Summa summae S. Thomae, Tomus III

Dubium potest dupliciter interpretari in meliorem partem : uno modo, negative, non declinando in peiorem; altero modo, positive, declinando in meliorem.

Dico 1° : Dubia de malo proximi sunt in meliorem partem interpretanda negative. Sequitur ex praecedenti articulo et ex eodem principio.

Prob. Hoc ipso quod aliquis habet malam opinionem de alio absque sufficienti causa, contemnit ipsum et iniuriatur ei, ut dictum est; quod est illicitum. Atqui qui dubium de malo proximi non interpretatur in meliorem partem saltem negative, sed declinat in peiorem, habet malam opinionem de proximo absque sufficienti causa, cum rationes dubitandi sint in utramque partem, et ideo insufficientes ad suspicandum aut opinandum in peiorem. Ergo.

Idem probant omnia quae diximus contra suspicionem et iudicium temerarium.

Dico 2° : Dubia de malo proximi non sunt semper in meliorem partem interpretanda positive, sed in certis tantum casibus.

Prob. 1° quia praeceptum bene iudicandi de proximo in dubio est affirmativum, sicut praeceptum illum honorandi vel diligendi, quod non obligat pro semper.

Prob. 2°. Vel sunt sufficientes rationes dubitandi, vel non. Si primum, possumus manere dubii, suspendentes iudicium, nec declinantes in alterutram partem; quia dubium non est temerarium, sed rationabile. Si secundum, debet statim exigi dubium, quia est temerarium. Sed non est noster casus; agimus enim de dubio fundato et rationabili.

Attamen, et est secunda pars conclusionis, supposito quod, re utrinque dubia, aliquis actus sit eliciendus de bonitate vel malitia proximi, ille debet fieri in meliorem partem, adeoque dubium positive interpretari in meliorem partem, et id directe probant rationes primae conclusionis.

Item, si gravis urgeret tentatio male opinandi vel iudicandi de proximo, quam quis vincere non posset nisi positive iudicando in bonam partem, ad id etiam teneretur, propter eamdem rationem.

Quare licite etiam de proposito negotio vel altera die isto tempore salva cautione dubita in peiores partes supponendo, non quod ibi videatur peius esse, aut etiam iudicando quod possit esse tale. Sic enim expedit, ut securius remedium seu cautela adhibeatur, quia remedium quod est efficax contra maius malum, multo magis est efficax contra minus malum, nec ulli facis iniuriam; quia non iudicas, neque suspicaris aut dubitas tuum proximum esse de facto vitiosum, sed supponis cumtaxat esse talem, aut iudicas posse esse talem, quod utique verum est nec illi iniuriosum, et ex ea suppositione tibi tuisque caves, ac si revera talis esset.

Hoc genere suppositionis passim utimur absque peccato. Sic pater prohibet prudenter filiae consortium alicuius adolescentis, quia potest ab illo seduci. Dominus attentius claudit arcam, custodit pecunias, quia domestici vel hospites ignoti possunt esse fures. Viator expedit arma in occursum hominis ignoti, quia potest esse latro; vitat occursum vetulae deformis, quia potest esse saga. Et sic plura alia. Cave tamen ut semper rectum de proximo iudicium in mente teneas, nec ultra sufficientiam indiciorum dubites, suspiceris aut iudices. Sic etiam tuis cave, ut per nimiam cautelam proximum non diffames aut contristeris.

[Utrum iudicium publicum sit secundum leges ferendum, et per usurpationem fiat perversum, quod hic art. 5 et 6 discutit S. Thomas¹ , dicetur infra, dum de iniustitia iudicis.]