Summa summae S. Thomae, Tomus III

(D. Thomas, qq. 10, 11, 12 et 13.)

Infidelitas in communi est carentia fidei¹. Et est vel negativa, vel privativa, vel contraria. Infidelitas negativa est carentia fidei in eo qui nihil audivit de fide, vel non audivit sufficienter. Privativa est carentia fidei in eo qui audivit sufficienter de fide, et non vult ei assentiri, absque eo tamen quod contrarium asserat. Contraria est carentia fidei in eo qui sufficienter de fide instructus, non solum detrectat illam amplecti, sed etiam contrarium asserit, et errorem positivum contra fidem sustinet.

Petes 1° utrum infidelitas sit peccatum.

Resp. 1°. Infidelitas mere negativa non est peccatum, sed poena peccati².

Prob. 1° Christus, Ioann., XV, 22, dicit de Iudaeis : Si non venissem et locutus fuissem eis, peccatum non haberent. Quod exponens Aug., Tract. LXXXIX in Ioann., dicit quod Christus loquatur de peccato quo non crediderunt in Christum. Infidelibus autem negative Christus neque per se, neque per suos ministros locutus est, saltem sufficienter. 2° Nemo peccat omittendo quod facere non potest.

Quomodo credent ei quem non audierunt? Perinde est ac si diceret : « Credere non possunt. » 3° Haec propositio 68a inter Baianas : « Infidelitas pure negativa, in his quibus Christus non est praedicatus, peccatum est, » damnata est a S. Pio V, 1 oct. 1567, Gregorio XIII, 29 ianuar. 1579, et Urbano VIII, 6 mart. 1641.

Resp. 2°. Infidelitas privativa et contraria est peccatum³.

1° Quia nemo condemnatur, nisi propter peccatum. Qui autem non crediderit, condemnabitur, Marc., XVI, 16. 2° Quia fides est medium necessarium ad salutem. Ergo is cui sufficienter proponitur, tenetur eam acceptare.

Petes 2° utrum omnia opera infidelium sint peccata.

Resp. negative⁴. Hanc quaestionem ex professo expendimus in tract. de Gratia, dissert. III, § 1. Require ibi.

Petes 3° quot sint species infidelitatis.

Resp. tres communiter assignari, nempe paganismum, iudaismum et haeresim⁵. Quia peccatum infidelitatis consistit in renitendo fidei. Tripliciter autem quis potest reniti fidei. Vel enim renititur fidei quam nondum professus est se suscipere ut veram, et est infidelitas paganorum, qui sic dicti sunt a pagis in quos ab urbibus, mandato imperatorum Christianorum, expulsi, se recipiebant, ut colerent sua idola : antea gentiles dicebantur. Vel renititur fidei quam professus est in figura, et est infidelitas Iudaeorum. Vel tandem renititur fidei quam professus est in manifestatione veritatis, et est infidelitas haereticorum.

Dixi : « Quam professus est se suscipere; » quia ad iudaismum vel haeresim videtur non requiri quod revera susceperit fidem in figura vel veritate manifestata, sed sufficere si exterius professus fuerit se suscipere. Unde infantes haereticorum non baptizati, qui ideo nunquam fidem susceperunt, dicuntur haeretici, eo quod secundum aestimationem profiteantur cum parentibus fidem Christi.

Ad paganismum pertinent athaei, deistae et Mahumetani; quia nunquam professi sunt se suscipere, sive in figura, sive in veritate, fidem Christi. Licet enim Mahumetani agnoscant Christum ut prophetam, non tamen eum agnoscunt ut Deum.

Apostasia non videtur distingui ab haeresi, nisi secundum magis et minus; quia apostata deserit totam fidem quam professus est, haereticus partem tantum : intellige obiective. Similiter ad unam ex praedictis possunt reduci alia infidelitates.

[Petes 4° utrum infideles cogendi sint ad fidem.

Resp. Qui nunquam fidem susceperunt, sive subdantur principibus christianis, sive non, nullatenus sunt cogendi ad fidem amplectendam; possunt tamen cogi ne impediant fidem fideique praedicationem blasphemiis, malis persuasionibus, aut apertis praedicationibus.

Patet prima pars; quia Ecclesia non habet iurisdictionem in eos qui non susceperunt fidem, iuxta illud, I Cor., V, 12 : Quid mihi de iis qui foris sunt iudicare? Et concilium Trident., sess. XIV, cap. 5, declarat quod « Ecclesia in neminem iudicium exercet, qui non prius in ipsam per baptismi ianuam fuerit ingressus. » Principes etiam christiani nullam in extraneos, in subditos autem habent iurisdictionem qua politice eos gubernent; haec iurisdictio non includit tamen ius eos ad fidem cogendi. Et quamvis possint cogere subditos ad deserendam idololatriam, quae est contra ius naturale, cuius quilibet princeps est custos, non tamen eorum potestas se extendit ad legem fidei, quae est ordinis supernaturalis.

Haec conclusio confirmatur verbis decretoriis Leonis XIII, in Encyclica Immortale Dei, 1 novemb. 1885 : « Si, inquit, divini cultus varia genera eodem iure esse, quo veram religionem, Ecclesia iudicat non licere, non ideo tamen eos damnat rerum publicarum moderatores qui, magni alicuius aut adipiscendi boni aut prohibendi causa mali, moribus atque usu patienter ferunt ut ea habeant singula in civitatem locum. — Atque illud quoque magnopere cavere Ecclesia solet, ut ad amplexandam fidem catholicam nemo invitus cogatur; quia, quod sapienter Augustinus monet, Tract. XXVI in Ioann., n. 2, « credere non potest homo, nisi volens. »

Secunda pars etiam patet. Ecclesia enim habet a Christo mandatum et consequenter ius praedicandi Evangelium in universo mundo, Matth., XXVIII, 19. Si ergo barbari praedicationem hanc impediant, possunt principes christiani et aliquando debent bellum contra eos movere, rebelles domare, ut tueantur iura Ecclesiae violata et innocentes defendant, tam eos qui ius habent praedicandi, quam eos qui habent ius audiendi.]

Quid et quotuplex sit haeresis?

Haeresis est vox graeca, importans electionem, quia haereticus proprio iudicio eligit credendum quod vult.

Dico 1° : Haeresis est « error pertinax manifeste contrarius fidei, in eo qui fidem Christi in veritate professus est. »

Dicitur error, id est, positivus assensus falsi, seu dissensus veri.

Dicitur manifeste contrarius fidei, quia, si quis teneret aliquid contrarium fidei, de quo certum et manifestum non foret quod illi esset contrarium, non esset haereticus, saltem formalis. Illud autem est certo et manifeste de fide, quod est manifeste et certo a Deo revelatum, sive privatim, sive in Scriptura, sive in definitionibus Ecclesiae, et quod tamquam de fide tenent omnes Catholici.

Dicitur error pertinax. Pertinacia est obstinata adhaesio propriae sententiae contra fidem sufficienter manifestatam : ad quod non requiritur diuturnitas temporis, neque quod quis sit pluries canonice monitus; sed sufficit dissensus voluntarius fidei per Ecclesiam sufficienter proposita, quod potest haberi in instanti.

Huiusmodi pertinaciam requiri ad haeresim, patet tum ex ipso nomine; est enim, ut diximus, electio : tum quia, sicut ad fidem requiritur pia motio voluntatis inclinans intellectum ad assentiendum certo veritati obscure revelata, ita ad haeresim, quae fidei opponitur, requiritur prava affectio voluntatis ad dissentendum pertinaciter veritati per Ecclesiam proposita : tum ex iure, cap. Dixit, cap. Qui in Ecclesia, causa 24, q. 3, et Clement. Ex gravi, lib. V, tit. 5, de usuris, ubi non agnoscuntur pro haereticis nisi qui fuerint pertinaces in negando aliquo articulo fidei. Hinc illud dictum Augustini : « Errare potero, haereticus non ero, » defectu scilicet pertinaciae. Idem S. Thomas, q. 8. de Malo et in cap. 11 I Cor., lect. 4. Hinc inferes eum qui ignorantia etiam culpabili, crassa et supina, non tamen affectata, repugnat fidei, paratus assentiri, si esset instructus, non esse haereticum formalem; quamvis enim mortaliter peccet contra praeceptum fidei affirmativum, ignorando voluntarie quae debet scire, non esset tamen pertinax. Imo neque peccaret, si ignorantia eius esset involuntaria et inculpabilis, ut contingit esse inter Catholicos rudes, aut qui a parentibus et pastoribus incuriis negliguntur, et etiam inter enutritos apud haereticos, qui nihil unquam de fide catholica, aut nonnisi irrisiones et blasphemias contra illam audierunt, nec ullo dubio hâc in re pulsantur; ita ut, si alia necessitate medii credenda teneant, et sint animo parati caetera credere, si debite proposerentur, non videantur esse extra viam salutis. Nec obstat quod extra Ecclesiam nemo salvatur; hi enim ratione baptismatis, item fidei quam habent, et internae dispositionis caetera credendi, dici possunt esse in Ecclesia.

Neque etiam obstat quod ad alia peccata sufficiat voluntarium in causa : sic qui occidit hominem ex ignorantia culpabili, est vere homicida. Disparitas est enim quod alia peccata non dicantur ab electione, sicut haeresis, ad quam ideo non sufficit voluntarium commune, quo omne peccatum debet esse voluntarium, sed requiritur voluntarium speciale et pertinax oppositum fidei.

Petes utrum dubius in fide sit haereticus.

Videtur quod non; quia dubius non habet errorem in intellectu, cum nec assentiat, nec dissentiat; dubium enim est suspensio inter assensum et dissensum.

Ante resolutionem, distinguendum est duplex dubium : unum negativum, alterum positivum. Negativum, quod quidam vocant in actu exercito, est quando quis, apprehensa utraque parte opposita, an hoc sit verum vel falsum, neutri assentiens, absque ullo actu positivo suspensus manet. Positivum, quod alii vocant in actu signato, est quando quis similiter, apprehensa utraque parte opposita, neutri assentiens, actu positivo iudicat rem esse dubiam et incertam.

Resp. 1°. Qui deliberate dubitat dubio positivo de aliquo articulo fidei sufficienter proposito ab Ecclesia, v. g., qui iudicat dubium esse an detur Purgatorium, an Christus sit in Eucharistia, cum tamen sciat ita tradi et credi a tota Ecclesia, est formaliter haereticus; quia, licet non neget veritatem de qua dubitat, iudicat tamen positive eam et infallibilitatem Ecclesiae non esse certas : sicque habet errorem positivum et pertinacem in intellectu, si non explicite contra veritatem fidei de qua dubitat, saltem contra infallibilitatis Ecclesiae firmitatem et certitudinem, quae est fidei essentialis. Per quod solvitur argumentum initio positum. Et de illo dubitante verificatur quod in iure dicitur : « Dubius in fide est infidelis, » incurritque excommunicationem Papae reservatam, non secus ac alii haeretici.

Resp. 2°. Qui de aliquo articulo fidei sufficienter ab Ecclesia proposito dubitat dubio negativo tantum, id est, suspendit praecise iudicium sine ullo positivo actu, quia, v. g., vult nunc aliis attendere, vel non vult in re tanta modo defatigare caput, vel vult inquirere motiva commodius et suavius assentiendi, aut propter similia motiva, non est formaliter haereticus; quia, cum non habeat iudicium, illud enim suspendit, non habet errorem positivum in intellectu. Neque videtur per se peccare, saltem mortaliter, secluso periculo consensus in dubium positivum, nisi tunc urgeat praeceptum affirmativum fidei.

Si tamen talis suspensio iudicii procederet ex motione voluntatis propter difficultates propositas ab intellectu, non iudicante tamen, quasi iis territa et veritatis deceptionem : quidam non improbabiliter existimant ibi includi malitiam haereseos, ita ut suspensio subsecuta ad illam malam motionem voluntatis, sit quoddam virtuale et implicitum iudicium de incertitudine obiecti fidei. Caeterum res est admodum periculosa, neque dubium est quin voluntarium dubium negativum facile possit transire in positivum, aut ex illo oriri.

[Omne dubium de his quae sunt fidei esse peccatum grave, definivit synodus Vaticana, per canonem sequentem : « Si quis dixerit, parem esse conditionem fidelium atque eorum qui ad fidem unice veram nondum pervenerunt, ita ut catholici iustam causam habere possint, fidem quam sub Ecclesiae magisterio iam susceperunt, assensu suspenso, in dubium vocandi, donec demonstrationem scientificam credibilitatis et veritatis fidei suae absolverint; anathema sit. »]

Dico 2° : Haeresis dividitur 1° in materialem et formalem. Formalis est quam definivimus et huc usque explicuimus. Materialis est error hominis baptizati contra veritatem fidei ex ignorantia, et sine pertinacia. Patet ex dictis.

2° Dividitur haeresis in internam tantum, externam tantum, et in internam et externam simul. Interna tantum est error voluntarius contra fidem in sola mente sistens et nullo signo exteriori manifestatus. Externa tantum est cum quis ore vel facto negat fidem corde retentam. Interna et externa simul, quae est haeresis completa, est quae, mente concepta, verbo vel signo exterius manifestatur, etiamsi nemo adsit; modo sit tale signum, ut, si quis adesset, statim intelligeret negari articulum fidei, de quo plura modo.

3° Haeresis externa dividitur in occultam et manifestam. Occulta est quae nulli vel paucis innotescit; manifesta, quae multis nota est.

§ II. De poenis haereticorum.

Poenae haereticorum sunt duplicis generis. Quaedam sunt spirituales, ut excommunicatio, irregularitas, privatio omnis beneficii, iurisdictionis et dignitatis ecclesiasticae, item et sepultura ecclesiastica. Alia sunt corporales, ut confiscatio omnium bonorum, exemptio subditorum a iuramento fidelitatis, infamia et poena capitis. Poenae temporales pertinent ad forum saeculare. Unde, iis omissis, dicemus tantum de spiritualibus.

Dico 1°: Neque haereticus materialis, neque mere internus, neque mere externus incurrit excommunicationem et alias poenas spirituales haereticorum.

Prima pars patet; haereticus enim materialis non est vere et formaliter haereticus, quia non est pertinax.

Secunda pars etiam constat; quia, licet haereticus mere internus sit in foro conscientiae et coram Deo vere haereticus, non est tamen talis in foro externo et coram Ecclesia, quae non iudicat de internis, et ideo poenis ab ea decretis in haereticos non subiicitur.

Tertia pars etiam constat; quia haereticus mere externus, ut qui vel metu, vel spe lucri, vel ex ira, aliove simili motivo, fide corde retenta, profert propositionem haereticam, crucifixum aut sanctorum imagines conculcat, cultum idolo exhibet, haereticorum coenae communicat, etc., quamvis gravissime peccet, non est tamen revera haereticus; quia haeresis est error mentis. Poenae autem ecclesiasticae non feruntur nisi in eos qui revera sunt haeretici.

Neque refert quod qui occidit hominem ex metu vel spe lucri, vere sit homicida. Disparitas est, quod ad homicidium sufficiat occisio hominis absque legitima authoritate; ad haeresim autem requiritur error in mente.

Et hi omnes consequenter possunt absolvi a quolibet confessario; nisi externus ab Ecclesia (quae non nisi exteriora iudicat, et per exteriora de interioribus praesumit), esset publice denuntiatus ut haereticus; tunc enim propter scandalum foret vitandus, nec nisi Ecclesiae reconciliatus deberet absolvi.

Dico 2°: Haereticus internus, hoc ipso quo suam haeresim exterius distincte et assertive manifestat, etiamsi nullo audiente aut vidente, incurrit excommunicationem soli Papae reservatam. Cap. Excommunicamus, de haereticis; cap. Noverit, de sent. excommunicat.; et in Bulla Coenae.

Dixi: « Etiamsi nullo audiente aut vidente; » sufficit enim esse tale signum ex quo, si quis adesset, statim intelligeret negari fidem. Talis enim haeresis pertinet ad forum exterius Ecclesiae, sicque subiacet excommunicationi, quae est fori exterioris; quod autem probari non possit, non est quod secundum se non sit fori exterioris, sed per accidens, defectu testium.

[Ex constitutione Apostolicae Sedis, 4° idus octobris 1869 a Pio IX promulgata, excommunicationi latae sententiae speciali modo Romano Pontifici reservatae subiacent « omnes a christiana fide apostatae, et omnes ac singuli haeretici, quocumque nomine censeantur et euiuscumque sectae existant; eisque credentes, eorumque receptores, fautores, ac generaliter quilibet illorum defensores. » Bulla Coenae, § 1, plane concordat. — Similiter excommunicantur, ex eadem constitutione, « omnes et singuli scienter legentes, sine authoritate Sedis Apostolicae, libros eorundem apostatarum et haereticorum haeresim propugnantes, necnon libros cuiusvis authoris per apostolicas litteras nominatim prohibitos, eosdemque libros retinentes, imprimentes et quomodolibet defendentes. » Ita bulla Coenae, § 1, et reg. X Indicis. — Articuli supradicti explicabuntur in tract. de Censuris.]

Quantum ad alias poenas spirituales haereticorum, quidam censent haereticos manifestos non hoc ipso privari suis beneficiis, sed requiri sententiam iudicis, quia cap. Ut commissi, de Haeret., in 6°, Pontifex dicit esse privandos, aut privatos declarandos. Alii volunt hoc ipso privari titulo beneficii, sed non possessione.

[Videtur quidem, ex praefato capite, privationem omnis dignitatis, beneficii et officii ipso iure incurri, sed post sententiam declaratoriam tantum hanc privationem ad executionem deducendam esse¹]

Quantum ad sepulturam ecclesiasticam, Sylvius hic censet haereticum manifestum debere illa privari ante sententiam iudicis; quia cap. Quicumque, de Haereticis, in 6°, decernitur indefinite haereticos, credentes, receptatores, defensores et fautores esse privandos sepultura, et qui aliter facere praesumpserint, excommunicantur. Verum, supposita veritate huius sententiae, arbitror esse intelligendam de haereticis et aliis assignatis ita manifestis, ut nulla tergiversatione et nullo iuris suffragio possent excusari, quod rarum puto in praxi; alioquin praeberetur materia litibus et contentionibus.

[Textui capitis concordat haec interpretatio; nam poena excommunicationis decernitur in eos qui scienter praesumpserint haereticos ecclesiastica sepultura tradere. Porro ii tantum vere scienter hanc legem infringunt, qui haereticis manifestis sepulturam ecclesiasticam concedunt. Excommunicatio praedicta in constit. Apostolicae Sedis non ita generatim enuntiatur, sed comprehenditur limitative in sequenti, quae est 17a inter excommunicationes summo Pontifici simpliciter reservatas: « Clericos scienter et sponte communicantes in divinis cum personis a Romano Pontifice nominatim excommunicatis, et ipsos in officiis recipientes. » Hanc ergo excommunicationem incurrunt, et ii soli, qui scienter et sponte sepulturam ecclesiasticam concedunt haereticis nominatim excommunicatis a Romano Pontifice, quia ipsos in officiis liturgicis, de quibus hic agitur, recipiunt.

Ex eadem constit. excommunicationi latae sententiae nemini reservatae subiacent « mandantes seu cogentes tradi ecclesiasticae sepulturae haereticos notorios, aut nominatim excommunicatos vel interdictos, » sive a Papa, sive ab episcopo. Alexander VI, cap. Quicumque, de Haereticis, in 6°; Clemens V, cap. Eos qui, de sepult.

Qui vero nominatim excommunicatum ab episcopo ad sepulturam ecclesiasticam admitteret, solo interdicto plecteretur, ex eadem constit.: « Scienter... nominatim excommunicatos... ad ecclesiasticam sepulturam admittentes, interdictum ab ingressu ecclesiae ipso iure incurrunt, donec ad arbitrium eius cuius sententiam contempserunt competenter satisfecerint. »]

Quantum ad irregularitatem, quidam volunt incurri statim ac haeresis fit exterior, licet maneat occulta, ex eodem cap. Quicumque. Alii volunt debere esse notam et manifestam, quia Bonifacius VIII, cap. Statutum 2, eod. tit. de Haereticis, videtur interpretari laudatum caput Quicumque, quoad irregularitatem, de haereticis manifestis et probatis.

Neque solum haeretici incurrunt irregularitatem, sed ipsi credentes, eorum receptatores et fautores, imo et ipsorum filii, usque ad secundam generationem, si pater moriatur in haeresi; usque ad primam, si mater moriatur in haeresi, ex utroque capite citato Quicumque et Statutum.

[Notandum tamen quod, in regionibus ubi haeretici in societate religiosa constituuntur, et haeresis pro crimine infami non habetur, filii haereticorum non sunt ex hoc capite irregulares²

Irregularitas ex haeresi nata summo Pontifici reservatur.]

Quantum ad privationem iurisdictionis, gravior est difficultas. Certum est iure antiquo omnes haereticos manifestos privari iurisdictione. Ita resolvit S. Thomas, infra q. 39, a. 3, o. Sed quaestio est de iure recentiori in concilio Constantiensi. Unde

Dico 3°: Haeretici, etiam manifesti, nisi sint nominatim denuntiati, aut nisi ipsi recedant ab Ecclesia, retinent iurisdictionem et valide absolvunt.

Prob. ex bulla Ad evitanda scandala Martini V, in concilio Constantiensi, in qua, prout refertur a S. Antonino, III p., lit. 25, c. 2, sic statuitur: « Ad evitanda scandala et multa pericula quae conscientiis timoratis contingere possunt, Christi fidelibus, tenore praesentium, misericorditer indulgemus, quod nemo deinceps a communione alicuius, in sacramentorum administratione vel receptione, aut aliis quibuscumque divinis, vel extra, praetextu cuiuscumque sententiae aut censura ecclesiasticae a iure vel ab homine generaliter promulgatae, teneatur abstinere, vel aliquem vitare, aut interdictum ecclesiasticum observare, nisi sententia aut censura huiusmodi fuerit in vel contra personam, vel contra collegium, vel universitatem, ecclesiam, vel locum certum vel certam terram a iudice publicata et denuntiata specialiter et expresse; constitutionibus apostolicis et aliis in contrarium facientibus non obstantibus quibuscumque. » Deinde excipit solum notorios percussores clericorum. Ex quibus sic arguitur. Ecclesia concedit fidelibus ut possint recipere sacramenta ab haereticis non denuntiatis expresse et nominatim. Ergo his relinquit iurisdictionem ad validam sacramentorum administrationem, alioquin nulla foret concessio facta fidelibus.

Confir. ex hodierna totius Ecclesiae praxi. Nemo enim putat hodie vitandos esse Lutheranos et Calvinistas, notorie haereticos et excommunicatos. Nemo vitat suum pastorem, etiam quoad receptionem sacramentorum, quam diu relinquitur in suo beneficio, quamvis sit omnium aut saltem plurium iudicio manifestus Iansenista et Ecclesiae definitionibus rebellis. Et sic de caeteris.

Dixi in conclusione: « Vel nisi ipsi ab Ecclesia recedant; » tum quia hoc ipso quo recedunt ab Ecclesia, renuntiant eius iurisdictioni, quam ideo Ecclesia non censetur illis continuare; tum quia concilium loquitur de haereticis inter Catholicos versantibus, quatenus si vitandi essent manifesti ante denuntiationem, generarentur pericula animarum et anxietates conscientiarum, dum non constaret esse manifestos, aliis affirmantibus, aliis negantibus, ut de facto contingit in casu Iansenismi, et difficillimum sit laticis discernere certo an aliquis sit manifeste haereticus, vel non, cum materia haereseos ut plurimum superet eorum captum. Quibus de causis concilium merito statuit solos denuntiatos esse vitandos. Haec vero causae cessant, dum ipsimet haeretici ab Ecclesia recedunt.

Dices: Haec bulla non reperitur in actibus concilii Constantiensis. Ergo.

Resp. Refertur a S. Antonino, concilio coaetaneo, et ab omnibus passim authoribus.

Inst. 1°: Haec bulla refertur partim a concilio Basilensi, sess. XX, et Lateranensi V, sess. XI, cum maiori exceptione; declaratur enim esse vitandos omnes notorie excommunicatos, quacumque de causa sint excommunicati. Ergo.

Resp. Hanc additionem ab his conciliis factam non esse usu receptam. Unde Dominicus Soto, in IV Sentent., dist. 22, q. 1, a. 4, postquam retulit haec concilia, dicit: « More et usu Ecclesiae receptissimum est, ut non vitemus nisi illas duas excommunicationum species (scilicet nominatim denuntiatos, et notorios percussores clericorum), quas praedictum concilium (Constantiense) iussit... Et ita absque ullo metu tenendum est. » Et patet ex confirmatione conclusionis.

Petes 1° quis possit absolvere ab haeresi.

Resp. Concilium Trid., sess. XXIV, cap. 6, de Reformat. concedit episcopis facultatem absolvendi per se, vel per vicarium specialiter ad id deputandum, ab omnibus casibus occultis S. Sedi reservatis, et a crimine occulto haeresis per seipsos tantum.

Verum haec facultas videtur revocata per bullam Coenae, prout edita est post Trid. a Sixto V, Gregorio XIII, Clemente VIII et Paulo V, non solum quoad haeresim, sed etiam quoad alios casus in hac bulla contentos; unde in locis ubi viget ista bulla, videtur quod, extra periculum mortis, solus Pontifex, aut is cui committit, possit absolvere ab haeresi occulta et aliis casibus occultis bullae Coenae.

[Et quidem excommunicationem speciali modo Romano Pontifici reservatam incurrunt, ex constit. Apostolicae Sedis, « omnes a christiana fide apostatae, et omnes ac singuli haeretici, quocumque nomine censeantur et cuiuscumque sectae existant; eisque credentes, eorumque receptores, fautores, ac generaliter quilibet illorum detentores. » Haec excommunicatio ex bulla Coenae, § 1, renovatur. Unde ab ea absolvere non possunt episcopi, etiamsi facultatem generalem absolvendi a casibus Sanctae Sedi reservatis obtinuerint, nisi specialiter et expresse in indulto enuntietur.

Attamen, cum excommunicatio non incurratur nisi propter contumaciam, quae in foro externo probari debet, quivis confessarius potest absolvere, tum reos haeresis mere internae, tum etiam haereticos qui, ratione ignorantia, nullam incurrerunt censuram.]

Petes 2° quam poenam incurrant legentes libros haereticorum.

[Resp. Excommunicantur excommunicatione latae sententiae, speciali modo Romano Pontifici reservata, « omnes et singuli scienter legentes, sine authoritate Sedis Apostolicae, libros apostatarum et haereticorum haeresim propugnantes, necnon libros cuiusvis authoris per apostolicas litteras nominatim prohibitos, eosdemque libros retinentes, imprimentes et quomodolibet defendentes. » Ita constit. Apostolicae Sedis, post bullam Coenae et plures Pontificum constitutiones, scilicet Pii IV, constit. 77, Sixti V, constit. 74, Clementis VIII, constit. 36, apud Cherubinum. Vide quae dicta sunt de authoritate Indicis librorum prohibitorum, in tract. de Legibus, dissert. III, art. 1, Petes 3°.]

Apostasia graece idem est ac latine discessio seu desertio. Sumitur hic pro discessione a bono quod quis solemniter professus est. Et est triplex apostasia: a fide, a religione et ordine¹

Dico 1°: Apostasia a fide est desertio totius fidei. Et per hoc distinguitur ab haeresi, qua est desertio fidei quoad partem tantum.

[Nec vero ad crimen apostasia requiritur alicuius falsae religionis professio. Unde sub nomine apostatarum veniunt qui libertatem cogitandi et admittendi quidquid ipsis placuerit sibi vindicant, eo ipso doctrinam catholicam respuentes: inter quos adnumerari debent rationalistae, deistae, naturalistae, pantheistae, spiritistae, et generatim omnes qui, post susceptum baptismum, a christiana fide penitus recesserunt, quamvis ad protestantismum, vel iudaismum, vel mahumetismum, vel paganismum non transierint.

Ex dictis patet apostasiam non essentialiter ab haeresi differre, sed tantum secundum plus et minus, qua non diversificant speciem. Etenim, ut ait Angelicus, hic q. 12, a. 1, ad 3, « apostasia respicit infidelitati ut terminum ad quem est motus recedentis a fide. Unde apostasia non importat determinatam speciem infidelitatis, sed quamdam circumstantiam aggravantem, secundum illud, II Petr., II, 21: Melius erat eis veritatem non cognoscere, quam post cognitam retroire. »

Eadem excommunicatione innodantur apostatae, qua haeretici, ut fuit relatum supra, de Poenis haereticorum.]

Dico 2°: Qui religionem approbatam quam tacite vel expresse professus est, sine legitima superiorum licentia deserit cum animo non redeundi, etiamsi non dimisso habitu, est apostata²; quia, sicut habitus non facit monachum, sed professio vitae religiosae, sic dimissio habitus non facit apostatam, sed recessus a vita religiosa. Dimittentes habitum, ipso facto olim excommunicabantur, ex cap. Ut periculosa, tit. Ne clerici et monachi, in 6°, lib. III. Qui vero non dimittit habitum, iure communi non excommunicatur, sed unusquisque consulere debet leges sui Ordinis. In nostro Praedicatorum Ordine, excommunicatur ipso facto, dist. I, cap. 20, litt. A. Item, si temere dimittat habitum, animo scilicet vagandi, etsi cum voluntate redeundi, non est quidem apostata, attamen ipso facto excommunicatur cap. citato, Ut periculosa.

Si vero non temere et causa vagandi, sed ex legitima causa dimittat habitum, sive intra claustrum, puta causa somni, quietis, infirmitatis, etc., sive extra claustrum, puta metu mortis, incedendo per terras infidelium, vel causa vitandi scandali, incedendo noctu, aliave causa rationabili, non peccat, nec incurrit excommunicationem; quia laudatus canon est tantum contra dimissionem habitus temerariam qua sit materia apta evagationi.

[Ex constit. Apostolicae Sedis, « regulares aut moniales post votum solemne castitatis matrimonium contrahere praesumentes, » incurrunt excommunicationem latae sententiae suis Ordinariis, id est superioribus maioribus, reservatam. Hoc crimen non tantum violationem voti castitatis includit, sed etiam apostasiam a vita religiosa implicat. — Animadvertendum est hanc censuram nonnisi contra solemniter professos fuisse decretam.]

Dico 3°: Qui ab ordine sacro sine legitima dispensatione retrocedit ad statum saecularem, est apostata et peccat mortaliter; quia deserit statum cui per Ecclesiam erat solemniter mancipatus, et quem deserere vetant plures canones, poenis impositis contra transgressores.

[Supradicta constit. excommunicatione latae sententiae episcopis sive ordinariis reservata plectit « clericos in sacris constitutos matrimonium contrahere praesumentes. » Tales enim, praeterquam legem castitatis spernunt, ut apostatae habentur. Et sufficit ad hanc censuram incurrendam, ut attentatio matrimonii fiat coram magistratu civili, in locis ubi viget decretum Tridentinum de clandestinitate. Ita pronuntiavit Cong. S. Officii die 22 decembris 1880.]

[Per cultuum libertatem intelligitur hodie, ex parte privatorum, facultas quemlibet cultum, inter dissidentes et oppositos, amplectendi, et etiam omnes pariter respuendi; ex parte vero reipublicae, ius nullam religionem publice profitendi et omnibus, vel saltem pluribus, eumdem valorem tribuere, eademque iura concedere.

Dico: Cultuum libertas est omnino reprobanda.

Prob. 1° ex infelici et nunquam satis deplorando exitu huius systematis, scilicet quod usu talis libertatis homines extra viam salutis coniiciantur. Etenim,

Quod fides catholica sola vera sit, sola salvifica, sola omnibus atque singulis hominibus, cum obligationibus et officiis quae ex ea dimanant, lege divina imposita, quaeque credibilitatis notis adeo splendidis insignita refulget, ut de eius divinitate dubitari non possit, nemo ratione utens sincere negabit. Porro huic bono tam praestanti et necessario libertas seu aequalitas cultuum evidenter adversatur. Per eam enim, ut testatur Pius IX in Encyclica 9 novembris 1846, in regna catholica invehitur « horrendum illud ac vel ipsi naturali rationis lumini maxime repugnans, de cuiuslibet religionis indifferentia systema, quod, omni veritatis et erroris sublato discrimine, homines in cuiusvis religionis cultu aeternam salutem assequi posse. » Atqui haec indifferentia hominem extra viam salutis coniicit. Ergo.

Prob. 2° ex vinculo quo societas obstringitur Deo. Hoc praeclare exponit Leo XIII in litteris encyclicis Immortale Dei: « Natura et ratio, inquit, quae iubet singulos sancte religioseque Deum colere, quod in eius potestate sumus, et quod ab eo profecti, ad eumdem reverti debemus, eadem lege adstringit civilem communitatem. Homines enim communi societate coniuncti, nihilo sunt minus in Dei potestate, quam singuli; neque minorem quam singuli gratiam Deo societas debet, quo authore coaluit, cuius nutu conservatur, cuius beneficio innumerabilem bonorum quibus affluit copiam accepit. Quapropter, sicut nemini licet sua adversus Deum officia negligere, officiumque est maximum amplecti et animo et moribus religionem, nec quam quisque maluerit, sed quam Deus iusserit, quamque certis minimeque dubitandis indiciis unam ex omnibus veram esse constiterit: eodem modo civitates non possunt citra scelus gerere se tamquam si Deus omnino non esset, aut curam religionis velut alienam nihilque profuturam abiicere, aut adsciscere de pluribus generibus indifferenter quod libeat, omninoque debent eum in colendo numine morem usurpare modumque, quo coli se Deus ipse demonstravit velle. » Atqui cultuum libertas hoc vinculum societatis erga Deum disrumpit. Ergo.

Prob. 3° ex fine ultimo societatis civilis. Si nempe eius finis proximus sit ut commodis et felicitati temporalibus membrorum suorum provideat, finis eius ultimus est idem qui a Deo creaturis rationalibus fuit praestitutus, scilicet ut homines singulares salutem aeternam assequantur.

Quod ibidem sic adstruit idem Pontifex: « Sanctum oportet apud principes esse Dei nomen, ponendumque in praecipuis eorum officiis religionem gratia complecti, benevolentia tueri, authoritate nutuque legum tegere, nec quippiam instituere aut decernere quod sit eius incolumitati contrarium. Id et civibus debent quibus praesunt. Nati enim susceptique homines sumus ad summum quoddam et ultimum bonorum, quo sunt omnia consilia referenda, extra hanc fragilitatem brevitatemque vitae in caelis collocatum. Quoniam autem hinc pendet hominum undique expleta ac perfecta felicitas, idcirco assequi eum qui commemoratus est finem tanti interest singulorum, ut pluris interesse non possit. Civilem igitur societatem, communi utilitati natam, in tuenda prosperitate reipublicae necesse est sic consulere civibus, ut obtinendo adipiscendoque summo illi atque incommutabili bono, quod sponte appetunt, non modo nihil importet unquam incommodi, sed omnes quascumque possit opportunitates afferat. Quarum praecipua est, ut detur opera religioni sancte inviolateque servandae, cuius officia hominem Deo coniungunt. » Atqui hunc finem subvertit cultuum libertas. Ergo.

Prob. 4° ex damnatione pluries a summis Pontificibus huic doctrinae inusta.

1° Pius VI, in epistola ad card. de la Rochefoucault caeterosque praelatos Galliarum directa, die 10 martii 1791, exclamat: « Quid insanius excogitari potest, quam talem aequalitatem libertatemque inter omnes [cultus] constituere? »

2° Iudicium doctrinale contra cultuum libertatem a Gregorio XVI latum ita commemorat, illud sanciendo, Leo XIII in praelaudata Encyclica: « Sic Gregorius XVI per encyclicas litteras hoc initio Mirari vos, die 15 augusti anno 1832, magna sententiarum gravitate ea perculit quae iam praedicabantur: in cultu divino nullum adhibere delectum oportere; integrum singulis esse quod malint de religione iudicare; solam quique suam esse conscientiam iudicem. »

3° Supra relatum est iudicium Pii IX, quo systema illud « horrendum » appellat, ac vel « ipsi naturali rationis lumini maxime repugnans ».

4° Idem Leo XIII, ibidem, principium aequalitatis et libertatis cultuum indifferentismo et atheismo aequiparat: « De religione, inquit, putare, nihil inter formas dispares et contrarias interesse, hunc plane habet exitum, nolle ullam probare iudicio, nolle usu. Atqui istud ab atheismo, si nomine aliquid differt, re nihil differt. Quibus enim Deum esse persuasum est, ii, modo constare sibi nec esse perabsurdi velint, necessario intelligunt, usitatas in cultu divino rationes, quarum tanta est differentia maximisque etiam de rebus dissimilitudo et pugna, aeque probabiles, aeque bonas, aeque Deo acceptas esse omnes non posse. »

5° Hoc systema expressissime damnatur in Syllabo praecipuorum nostrae aetatis errorum, cuius valorem et authoritatem sic exprimit idem Leo XIII, ibidem: « Pius IX, ut sese opportunitas dedit, ex opinionibus falsis quae maxime valere coepissent, plures notavit, easdemque postea in unum cogi iussit, ut scilicet in tanta errorum colluvione haberent catholici homines quod sine offensione sequerentur. » Porro in Syllabo, inter errores qui ad liberalismum hodiernum referuntur, tres propositiones sequentes recensentur et ut damnatae notantur: LXXVII: « Aetate hac nostra non amplius expedit religionem catholicam haberi tamquam unicam status religionem, caeteris quibuscumque cultibus exclusis. » Alloc. Nemo vestrum, 26 Iulii 1853. — LXXVIII: « Hinc laudabiliter in quibusdam catholici nominis regionibus lege cautum est, ut hominibus illue immigrantibus liceat publicum proprii cuiusque cultus exercitium habere. » Alloc. Acerbissimum, 27 septembris 1852. — LXXIX: « Enimvero falsum est, civilem cuiusque cultus libertatem, itemque plenam potestatem omnibus attributam quaslibet opiniones cogitationesque palam publiceque manifestandi conducere ad populorum mores animosque facilius corrumpendos, ac indifferentismi pestem propagandam. » Alloc. Nunquam fore, 15 decembris 1856. Quae propositio a Leone XIII refertur ut damnata inter notulas quibus ornatur Encyclica Immortale Dei.

Resolves inde:

1° Princeps seu legislator catholicus tenetur liberum sectarum cultum omnibus quibus potest modis impedire.

Veritas huius conclusionis patet, tum ex praecedentibus argumentis et authoritatibus, tum ex hac ratione, scilicet quod, si legislatori minoribus vitiis indulgere non liceat, multo minus iis favere potest quae universaliter animos pervertunt, mores corrumpunt, ipsius reipublicae fundamenta convellunt, et insuper, quod malorum gravissimum est, subditos a fine suo ultimo, id est a consecutione felicitatis aeternae, avertunt.

2° Quia vero in rebus humanis bonum prosequi non licet nisi in quantum rerum adiuncta patiuntur, si maiora mala exoriri debeant ex violenta suppressione libertatis infeliciter introductae, tolerari poterit ab authoritate publica, dummodo intra fines debitos coerceatur, usquedum sine gravi periculo omnino tolli possit. Ita intelligendum est quod scribebat Pius VI, in epistola praelaudata: « Discrimen inspiciamus quod intercedit inter homines qui extra gremium Ecclesiae semper fuerunt, quales sunt infideles et Iudaei, atque inter illos qui se Ecclesiae ipsi per susceptum baptismi sacramentum subiecerunt. Primi enim constringi ad catholicam obedientiam profitendam non debent, contra vero alteri sunt cogendi, » supposito nempe quod bonum malo praevalere debeat. Et idem sine limitatione dicit Leo XIII in Encyclica Immortale Dei: « Neque causa iusta nascitur, inquit, ut Ecclesiam quisquam criminetur, aut esse in lenitate facilitateque plus aequo restrictam, aut ei qua germana et legitima sit libertati inimicam. Revera, si divini cultus varia genera eodem iure esse, quo veram religionem, Ecclesia iudicat non licere, non ideo tamen eos damnat rerum publicarum moderatores, qui magni alicuius aut adipiscendi boni, aut prohibendi causa mali, moribus atque usu patienter ferunt ut ea habeant singula in civitate locum. Atque illud quoque magnopere cavere Ecclesia solet, ut ad amplexandam fidem catholicam nemo invitus cogatur, quia, quod sapienter Augustinus monet, Tract. XXVI in Ioann., n. 2, « Credere non potest homo, nisi volens. »

Hoc similiter docet et eximie demonstrat Angelicus, hic q. 10, a. 11, c.: « Humanum regimen, inquit, derivatur a divino regimine, et ipsum debet imitari. Deus autem, quamvis sit omnipotens et summe bonus, permittit tamen aliqua mala fieri in universo, quae prohibere posset, ne, eis sublatis, maiora bona tollerentur, vel etiam peiora mala sequerentur. Sic ergo in regimine humano, illi qui praesunt recte aliqua mala tolerant, ne aliqua bona impediantur, vel etiam ne aliqua mala peiora incurrantur, sicut Augustinus dicit in lib. II de Ordine, cap. 4, num 2: « Aufer meretrices de rebus humanis, turbaveris omnia » libidinibus. » Sic ergo, quamvis infideles in suis ritibus peccent, tolerari possunt, vel propter aliquod bonum quod ex eis provenit, vel propter aliquod malum quod vitatur. Ex hoc autem quod Iudaei ritus suos observant, in quibus olim praefigurabatur veritas fidei quam tenemus, hoc bonum provenit, quod testimonium fidei nostrae habemus ab hostibus, et quasi in figura nobis repraesentatur quod credimus: et ideo in suis ritibus tolerantur. Aliorum vero infidelium ritus, qui nihil veritatis aut utilitatis afferunt, non sunt aliquatenus tolerandi, nisi forte ad aliquod malum vitandum, scilicet ad vitandum scandalum vel dissidium quod ex hoc posset provenire, vel impedimentum salutis eorum qui paulatim, sic tolerati, convertuntur ad fidem. Propter hoc enim haereticorum et paganorum ritus aliquando Ecclesia toleravit, quando erat magna infidelium multitudo. » Quod de Iudaeis hic dicitur, exemplo confirmatur; nam semper Romani Pontifices, propter rationes hic expositas, in urbe Roma eos toleraverunt et etiam protectione sua tutati sunt.]

Blasphemia est vox graeca significans idem ac latine maledictio. Sumitur a theologis pro maledictione derogante excellenti bonitati, praecipue divinae. Unde Dico 1°: Blasphemia definiri potest¹: « Cordis vel oris locutio qua per modum convicii dicitur aliquid derogans excellentiae divinae bonitatis. » Seu brevius: « Contumeliosa contra Deum locutio. »

Explicatur. Dicitur 1° « cordis vel oris; » quia utroque loquimur, et daemones, qui non nisi mente loquuntur, blasphemant.

Dicitur 2° « per modum convicii. » Per quod distinguitur ab infidelitate simplici, quae consistit in assensu contra fidem. Ad blasphemiam autem non requiritur assensus contra fidem, sed sufficit quod de Deo dicatur aliquid per modum convicii.

Neque ad id requiritur, quod bene nota, explicita et expressa intentio Deum conviciandi et inhonorandi, sed sufficit virtualis et implicita, quatenus per verba, aut per modum ea pronuntiandi, iuxta communem apprehensionem, Deus dehonoratur et contemnitur. Unde non assentior iis qui dicunt non esse blasphemiam, sed tantum vanum usum divini nominis, quando quis indignando, non Deo, sed homini, profert caput, mortem, sanguinem Dei, et similia. Ista enim verba eo modo pronuntiata, sunt Deo contumeliosa, licet alterius occasione prolata. Consequenter ibi est virtualis et implicita intentio dehonorandi Deum. Et alioquin rarae admodum forent blasphemiae, cum tamen reputentur frequentissimae. Unde S. Thomas, hic a. 2, ad 3, dicit quod qui subito ex aliqua passione in verba blasphema prorumpit, advertens ad eorum signicationem, blasphemiam mortalem committat; qui autem haec et similia profert non modo contumelioso, sed vel recitative, vel historice, non est blasphemus: unde specialiter attendendum est ad modum pronuntiandi.

Dicitur « derogans excellentiae divinae bonitatis. » Et hoc fit, non solum quando directe contra Deum aliquid contumeliose dicitur, sed etiam contra sanctos et res sacras, non quidem secundum se (sic enim non esset proprie blasphemia, sed vitium irreligiositatis? duliae oppositum), sed cum aliqua habitudine saltem virtuali ad Deum. Sicut enim, inquit Author, Deus in sanctis suis laudatur, in quantum laudantur opera quae Deus in sanctis facit, ita et blasphemia qua fit in sanctos ex consequenti in Deum redundat. Qui ergo diceret S. Petrum esse impium et damnatum, B. Virginem esse meretricem, esset blasphemus. Qui vero loqueretur de illis, non prout sancti sunt, sed prout fuerunt homines in terra, v. g., si nominaret S. Petrum calvum, S. Crispinum sutorem, non esset proprie blasphemus, cum hic nullus sit respectus ad Deum. Sed, si ista proferret ex odio et indignatione, peccaret mortaliter contra duliam et observantiam debitam sanctis; si autem ex ioco vel levitate, esset peccatum veniale.

Itaque blasphematur: 1° denegando Deo quod ipsi convenit, vel asserendo de eo quod ipsi non convenit: et hoc sive fiat enuntiative, sive optative, sive imperative, sive sermone imperfecto; 2° tribuendo quod ei convenit, sed irrisorie et quasi quid vituperabile, ut nominando contemptibiliter membra Christi et sanctorum; 3° tribuendo creaturae quod est proprium Deo, ut omnipotentiam; 4° factis aequivalentibus verbis contumeliosis, ut spuere in crucifixum.

Dico 2°: Blasphemia dividitur in haereticalem et non haereticalem². Haereticalis est quae asserit aliquid contrarium fidei, aut negat aliquid ad fidem pertinens. Non haereticalis est qua, licet nihil contra fidem aperte contin neat, ea tamen quae sunt fidei contemptibiliter et contumeliose, quasi essent vituperabilia, profert.

Dico 3°: Blasphemia est ex genere suo gravissimum peccatum mortale³, nec fieri potest veniale ex parvitate materiae, sed solum ex indeliberatione involuntaria actus.

Patet prima pars, 1° ex gravissimis poenis quibus punitur⁴. In veteri lege, Levit., XXIV, 16, blasphemus lapidabatur. In iure canonico plures poenae statuuntur contra blasphemus, quas si refugiant, sepultura ecclesiastica sunt privandi, cap. Statutum, tit. de maledicis, lib. V Decretal., et alibi. 2° Quia graviter repugnat charitati, cum sit contra excellentiam divinae bonitatis; item opponitur fidei et religioni, ut mox dicam.

Patet etiam secunda pars; quia, quantumvis quid secundum se leve dicatur, ut Deus dehonoretur et vilipendatur, est semper gravissimum malum.

Patet pariter tertia pars; quia in omni genere peccati indeliberatio involuntaria excusat a toto vel tanto peccato, quia ex ea fit quod actus non sit perfecte humanus.

Dixi « indeliberatio involuntaria; » quia, si sit ex consuetudine quam blasphemus non curat pro viribus eradicare, non excusat a mortali, quia est voluntaria in causa, scilicet in ista consuetudine voluntaria. Ad hoc advertant confessarii.

Petes cui virtuti opponatur blasphemia.

Resp. Quatenus continet implicite vel explicite falsum de Deo, opponitur confessioni fidei; quatenus est Dei inhonratio, opponitur religioni, cuius obiectum formale est cultus, honor Deo reddendus.