Summa summae S. Thomae, Tomus III

Utrum ille qui impedit aliquem a consecutione alicuius boni, teneatur ad restitutionem.

Nota. Bonum impedibile vel est debitum proximo ex iustitia commutativa, quatenus habet ius perfectum et in in re ad illud, ut ad beneficium post collationem et confirmationem, nondum adepta possessione ; aut ius ad rem, quo possit illud in iure repetere et facere suum, ut ad beneficium post electionem aut praesentationem, seu ad rem promissam vel emptam nondum traditam. Vel non est ipsi debitum ex iustitia commutativa, sed habet tantum ad illud ius quoddam morale, sive ex iustitia distributiva, sive ex gratitudine, sive ex bona voluntate illius a quo dependet.

Suppono tamquam certum, quod qui impedit aliquem a consecutione boni ipsi debiti ex iustitia commutativa, quovis modo impediat, etiamsi solis precibus aut suasionibus, sine vi aut dolo, teneatur ad restitutionem; quia violat iustitiam commutativam et ius strictum alterius.

Dico 1° : Qui sine vi, fraude aut dolo, sed solis precibus, persuasionibus, consiliis, blanditiis et similibus mediis impedit aliquem a consecutione boni ipsi non debiti ex iustitia commutativa, sed vel ex sola iustitia distributiva, vel ex gratuita alterius voluntate, etsi iam ad dandum determinata, non est obnoxius restitutioni : quia non peccat contra iustitiam commutativam, nec alterius ius strictum violat; non enim illa determinata voluntas collatoris ius strictum confert. Unde, sicut ille absque donatarii iniuria poterat mutare voluntatem, ita alter absque illius iniuria potest inducere ad hanc voluntatis mutationem.

Dixi, « boni debiti ex sola iustitia distributiva, » ut sunt beneficia et officia publica, quae cum principaliter ad bonum commune ordinentur, et non in privatum commodum particularium quibus conferuntur, his non debentur nisi ex iustitia distributiva. Secus de bono publico, quod est principaliter institutum in utilitatem singulorum, cuiusmodi sunt aerarium publicum, piae fundationes, proventus ex bonis communibus ; haec enim debentur singulis ex iustitia commutativa, quatenus unusquisque habet aliquod ius strictum ad suam partem.

Verum maior est difficultas, utrum saltem qui id facit animo nocendi, non sit obnoxius restitutioni. Unde

Dico 2° : Qui modis praefatis licitis, sine vi aut dolo, impedit aliquem a consecutione boni ipsi ex iustitia non debiti, etiamsi id faciat animo nocendi, ex odio, vindicta, etc., non tenetur ad restitutionem. Est communis cum Soto, Navarro, Lessio, Layman, Sylvio, Serra ¹, etc., contra quosdam antiquos, quibus ex recentioribus adhaeret Daelman.

Ratio est, quia animus nocendi per opus quod ex se et in his circumstantiis non est laesivum stricti iuris alieni, non est contra iustitiam, sed contra charitatem tantum, nec facit aliunde quod opus exterius quod de se et in his circumstantiis non est iniustum, sit iniustum; haec enim intentio non mutat opus exterius. Obligatio autem restituendi oritur ex violatione exteriori iustitiae.

Confirm. ab exemplo iudicis qui, ex odio animoque nocendi condemnans reum secundum ordinem iuris, non peccat contra iustitiam, et non tenetur ad restitutionem.

Dices : Secundum leges, si praescindis venas in fundo tuo per quas derivatur aqua ad puteum alterius, animo nocendi, teneris ad restitutionem ; si animo utilitatis tuae, non teneris. Item, si reveles crimen alicuius ex intentione eum diffamandi, peccas contra iustitiam et obnoxius es restitutioni ; secus si ex intentione ut reus emendetur, aut ut vitetur damnum innocentis. Ergo similiter in nostro casu.

Resp. Nego consequentiam. Disparitas est quia, in casibus obiectis, opus ex natura sua et in his circumstantiis sit laesivum iuris alieni, non in nostro casu. Quando vero opus ex natura sua et in his circumstantiis est laesivum iuris alieni, sic tamen ut propter aliquam rationabilem causam nobis liceat illud agere, nos habendo permissive ad alterius damnum, tunc, si adsit intentio nocendi, peccamus contra iustitiam et tenemur restituere ; si absit, non peccamus, nec tenemur de damno. Ratio est, quia, ut quis peccet contra iustitiam et teneatur de damno, requiritur et sufficit quod sit causa voluntaria damni iniuste illati. Quando vero quis per opus laesivum iuris alieni intendit eius damnum, et non aliquam utilitatem ad quam habet ius, nihil deest ut censeatur causa voluntaria huius damni sine causa et iniuste illati. Quando vero non intendit damnum, sed aliquam utilitatem ad quam ius habet, non censetur causa voluntaria damni, sed se habere tantum permissive ad illud. Atque ita se habent exempla in obiectione.

Dico 3° : Qui vi vel metu, fraude vel dolo, detractionibus, mendaciis et similibus modis iniustis, impedit aliquem a consecutione boni, licet ex iustitia non debiti, sed ex libera alterius voluntate pendentis, peccat contra iustitiam et tenetur ad restitutionem damni secundum proportionem spei seu certitudinis tale bonum habendi : ita ut, si nondum esset firmatum quod ei detur, non teneatur ad aequale, sed ad aliquam compensationem, pensatis conditionibus personarum et negotiorum, secundum arbitrium prudentis ; si esset firmatum quod ei detur, tenetur ad aequale, supposita tamen omnimoda certitudine, alias, ut dictum est, secundum proportionem certitudinis ²

Ratio conclusionis est, quia sic impediens infert alteri damnum per veram iniuriam. Licet enim iste alter non habeat ius strictum ad istud bonum, habet tamen a natura ius strictum illud petendi, prosequendi et obtinendi. Item habet ius ne ab isto priori iure per vim, metum, fraudem, dolum, mendacia et similia media iniusta deiiciatur et impediatur. Ergo qui his mediis iniustis illum impedit, laedit eius ius, et consequenter peccat contra iustitiam et tenetur ad restitutionem, secundum proportionem dictam certitudinis seu spei ad bonum illud consequendum.

Sed quaere quare qui precibus aut suasionibus impedit, non tenetur pariter ad restitutionem, siquidem etiam prosequentem iure obtinendi deiiciat.

Resp. disparitatem esse quia, positis precibus aut suasionibus tantum, collator remaneat in libertate donandi, et donatarius in libertate prosequendi ; posita vero vi vel dolo, tollitur libertas vel donantis vel donatarii.