, Iudith, Baruch, Sapientia, Ecclesiasticus, Hymnus trium puerorum, Dan., III, Historia Susannae et draconis, ibid., XIII et XIV, Oratio Azaria, Oratio Ieremiae circa finem Threnorum, primus et secundus liber Machabaeorum. Ex novo Testamento, caput ultimum Marci, ab eo loco : Surgens Iesus; historia de sudore Christi sanguineo et de eius confortatione per angelum, Luc., XXII; prima epistola Ioannis, cap. v, ubi illud testimonium : Tres sunt qui testimonium dant in coelo : Pater, Verbum et Spiritus sanctus, et hi tres unum sunt; tota epistola S. Pauli ad Hebraeos; epistolae Iacobi et Iudae; secunda epistola Petri, secunda et tertia Ioannis, ac tandem eiusdem Apocalypsis.

Ut scripturae apocryphae fuerunt ab Ecclesia reiecti, tertius et quartus liber Esdrae, tertius et quartus Machabaeorum, Oratio regis Manasses captivi in Babylone, Appendix libri Iob, ubi describitur eius genealogia, Praefatiuncula Threnorum quae incipit : Et factum est, Epistola Iesu ad Abgarum regem, Evangelia quae sub nominibus Andreae, Bartholomaei, Barnabae, Nicodemi et aliorum circumferuntur.

Tridentino decreto de libris canonicis non acquieverunt Protestantes, sicut in caeteris, ita in sacrorum librorum canone statuendo etiam inter se dissidentes. Omnes libros deuterocanonicos veteris Testamenti expungunt. Sed Lutherus eiusque asseclae omnes quoque libros deuterocanonicos novi Testamenti repudiant, nimirum Epistolam ad Hebraeos, Epistolas Iacobi et Iudae, secundam Petri, secundam et tertiam Ioannis et Apocalypsim; e contra Calvinistae hos omnes libros admittunt.

Advertendum tamen est, non eandem esse de Scripturarum canone omnium Protestantium sententiam. Recentiores, qui inter ipsos orthodoxi vocantur, plures libros deuterocanonicos novi Testamenti admittunt; alii, quos heterodoxos dicunt, plures etiam protocanonicos reiiciunt, et quamvis ad Scripturas, tamquam ad unicam fidei regulam, non cessent appellare, attamen ex Scripturis expungenda decernunt, pro libitu, quaecumque cum eorum erroribus non consentiunt, aut qua fastidit carnalis et superba sapientia. Inter cavillationes quibus canonem sacrorum librorum a concilio Tridentino statutum impugnant, dicunt veteres Patres maiorem authoritatem tribuisse libris protocanonicis quam caeteris. Hoc fortasse evenit, quando SS. Patres Iudaeos et haereticos refellebant, contra quos argumenta desumebant praesertim ex Scripturis quarum adversarii ipsi divinitatem admittebant; non ita tamen ut de divina librorum deuterocanonicorum origine dubitaverint.

Limitibus nimis angustis coarctamur, ut nobis liceat omnium librorum quos respuunt novatores canonicitatem seu authenticitatem demonstrare. Hae difficultates et plures aliae quaestiones criticae fuerunt solutae ab authoribus qui hermeneuticae sacrae praecipue incubuerunt.]

3° Dividuntur libri canonici in historiales, prophetiales et doctrinales.

Petes 2° qua lingua fuerit originaliter scripta Scriptura sacra.

Resp. vetus Testamentum originaliter scriptum fuisse hebraice, exceptis libris Tobiae, Iudith, Esdrae et Danielis, qui tempore captivitatis Babylonicae fuerunt scripti chaldaica lingua Babyloniorum. Excipitur etiam liber secundus Machabaeorum, qui, iuxta Hieronymum, scriptus est graece. Quidam idem opinantur de libro Sapientiae; erat enim lingua graeca familiaris Iudaeis.

Novum autem Testamentum scriptum est primitus graece, excepto S. Matthaei Evangelio, quod fuit scriptum hebraice seu syriace. Idem tenent de Epistola ad Hebraeos Hieronymus, Theodoretus et alii communius, contra Origenem et Clementem Alexandrinum.

Verum nulla nunc exstant Scripturae sacra autographa seu textus originales, sed tantum exemplaria et versiones in alias linguas, ut sunt chaldaica, syriaca, graeca et latina.

[Editiones aut versiones sacrae Scripturae ad quatuor classes revocantur. Prima est editio hebraica, ad quam reducuntur syriaca, samaritana et chaldaica, quae potius paraphrasis est quam versio, Iudaeorum fabulis et Thalmudistarum nugis scatens, et vulgo Targum appellatur. Secunda est graeca, quae etsi multiplex, omnium tamen prima et accuratior est, quam curante Ptolemaeo Philadelpho, Aegypti rege, septuaginta Interpretes condiderunt, et qua usa fuit Ecclesia annis circiter sexcentis. Illam successu temporum ac librariorum incuria mendis pluribus vitiatam emendavit S. Lucianus, ac deinde S. Hieronymus. Tertia est latina, eaque ex innumeris quae aevo SS. Hieronymi et Augustini circumferebantur, praecipue est triplex: Videlicet antiqua, quam S. Augustinus Italam, S. Hieronymus communem, S. Gregorius veterem, Orosius vulgatam appellant; deinde nova, qua fuit versio S. Hieronymi, quamque antiquae postponebat S. Augustinus, sed praeferebat Isidorus, fuitque in pretio et veneratione magna in Ecclesia; denique ea quae post S. Gregorii tempora conflata est, non ex tota antiqua, nec ex tota nova, sed nonnullos libros eo exhibens modo quo antiqua, et alios eo quo nova exhibebat. Haec est hodierna nostra Vulgata, quae in Ecclesia iam invaluit, et multorum saeculorum usu recepta est. Quarta demum est versio vernacula, quae, pro vulgarium idiomatum varietate, est ac potest esse varia ac diversissima, habetque vel catholicos vel acatholicos authores.]

Petes 3° quae sit authoritas textus hebraici et graeci, necnon editionis Septuaginta.

Resp. Textus hebraicus et graecus, prout nunc exstant, non sunt authentici nec irrefragabilis authoritatis; sunt tamen ad plura utiles.

Prob. prima pars. 1° Quia Ecclesia suo iudicio irreformabili illos non probavit, nec authenticos declaravit, sicut declaravit authenticam editionem vulgatam, de qua modo.

2° Quia, licet ante Christum, imo et post Christum, ante Hieronymum, non fuerint notabiliter depravati, nunc tamen pluribus et gravibus scatent erroribus.

Prob. secunda pars. Textus hebraicus et graecus sunt utiles, 1° ad firmandam in multis latinam Vulgatam; 2° ad corrigendos typographorum errores; 3° ad determinandam dubiam Vulgatae significationem; 4° dum ex varietate codicum dubitatur quae sit vulgata lectio, ex textibus hebraeis et graecis iuvamur ad eam cognoscendam; 5° valent ut verborum vis et proprietas melius percipiatur, et quae sunt obscura et difficilia, facilius intelligantur.

Quod diximus de textibus hebraicis et graecis, idem dicendum est de versione Septuaginta; quamvis enim in suo principio fuerit authentica, et etiam aliquamdiu post Christum esset magnae authoritatis in Ecclesia, nunc tamen non est authentica, nec irrefragabilis authoritatis, tum quia Ecclesia eam non declaravit authenticam, tum quia tempore Hieronymi erat iam notabiliter vitiata, ut testatur S. Doctor in praefatione I Paralip. et in cap. XXX Isaiae et V Ezech.

Nec refert quod Sixtus V, anno 1586, versionem graecam Septuaginta a se correctam iubeat, « ut ab omnibus recipiatur et retineatur. » Non enim iubet eam recipi ut authenticam, sed, ut dicit, ut utilem « ad latinae vulgatae editionis et veterum Patrum intelligentiam. »

Petes 4° quae sit authoritas Vulgatae editionis.

Resp. Vulgata editio, eaque sola, est authentica et certa fidei regula.

Prob. Haec et sola versio est authentica, quam authenticam solemni decreto declaravit universalis Ecclesia; est enim Ecclesia regula infallibilis discernendi Scripturam divinam, ut probavimus dissert. I praecedentis tractatus, art. 2, et probabimus adhuc infra : unde illud notum Augustini contra Epist. fundamenti, cap. 5, n. 6 : « Evangelio non crederem, nisi me catholicae

Ecclesiae commoveret authoritas. » Atqui Ecclesia solemni decreto in concil. Trid., sess. IV, cap. 1, declaravit editionem vulgatam authenticam, et ita de illa sola pronuntiavit, non de textibus hebraicis aut graecis, neque de quacumque alia versione. Ergo.

[Textus praefati decreti : « Eadem sacrosancta synodus, considerans non parum utilitatis accedere posse Ecclesiae Dei, si ex omnibus latinis editionibus quae circumferuntur sacrorum librorum, quae nam pro authentica habenda sit, innotescat, statuit et declarat, ut haec ipsa vetus et vulgata editio qua longo tot saeculorum usu in ipsa Ecclesia probata est, in publicis lectionibus, disputationibus, praedicationibus et expositionibus pro authentica habeatur, et ut nemo illam reiicere quovis praetextu audeat vel praesumat. »

Ut textus sacer integer remaneat, eadem sancta synodus, eodem decreto, « decernit et statuit ut posthac sacra Scriptura, potissimum vero haec ipsa vetus et vulgata editio, quam emendatissime imprimatur, nullique liceat imprimere vel imprimi facere quosvis libros de rebus sacris sine nomine authoris, neque illos in futurum vendere, aut etiam apud se retinere, nisi primum examinati probatique fuerint ab Ordinario, sub poena anathematis et pecuniae in canone concilii novissimi Lateranensis apposita.]

Petes 5° in quibus Vulgata editio sit authentica: an in aliquibus tantum, et in quibus?

Resp. Quidam sustinent esse authenticam in omnibus; quia Trid., sess. IV, cap. 1, iubet sub anathemate omnes libros Scripturae, « cum omnibus suis partibus..., prout in veteri Vulgata editione habentur pro sacris et canonicis suscipi. »

Nec obstat quod in ea reperiantur adhuc quaedam menda; haec enim, inquiunt, sunt ex scriptorum vel typographorum, vel temere emendantium errata, quaeque ideo non sunt partes, sed vulnera Vulgatae editionis, et quae Ecclesia non probat, illam probando.

Alii, et ut videtur communius, volunt quod sit authentica in iis tantum quae pertinent ad fidem et mores, seu quod nihil contineat fidei aut bonis moribus repugnans, ex quo perniciosus error natus sit sequi.

Rationes sunt : 1° Quia Trid. citatum, postquam declaravit Vulgatam authenticam, iubet ut post hoc emendatissime imprimatur. Ergo supponit in ea esse vitia et menda. Et post correctionem Sixti V et Clementis VIII adhuc in ea reperiuntur errata, ut aperte innuit Clemens VIII, in diplomate suae editioni praefixo, dicens in hac Vulgata editione visa esse nonnulla mutanda, quae consulto mutata non sunt, idque communiter agnoscunt eruditi. 2° Quia Andreas Vega, qui concilio Tridentino interfuit, lib. V de Iustif., c. 9, dicit quod concilium « eatenus voluit eam authenticam haberi, ut certum omnibus esset, nullo eam foedatam errore ex quo perniciosum aliquod dogma in fide et moribus colligi posset, atque ideo adiecit : « Ne quis illam quovis praetextu reiicere auderet. »

Et addit quod cardinalis S. Crucis, qui illi sessioni praefuit, pluries ipsi testatus fuerit, « nihil amplius Patres voluisse firmare. »

Intelligunt autem pertinere ad fidem et mores ea omnia quae spectant mysteria religionis nostrae, et consilia divinae voluntatis, quae iuvant fidem et religionem, pietatem alunt et mores informant; non autem pertinere ad fidem et mores quaedam nomina locorum, urbium, fluminum, plantarum et similia.

Quantum ad decretum Tridentini, illud intelligunt de partibus insignioribus.

Petes 6° utrum liceat legere Scripturam sacram in lingua vulgari.

Resp. 1° Lectionem Scripturae sacrae in lingua vulgari non esse absolute prohibitam; quia nulla est in Ecclesia lex qua absolute prohibeatur.

Resp. 2° Non est tamen omnibus promiscue licitum, stante lege, Scripturam sacram legere in lingua vulgari, sed iis solum quibus id concessum est ab episcopis et inquisitoribus, vel a suis praelatis, si agatur de Regularibus. Ita Regula IV Indicis concilii Trid., quam Pius IV, bulla Dominici gregis data anno 1564, et Clemens VIII, bulla Sacrosanctum, 1593, praefixis huic Indici, observari mandarunt.

Dixi, « stante lege, » quia in pluribus locis consuetudo contraria legi derogavit, et in quibusdam penitus eam abrogavit.

[Lectio sacrae Scripturae in lingua vulgari non fit licita nisi sub conditionibus in praefata Regula IV Indicis statutis, ubi legitur : « Cum experimento manifestum sit, si sacra Biblia vulgari lingua passim sine discrimine permittantur, plus inde, ob hominum temeritatem, detrimenti quam utilitatis oriri, hac in parte iudicio episcopi aut Inquisitoris stetur, ut cum consilio parochi vel confessarii bibliorum a catholicis authoribus versorum lectionem in vulgari lingua eis concedere possint, quos intellexerint ex huiusmodi lectione, non damnum, sed fidei atque pietatis augmentum capere posse; quam facultatem in scriptis habeant.

« Qui autem absque tali facultate ea legere seu habere praesumpserit, nisi prius Bibliis Ordinario redditis, peccatorum absolutionem percipere non possint.

« Bibliopolae vero qui praedictam facultatem non habentes Biblia idiomate vulgari scripta vendiderint, vel alio quovis modo concesserint, librorum pretium in usus pios ab episcopo convertendum amittant, aliisque poenis, pro delicti qualitate, eiusdem episcopi arbitrio, subiaceant.

« Regulares vero nonnisi facultate a praelatis suis habita ea legere aut emere possint. »

Si praedictae praescriptiones iam non possint omnino executioni mandari, praecipue quoad poenas, satagendum est ut bibliopolae et lectores catholici legem Ecclesiae in hac gravi materia cognoscant et observent.

Cum vero lectio versionum vernacularum periculosa fieri possit multis qui loca obscura non satis intelligere valent, earum evulgatio a sancta Sede vel episcopis non permittitur, nisi notulae addantur, quibus difficultates enodentur.

Statuit concilium Trident., in praefato decreto de editione et usu sacrorum librorum : « Nulli liceat imprimere vel imprimi facere quosvis libros de rebus sacris, sine nomine authoris, neque illos in futurum vendere, aut etiam apud se retinere, nisi primum examinati probatique fuerint ab Ordinario, sub poena anathematis et pecuniae in canone concilii novissimi Lateranensis apposita. » In constit. Apostolicas Sedis, non renovata poena pecuniaria, declaratur anathemati « illos tantum subiacere, qui libros de rebus sacris tractantes sine Ordinarii approbatione imprimunt aut imprimi faciunt. » S. Officium, die 22 decembris 1880, decrevit, « censuram nemini reservatam inflictam iis qui libros de rebus sacris tractantes sine Ordinarii approbatione imprimunt, aut imprimi faciunt, restringendam esse ad libros sacrarum Scripturarum, necnon ad earundem adnotationes quascumque de rebus sacris in genere, id est ad religionem pertinentibus, tractantes, » — Haec uberius explicabuntur in tractatu de Censuris.

Modum autem procedendi in approbandis hisce versionibus determinatum est a concilio Tridentino, ibid., his verbis : « Ipsa vero huiusmodi librorum probatio in scriptis detur, atque ideo in fronte libri, vel scripti, vel impressi authentice appareat, idque totum, hoc est et probatio et examen, gratis fiat, ut probanda probentur, et reprobentur improbanda. »

Notandum est quod, ex instructione Clementis VIII Regulis Indicis addita, de impressione librorum, § 1, si sit iusta causa nomen authoris tacendi, describendum est nomen illius qui librum examinaverit atque approbaverit.]

Petes 1° quotuplex sit sensus Scripturae sacrae.

Resp. 1° esse duplicem in genere, scilicet litteralem, qui etiam dicitur historicus, et mysticum seu spiritualem : quia, cum Deus sit author Scripturae sacrae, et possit non solum voces accommodare ad significandum, sed etiam res ipsas, prima significatio, qua voces significant res, pertinet ad sensum litteralem; significatio vero qua res significatae per voces iterum res alias significant, est sensus spiritualis seu mysticus, qui super litteralem fundatur. Sic haec vox manna significat litteraliter cibum levem; iste autem cibus levis significat mystice Eucharistiam.

2° Duplex est sensus litteralis, unus proprius et grammaticalis, alter improprius et metaphoricus. Sensus proprius et grammaticalis est is quem verba ex sua primaria significatione significant: sic leo proprie et grammaticaliter significat animal rugibile. Improprius et metaphoricus est, dum verba ad impropriam significationem transferuntur propter aliquam similitudinem : sic in hac propositione : Vicit leo de tribu Iuda, leo significat improprie et metaphorice Christum.

3° Triplex est sensus spiritualis seu mysticus, scilicet allegoricus, moralis seu tropologicus et anagogicus: quia vel res significatae per verba, significant aliquid aliud pertinens ad Ecclesiam militantem, et est sensus allegoricus, respondens fidei; vel significant aliquid pertinens ad mores, et est sensus moralis, respondens charitati; vel significant aliquid pertinens ad Ecclesiam triumphantem seu aeternam beatitudinem, et est sensus anagogicus, respondens spei. Hi tres sensus cum litterali exprimuntur his tribus versibus¹.

Littera gesta docet, quid credas allegoria, Moralis quid agas, quo tendas anagogia.

Inter alia sit exemplum haec vox, Ierusalem. Iuxta Hieronymum, in cap. XVI Ezech., litteraliter significat urbem Palestinae, allegorice significat Ecclesiam militantem, moraliter animam iusti, anagogice Ecclesiam triumphantem.

[Praeter hos sacrae Scripturae sensus, alius apud theologos dicitur accommodatitius, cum verba ex intentione Spiritus sancti rem aliquam significantia, vel alicui personae ab eodem applicata, ad aliam rem significandam accommodantur, vel alteri personae applicantur, propter aliquam convenientiam. Hic sensus magis oratoribus sacris quam theologis est usitatus, quamquam ab Ecclesia ipsa etiam usurpetur, ut cum illud, Eccli., XLIV, 17, de Noe encomium : Inventus est perfectus iustus, et in tempore iracundiae factus est reconciliatio, pluribus ex sanctis novi Testamenti applicatur in officio liturgico confessorum pontificum.]

Petes 2° utrum omnis textus Scripturae habeat sensum litteralem.

Resp. Affirmative² : alioquin careret omni sensu, cum spiritualis fundetur in litterali.

Petes 3° quis sensus sit potior : an litteralis, vel spiritualis?

Resp. Litteralem esse certiorem. Etenim de illo certo constare potest, non de mystico, nisi dum a sacro scriptore asseritur, vel ab Ecclesia declaratur; sensus enim mystici quos proferunt SS. Patres non sunt nisi probabiles. Unde ex solo sensu litterali aut mystico per aliam Scripturam vel Ecclesiam asserto, deduci potest efficax argumentum.

Attamen sensus mysticus est nobilior, quia regulariter significat res praestantiores et principaliter intenditur a

Spiritu sancto. Sic narratione factorum in veteri Testamento, Christus principaliter intendebatur.

Petes 4° utrum sensus Scriptura sit obscurus.

Resp. esse obscurum in multis locis. Est contra haereticos. Patet ex ipsa Scriptura. S. Petrus, Epist. II, III, 16, loquens de Epistolis S. Pauli, dicit : In quibus quaedam sunt difficilia intellectu. Act., VIII, 30, Philippo interroganti Eunuchum, an intelligeret Isaiam quem legebat, respondet Eunuchus, 31 : Et quomodo possum, si non aliquis ostenderit mihi? Luc., XXIV, 27, Christus discipulis euntibus in Emmaus Scripturas interpretatur. Luc., XVIII, 51, Apostoli nihil horum intellexerunt quae dicebat Christus, et plura alia.

Idem probant tot commentaria SS. Patrum et interpretum ad explicandam Scripturam, tot contentiones haereticorum inter se de vero sensu Scripturae; si enim sit apertus, ut volunt, cur non omnes conveniunt? cur aliter Lutherani, aliter Calvinistae intelligunt?

Petes 5° cuius sit iudicare de vero sensu Scriptura.

Resp. 1° Scriptura non potest de suo sensu iudicare : 1° Quia, quando controvertitur de sensu Scripturae, ipsa Scriptura et eius sensus est obiectum et materia controversiae. Ergo non potest esse iudex; nemo enim unquam somniavit, rem controversam esse iudicem controversiae.

2° Iudex in aliqua controversia debet partes litigantes audire, sententiam ab ipsis audiendam et excipiendam proferre, et posse illos compellere ad acquiescendum sententiae, alias frustraneum esset iudicium. Atqui Scriptura haec praestare non potest. Ergo. 3° Si Scriptura sit tam clara et aperta, ut sufficiat pro eruendo eius vero sensu, ut praetendunt haeretici, quare ergo ipsi a tot annis disputant de vero sensu plurimorum textuum Scripturae, inter alios de illo celebri : Hoc est corpus meum? Vel ergo non legunt Scripturam, vel sunt pertinaces contra agnitam veritatem.

Resp. 2° Spiritus cuiusque privatus non potest esse iudex de vero sensu Scriptura : 1° Quia non habet autho ritatem compellendi partes ad acquiescendum suae sententiae. 2° Quia est varius in variis, incertus et saepe sibi contrarius. Dicit Lutheranus hunc sensum esse verum, dicit Calvinistae contrarium ; dicit Lutheranus se bonum habere spiritum, negat Calvinista : quis litem dirimet ? 3° Nullus est aut fuit unquam haereticus, qui non praetendat se bono spiritu duci. Si ergo cuiusque privatus spiritus sit iudex de vero sensu Scripturae, admittendae sunt omnes haereses ut verae; nihil enim nisi verum a bono spiritu procedere potest.

Obi. [cum novatoribus plura Scripturae testimonia, quorum sunt haec praecipua : Ioann., VII, 17 : Si quis voluerit voluntatem eius facere, cognoscet de doctrina utrum ex Deo sit. Ibid., X, 27 : Oves meae vocem meam audiunt..., et sequuntur me. I Ioann., II, 27 : Non necesse habetis ut aliquis doceat vos, sed sicut unctio eius docet vos de omnibus, et verum est, et non est mendacium. Ibid., V, 9 et 10 : Si testimonium hominum accipimus, testimonium Dei maius est... Qui credit in Filium Dei, habet testimonium Dei in se. 1 Cor., II, 15 : Spiritualis iudicat omnia, et ipse a nemine iudicatur.

Resp. 1° generatim, haec et similia solum probare utrumque testimonium, scilicet externum et internum, coniungi debere. Parum enim prosunt verba exterius sonantia ei quem Spiritus sanctus intus non docet, ut Augustinus dicit, in Epist. I Ioann., tract. III, n. 13 : « Videte magnum sacramentum, fratres. Sonus verborum nostrorum aures percutit. Magister intus est. Nolite putare quemquam aliquid discere ab homine. Admonere possumus per strepitum vocis nostrae : si non sit intus qui doceat, inanis fit strepitus noster. » Iterum, in Ioann. Evang. tract. XXVI, n. 7 : « Quid faciunt homines forinsecus annuntiantes ? quid facio ego modo, cum loquor ? Strepitum verborum ingero auribus vestris. Nisi ergo revelet ille qui intus est, quid dico, aut quid loquor ? » Et sic pluribus in locis. Cum enim homo corpore et spiritu constet, ut ad fidem et per eam ad salutem perveniat, Christus eum adminiculis necessariis, non tantum internis, sed etiam externis munivit, ita ut tum authoritate exterius loquente, tum gratia interius illuminante, veritatem perciperet ; quod exprimitur ab Apostolo dicente, Rom., X, 17 : Fides ex auditu, auditus autem per verbum Christi. Ergo veritas quaerenda est ab illis quos doctores et praeceptores nobis reliquit.

Resp. 2° singulatim ad obiecta loca. Verborum Christi Ioann., VII, 17, sensus est, quod certa inveniendae veritatis via sit sincera voluntas cognoscendi et observandi Dei mandata. Pravus enim animi affectus iudicium hominis ita corrumpit, ut verba Dei non solum non intelligat, sed ne aure quidem excipiat, neque authoritate loquentis commoveatur, licet miraculis et omnis generis testimoniis sit comprobata, ut patet ex haereticorum et pravorum hominum in repellenda veritate pertinacia. — Si Christus dicat, ibid., X, 27, de ovibus suis, quod vocem eius audiant, et alienum non sequantur, ex hoc authoritas Ecclesiae non impugnatur; nam illi certe alieni non sunt qui, non suas, sed Christi oves pascunt, easque non ad aliena, sed ad Christi pascua ducunt. — In textu sequenti, I Ioann., II, 27, Ioannes talia verba non dirigit ad imperitos, sed ad doctos, imprimisque ad magistros Ecclesiae, eosque hortalur ut in fide stabiles permaneant, quam a Spiritu sancto moti et illustrati laeto corde susceperunt. Sic et alter locus Ioannis et allatum Apostoli testimonium, aliaque quae afferri possent, interpretanda sunt. Agitur enim in iis locis de interna animi dispositione, quae utique necessaria est ul veritas in corde radices agat, et fructus afferat bonorum operum.]

Resp. 3°. Iudex de vero sensu Scripturae est Ecclesia ; quia, ut infra probabimus, est infallibilis tam in proponendis Scripturis canonicis, quam in iudicando de vero earum sensu. De hac responsione fusius disseretur dissert. subsequenti.

Petes 6° an non sint quaedam regulae ad dignoscendum sensum litteralem Scripturae.

[Resp. communiter assignari sequentes : Prima. Sensus quem verba in propria significatione accepta important, si non sit absurdus, nec dogmatibus fidei aut morum honestati repugnans, est sensus litteralis. Colligitur ex Augustino, lib. III Doctrinae christ., cap. 10, et ex lib. VIII de Genesi ad litt., cap. 7.

Secunda. Sensus litteralis est quem Ecclesia vel unanimis Patrum consensus habet pro litterali. Ex concil. Trid., sess. IV, Decret. de edit. et usu sacror. libror.

Hanc regulam innovavit et explicavit concilium Vaticanum, constit. Dei Filius, cap. 2, de Revelatione : « Quoniam vero quae sancta Tridentina synodus de interpretatione divinae Scripturae ad coercenda petulantia ingenia salubriter decrevit, a quibusdam hominibus prave exponuntur, nos, idem decretum renovantes, hanc illius mentem esse declaramus, ut in rebus fidei et morum, ad aedificationem doctrinae christianae pertinentium, is pro vero sensu sacrae Scripturae habendus sit, quem tenuit ac tenet sancta Mater Ecclesia, cuius est iudicare de vero sensu et interpretatione Scripturarum sanctarum, atque ideo nemini licere contra hunc sensum, aut etiam contra unanimem consensum Patrum ipsam Scripturam sacram interpretari. »

Tertia regula ex prima orta. Toties in figurato sensu accipiendus est textus sacer, quoties iuxta litteram intellectus, evidenter repugnaret fidei aut bonis moribus. Hanc regulam ponit Augustinus, lib. III de Doctrina christ., cap. 11, n. 17 : « Quidquid asperum et quasi saevum factu dictuque in sanctis Scripturis legitur ex persona Dei vel sanctorum eius, ad cupiditatis regnum destruendum valet. Quod si perspicue sonat, non est ad aliud referendum, quasi figurate dictum sit. »

Quarta regula. Sensus spiritualis super litteram fundatur, eamque supponit. Ita omnes Patres et theologi. S. Greg. Magnus, lib. II in Evang., hom. 40 : « In verbis sacri eloquii, prius servanda est veritas historiae, et postmodum requirenda spiritualis intelligentia allegoriae. Tunc namque allegoriae fructus suaviter carpitur, cum prius per historiam in veritatis radice solidatur. »

Quinta regula. Omnes allegoricae interpretationes a scriptoribus sacris propositae, omnino acceptari debent, et absque temeritate reiici non possunt allegoricae explicationes in Ecclesia receptae, aut a Patribus propositae tamquam ad Ecclesiae traditionem pertinentes. Allegoriae vero debent esse naturales, non vero coactae.

Sexta regula. Semper standum est interpretationi quae magis consonat textui Vulgatae, quam solam authenticam declaravit Ecclesia, quamquam ex aliis versionibus loca obscura saepe elucidari valeant et etiam debeant.

Alia regulae a pluribus traditae, in praecedentes recidunt.]