Summa summae S. Thomae, Tomus III

(D. Thomas, a q. 34 ad q. 43.)

Vitia charitati opposita sunt, iuxta Authorem, quaestionibus citatis, odium Dei et proximi, quod opponitur ipsi dilectioni ; acedia, qua opponitur gaudio de bono divino ; invidia, quae opponitur gaudio de bono proximi; discordia, quae opponitur effectui charitatis, qui est pax ; contentio, quae opponitur paci quantum ad locutionem; schisma, bellum, rixa et seditio, quae opponuntur paci quantum ad opus; scandalum, quod opponitur charitati quantum ad beneficientiam. De his omnibus plus aut minus, secundum maiorem vel minorem materiae necessitatem, dicemus in hac dissertatione.

I. Odium Dei. — Odium in communi est actus seu motus voluntatis quo quis malevole fertur in aliquid. Est duplex, odium abominationis et odium inimicitiae. Odium abominationis est quo aversamur aliquid ut nobis malum et disconveniens. Odium inimicitiae est quo volumus alicui malum ut illi male sit; unde istud odium non tam est aversio quam prosecutio alicuius quod apprehendimus ut nobis bonum et alteri malum.

Odium Dei est omnium peccatorum gravissimum¹ ; quia ratio culpae consistit in voluntaria aversione a Deo. Haec autem aversio est potior et maior in odio Dei quam in aliis peccatis; quia in odio Dei directe et per se intenditur, in aliis autem peccatis indirecte tantum et per aliud : sic, v. g., qui fornicatur, non intendit directe et per se averti a Deo, sed intendit inordinatam delectationem, cui est annexa aversio a Deo.

II. Odium proximi. — Odium proximi sive abominationis, sive inimicitiae, est ex genere suo peccatum mortale² ; quia directe contrariatur charitati, quae est vita animae. Charitate autem tenemur diligere proximum secundum id quod habet a Deo, id est secundum naturam et gratiam. Ergo aversari proximum secundum naturam et gratiam, et ipsi malum velle, est ex genere suo peccatum mortale. Plura vide in dictis de dilectione inimicorum.

Potest tamen utrumque fieri veniale, non solum ex indeliberatione actus, sed etiam ex levitate materiae : odium inimicitiae, si leve malum optetur proximo. Odium abominationis raro est mortale; quia simplex displicentia personae creatae multis defectibus subiectae et propter illos sine mali imprecatione, non videtur tanta inordinatio : nisi talis sit ut quis recuset veniam petenti, vel communia charitatis officia, aut nisi sit causa gravis scandali, vel duret, dum urget praeceptum diligendi proximum.

[Ex his colliges 1° nunquam esse licitum optare proximo malum sub ratione mali, secus vero sub ratione boni, id est ut ex malo optato obveniat ei bonum malo praeponderans. Cavendum tamen ne sub pallio melioris boni virus odii aut vindictae lateat. Et quia vita hominis innocentis praeponderat bonis fortunae alicuius privati, iure damnata sunt ab Innocentio XI sequentes propositiones, sub num. 13, 14 et 15 : « Si cum debita moderatione facias, potes absque peccato mortali de vita alicuius tristari et de illius morte naturali gaudere, illam inefficaci affectu petere et desiderare, non quidem ex displicentia personae, sed ob aliquod temporale emolumentum. » — « Licitum est absoluto desiderio cupere mortem patris, non quidem ut malum patris, sed ut bonum cupientis, quia nimirum ei obventura est ei pinguis haereditas. » — « Licitum est filio gaudere de parricidio parentis a se in ebrietate perpetrato, propter ingentes divitias inde ex haereditate consecutas. »

Colliges 2° aliquem posse sibi optare mortem ut fruatur Deo, et eum non amplius offendat, ut fecit Apostolus, dicens, Rom., VII, 24 : Infelix ego homo ! quis me liberabit de corpore mortis huius ? Sed quid de illo qui sibi optaret mortem ut liberaretur a miseriis huius vitae ? Respondeo id esse per se illicitum, quia mors est omnium malorum huius vitae terribilius : nisi hoc optetur sub conditione quod ita placeat Deo, et cum desiderio saltem implicito melioris vitae, scilicet aeternae.]

III. Acedia. — Acedia theologice sumpta est taedium seu tristitia de bono spirituali³ . Si sit de bono spirituali in communi, non est speciale vitium, sed circumstantia omnis vitii; omne enim vitium refugit bonum spirituale virtutis oppositae. Sed est speciale peccatum, quatenus est taedium de bono divino ad nos pertinente, apprehenso ut malo proprio; ut si quis tristetur de amicitia Dei, de beatitudine sibi proposita, aut de mediis ad Dei amicitiam et beatitudinem necessariis, ut de sacramentis, de divinis praeceptis, de bonis operibus, quatenus sunt ad Dei amicitiam et beatitudinem necessaria.

Hac ratione acedia est peccatum mortale ex suo genere⁴ , quia contrariatur charitati, per quam habetur vita spiritualis; proprius enim effectus charitatis est gaudium de Deo, acedia autem est tristitia de bono divino ad nos pertinente, ut dictum est.

IV. Invidia. — Est tristitia de bono alieno aestimato ut malo proprio, quatenus est diminutivum propriae gloriae et excellentiae.

Est peccatum, quia dolet de eo de quo est gaudendum, scilicet de bono proximi. Est peccatum ex genere suo mortale, quia contrariatur charitati. Potest tamen esse veniale, tum ex indeliberatione actus, tum ex levitate materiae, ut si sit de exiguo bono proximi.

V. Discordia. — Discordia de qua hic agimus et prout opponitur charitati, est dissensio voluntatum circa bonum divinum vel proximi, in quod tenemur ex charitate consentire ; quia, si non teneamur consentire ex charitate, sed ex alia virtute, non erit contra charitatem, sed contra illam aliam virtutem. Est ex genere peccatum mortale, propter contrarietatem ad charitatem.

VI. Contentio. — Contentio generaliter sumpta est pugna verborum; specialiter autem, prout hic sumitur, definitur ab Ambrosio : « Impugnatio veritatis cum confidentia clamoris. Intellige veritatem quam quis novit, aut potest ac debet noscere, ut in haereticis. Intellige etiam impugnationem veritatis ex animo, non exercitii aut examinis causa.

Est ex genere suo peccatum mortale⁵ , quia contrariatur charitati, quatenus contrariatur paci, quae est effectus charitatis.

VII. Schisma. — Schisma graece, latine scissio, ex usu recepto apud scriptores ecclesiasticos, sumitur pro speciali peccato, quod definitur : « Voluntaria separatio sui ipsius ab unitate Ecclesiae⁶ . » Unitas autem Ecclesiae in duobus potissimum attenditur, scilicet in connexione seu communicatione membrorum Ecclesiae ad invicem, et in ordine omnium membrorum ad unum caput, quod est ipse Christus, cuius vicem gerit in Ecclesia summus Pontifex.

Unde triplici modo potest quis fieri schismaticus : 1° se separando a capite; 2° a membris; 3° a capite et membris simul.

[Schisma aliud est purum, quod charitati solum et paci opponitur, ut in iis qui credunt unam sanctam Ecclesiam, sub visibili capite Romano Pontifice, et quidquid Ecclesia Romana docet, ex superbia autem nolunt Papae subesse et obedire, vel reliquis Ecclesiae membris uniti esse. Aliud haeresi coniungitur, in iis qui se separant ab obedientia Papae, quia eius potestatem non agnoscunt. Hinc, quamvis omnes haeretici sint schismatici, non vero e contra, et schisma absolute ab haeresi seiungi possit, attamen vix aut ne vix quidem verum schisma sine aliqua haeresi reipsa reperitur, vel quod saltem in haeresim non erumpat. Schismatici, sive qui ab unitate Ecclesiae discedunt, sive qui obedientiae Papae debitae se subtrahunt, excommunicatione latae sententiae speciali modo Romano Pontifici reservatae plectuntur in constit. Apostolicae Sedis, his verbis : « Schismaticos et eos qui a Romani Pontificis pro tempore existentis obedientia pertinaciter se subtrahunt vel recedunt. » Haec censura fuit renovata a bulla Coenae. Ex ea sequitur privatio iurisdictionis, quando schisma est manifestum⁷ .]

Bellum definiri potest : « Congressio vi et armis inter duos exercitus contrarios. » Per quod differt a duello, quod est congressio unius contra unum.

Duplex est bellum : offensivum, quod est ad obtinendam satisfactionem pro iniuria illata, et defensivum, quod est propulsandam iniuriam inferendam.

Petes 1° utrum bellum sit licitum.

[Bellum esse semper peccatum dogmatizarunt olim Manichaei, ex S. Aug., lib. XXII contra Faustum, cap. 74; deinde Wiclefistae, teste Waldensi. Lutherus autem proclamavit, pugnare contra Tureas, esse contradicere Deo volenti per eos peccata nostra punire. Erasmus contendit omne bellum esse christianis interdictum, contra quos]

Resp. Bellare non est per se malum, sed, positis tribus conditionibus, scilicet legitima authoritate indicendi bellum, iusta causa et recta intentione, est licitum¹ .

Prob. ex Scriptura. In antiqua Lege, Deus saepe iussit aut probavit bellum : Exod., XXII, 8 seqq. ; Num., XXI, 2 et 3 et XXV, 17 et 18 ; Deuter., VII, 1 seqq. ; I Reg., XV, 2 et 3 ; II Reg., VIII, 1 seqq. ; Iosue, I, 2 seqq., VI, 2 seqq., VIII, 1 seqq., X, 8 seqq., et alibi saepe.

In Lege nova² , Luc., III, 14, militibus quaerentibus quid facerent ut fugerent venturam iram quam Ioannes Baptista peccatoribus intentabat, non iussit S. Praecursor militiam deserere, sed ea bene uti : Neminem, inquit, concutiatis, neque calumniam faciatis, et contenti estote stipendiis vestris. Quibus verbis tacite approbat bellum, ut docet Aug., Epist. 138³ , ad Marcellinum.

Confirm. ex usu Ecclesiae, quae in pluribus conciliis decrevit bellum pro recuperatione Terrae sanctae.

Prob. ratione. Lege naturae licet vim vi repellere. Ergo bellum defensivum est licitum. Quantum ad offensivum : Privatus iniuriam aut damnum passus, potest petere satisfactionem aut restitutionem. Ergo similiter potest respublica. — Subsumo. Atqui aliquando satisfactio seu restitutio haberi aliter non potest quam armis, puta si iniuriantes aut damnificantes requisiti nolint satisfacere seu restituere, neque habeant superiorem qui illos velit aut possit compellere ad satisfaciendum seu restituendum. Ergo.

Dixi : « Positis certis conditionibus, scilicet legitima authoritate, iusta causa et recta intentione. »

Authoritas requisita ad indicendum bellum offensivum, debet esse suprema⁴ , quae nullam aliam in temporalibus superiorem agnoscat, qualem habent imperatores, reges, quidam duces, respublicae independentes, ut Veneta, Helvetica, etc. 1° Quia quicumque habet superiorem, potest apud ipsum prosequi ius suum. Bellum autem moveri non potest, nisi quando non est alia via ius suum prosequendi. 2° Bellum offensivum est actus supremus iustitiae vindicativae. Ergo ad supremum principem pertinet. Bellum autem defensivum, instante periculo, principes, duces, magistratus dependentes possunt iure naturae illud indicere, cum cuique etiam privato liceat vim vi repellere. Intellige, durante periculo et necessitate ; his enim cessantibus, debent vindicandae iniuriae iudicium, potestatem et executionem a supremo principe vel republica independente petere et expectare.

Causa iusta indicendi bellum offensivum, generaliter loquendo, est unica, nempe iniuria seu damnificatio gravis illata, non reparata, nec alio modo reparanda.

Quantum ad rectam intentionem, non debet geri bellum, nisi ex intentione iustitiae et boni communis, ut docet Aug., Epist. 189⁵ et lib. XXII contra Faustum, cap. 74.

Petes 2° utrum in dubio de iustitia belli, sit licitum bellare.

Resp. 1°. Si agatur de reparatione iniuriae, princeps dubius de iustitia belli, non potest bellum indicere; quia in dubio, praesertim tanti momenti, oportet eligere tutiorem partem. Si agatur de possessione recuperanda, in dubio melior est conditio possidentis, et ideo contra illum non potest moveri bellum. Si neuter possideat, licet bellum inferre contra illum qui non vult rem dividere pro rata dubii.

[Vera ratio cur, in dubio de iustitia belli, non licet illud declarare, est quia nemo licite agit, cum actus potest esse bonus vel malus, nisi moraliter certus sit de honestate suae actionis, ut in tractatu de Actibus humanis, dissert. V, de Conscientia, fuit expositum et probatum.

Cum neuter possidet, et ius est dubium, non videtur hunc vel illum per vim et arma cogendum esse ad rem pro rata dubii dividendam, quia, ita procedendo, unus vel alter iure suo spoliaretur; sed examinandi sunt et ponderandi tituli ex utraque parte invocati, et si partes inter se litem componere non valeant, decisionem causae arbitrio alterius committere debent, cuius sententiae se stare promittant. Quod si contendentes ultro conveniant de re litigiosa inter se dividenda, ita ut uterque ius quod forsan sibi competit ex parte derelinquat, probandus est certe hic procedendi modus, quo iustitiae plene satisfit, sed nullatenus imponendus videtur.]

Resp. 2°. Qui sunt subditi principi bellum gerenti, iussi possunt et debent inscribi militiae, et inscripti bellare, etiamsi dubitent de iustitia belli, formando tamen sibi iudicium practicum quod sibi liceat obedire et bellare; quia 1° superior habet ius certum praecipiendi, neque ob dubium subditi exuitur suo iure. Ergo subditus tenetur obedire; sunt enim correlativa ius praecipiendi et obligatio obediendi. 2° Ex denegatione obedientiae, dum eius causa manifesta assignari non potest, enervatur authoritas in superioribus, totumque regimen subvertitur. Ex his itaque principiis subditus potest formare iudicium practicum, quod iussus possit licite bellare. Confer quae scripsi dissert. V de Actibus humanis, art. 2, Petes 3°.

Resp. 3°. Qui non sunt subditi principi bellum gerenti, in dubio de iustitia belli, non possunt militare; quia non militando nemini faciunt iniuriam, cum non habeant necessitatem obediendi sicut subditi de quibus in responsione praecedenti; militando autem exponuntur facere gravem iniuriam alteri principi. Eadem omnino videtur ratio de subditis principi belligeranti, si non iussi, sed sua voluntate, militent pro stipendio.

Attamen, quia causae belli saepe non sunt manifestae et iustitia belli etiam saepe est obscura etiam ipsis theologis et iurisperitis, ex hac responsione, aliunde secundum se vera, sequeretur quod omnes ferme milites essent culpandi; quis enim ex illis, sive sint subditi, sive non, inquirit de causis et iustitia belli? Ideo plures graves authores existimant quod, si dubium eorum sit tantum negativum, quatenus non habent rationes pro aut contra, et propter principis et eius consiliorum probitatem et prudentiam possint sibi persuadere quod bellum non moverent, nisi esset iustum, licite militent.

Qui vero sunt parati bellare, sive bellum sit iustum, sive sit iniustum, sunt certo in statu damnationis, propter voluntatem bellandi etiam iniuste.

Petes 3° utrum possit dari bellum iustum ex utraque parte.

Resp. Bellum per se ex natura rei non potest esse iustum ex utraque parte, potest autem per accidens et ex ignorantia, seu, alii dicunt, non potest esse iustum ex utraque parte materialiter, bene tamen formaliter: quia fieri non potest, secundum rei veritatem, quod in uno sit ius petendi satisfactionem aut restitutionem, quin sit obligatio in alio satisfaciendi vel restituendi; sunt enim correlativa ius et obligatio. Ergo, si resistat, iniuste resistit, et e contra si iuste resistit, alter iniuste petit. At vero, si unus ignoret ius alterius, non peccat resistendo, et sic per accidens, ratione ignorantiae, bellum est iustum ex utraque parte.

Petes 4° utrum in bello iusto liceat occidere innocentes.

Resp. In bello iusto nunquam licet per se et ex intentione occidere innocentes, nisi facta sit a Deo specialis authoritas. Licet tamen per accidens et praeter intentionem. Prob. prima pars. 1° Ex illo generali Dei mandato, Exod., XXIII, 7: Insontem et iustum non occides. 2° Innocens non potest occidi in bello iusto, nisi propter culpam reipublicae. Atqui id non licet. Ergo. — Prob. min. Respublica non potest puniri ab hoste, nisi in bonis quorum habet dominium. Atqui respublica non habet dominium in vitam innocentium, sed solus Deus, qui reipublicae non concessit ius gladii nisi adversus eos qui male agunt. Ergo.

Innocentium autem nomine veniunt infantes, impubes, bello inepti, foeminae, rustici, plebeii, mercatores nihil ad bellum positi, clerici et religiosi, cap. de treuga et pace, lib. I Decretal., tit. 34, c. 2. Hi omnes, inquam, iuris presumptione censentur innocentes, donec contrarium de illis probetur.

Prob. secunda pars: 1° Si neque per accidens et praeter intentionem liceret in bello iusto occidere innocentes, impossibile foret bellum perficere: non posset v. g., expugnari civitas aut turris everti in qua includerentur innocentes; non possent impeti hostes qui innocentes in fronte praelii constituerent, quod nunquam omitterent, sicque iustitia bellantium frustraretur. 2° Quando unius actus sunt duo effectus aeque immediati, unus bonus, alter malus, potest, subsistente iusta ratione, intendi bonus effectus et malus permitti.⁶ Atqui eversio turris aut explosio tormentorum bellicorum in hostes, est immediate detensiva patriae et occisiva innocentium. Ergo primus effectus potest intendi propter bonum commune, et alter permitti. Hoc principium Authoris latius deductum et explicatum habes dissert. VIII, de Iustitia, art. 2.

Petes 5° quae sint obligationes et peccata bellantium.

Resp. 1°. Principes supremi et duces exercitus 1° tenentur ex officio curare, in quantum possunt, disciplinam militarem observari, et coercere milites a rapinis, furtis, incensionibus, stupris, etc.; alioquin peccant mortaliter et tenentur ad restitutionem horum damnorum. 2° Peccant mortaliter, si non provideant iusta stipendia militibus, et tenentur restituere damna quae milites defectu stipendii inferunt.

Resp. 2°. Duces subordinati peccant mortaliter et tenentur ad restitutionem: 1° Si, nulla cogente necessitate, milites exponant temere certae internecioni. 2° Si partem stipendii vel pecuniarum pro militibus concessarum retineant. 3° Si minorem numerum militum habeant, et pro maiori stipendia recipiant, quales sunt qui, dum lustrantur copiae, non milites sub habitu militari praesentant, vulgo passe-volants, vel eundem bis aut ter praesentant: quo etiam peccato implicantur ipsi lustratores seu commissarii, qui id scienter admittunt; neque tantum de furto stipendii tenentur, sed de damno quod provenire potest reipublicae ob insufficientem militum numerum. Excipe quomodo, ipsi viderint. 4° Peccant et tenentur ad restitutionem, qui dum ducunt copias per provinciam, ob accepta munera a certis pagis vel civibus, alios pagos, sive cives numero militum aggravant.

Resp. 3°. Milites gregarii 1° debent esse contenti suis stipendiis, iuxta praeceptum S. Praecursoris, Luc., III, 14. Unde peccant mortaliter et tenentur ad restitutionem, si in terris non hostilibus praeter tectum, lectum, paleas, etc., ut fert consuetudo, pecunias extorqueant, spolient, rapiant, aliterve damnificent. Neque eos excusat ducum authoritas aut dissimulatio, nisi forte, deficiente aut diminuto stipendio, sumerent praecise necessaria urgenti necessitati. 2° Tenentur, etiam cum certo vitae periculo, non deserere stationem, aut arcem, nisi plane desperata victoria.

[Resp. 4°. Durante bello, ea omnia licent quae iure gentium permittuntur et necessaria sunt ad finem obtinendum. Hinc licet insidias parare, stratagemata adhibere, v. g., fugam simulare, etc. In bello iusto licet urbes obsidere et expugnare, aqua eas privare. Item innocentes bonis expoliare, si ipsi sint membra reipublicae hostilis, nec alio modo victoria haberi possit. Licet etiam ecclesias evertere, si hostes ad defensionem iis utantur. Interdum, at solum ex urgentissima causa, civitates direptioni tradi possunt. Hoc tamen hodiernis moribus adversatur, praeter casum quo tributum iuste impositum denegatur.

Illicita vero sunt fraudes quae nulla prudentia praecaveri possunt, ut puteos et fontes veneno inficere. Nec licet subornare sicarios qui ducem exercitus adversi occulte trucident; nam, ex consensu omnium, perfidia nunquam cohonestari potest.

Similiter non licet captos in bello et omnes qui iam nocere non possunt interficere, nisi in poenam criminis. Captivi autem fugere possunt, si non obstet promissio ab eis data.⁷

Petes 6° an liceat principi catholico haereticos aut gentiles in auxilium advocare.

Resp. affirmative per se, saltem speculative loquendo, modo absit scandalum et fidei periculum. Sed potest esse per accidens illicitum, ob damna nempe religioni imminentia.

Petes 7° quandonam praeliantes irregulares fiant.

Resp. In bello iusto defensivo, non fiunt irregulares etiam ii qui occidunt. In bello autem iusto offensivo, ii soli qui occidunt irregularitatem incurrunt, non vero alii. In bello vero iniusto, etiamsi unus tantum occidatur, omnes aggressores sunt irregulares, quia per modum unius agunt.⁸ Hoc ultimum eruitur ex S. Thoma.⁹ De his fusius infra, de Irregularitate.

Petes 1° quid sit duellum.

Resp. Duellum, graece monomachia, est pugna unius contra unum, et sic late sumptum est rixa duorum inter se; prout autem accipitur in iure et in ordine ad censuras ecclesiasticas, definitur communiter:¹ « Periculosa duorum pugna ex composito seu condicto inita, cum designatione temporis et loci. » Et quia materia censurarum est odiosa, et ideo restringenda, omnes huius definitionis partes sunt stricte accipiendae. Itaque

Dicitur 1° « pugna duorum; » quia, si plures promiscue contra plures pugnent, erit simpliciter rixa, non duellum, nisi singuli determinati contra singulos determinatos pugnent, ut fit in duello solemni. Duplex namque distinguitur duellum, unum solemne seu publicum, quando adhibentur quaedam caeremoniae, ut electio patrinorum, seu, ut vocant, secundantium, assumptio testium, litterae provocatoriae, seu libelli citatorii vulgo cartel, etc.; aliud simplex, quando non adhibentur ista caeremoniae.

Dicitur 2° « periculosa pugna; » quia pugnae quae fiunt sine periculo occisionis aut gravis laesionis, ut pugnis, levi baculo, avulsione crinium, etc., quamvis quandoque sint gravia peccata, non tamen sunt proprie duella.

Dicitur 3° « ex composito seu condicto. » Ita exprimunt Gregorius XIII, constit. Ad tollendam, data anno 1582, et Clemens VIII, in constit. Illius vices, data anno 1592; id est, ex conventione prius facta pugnandi determinato loco et tempore. Unde qui sibi ex improviso occurrentes pugnant, aut si unus alterum quaesierit, vel minatus fuerit, non est duellum, defectu condicti. Similiter, si e duobus rixantibus, unus vel uterque currunt ad domum et cum armis redeunt et pugnant; item, si in impetu ira dicant: « Hic pugnemus, » et pugnent, non est proprie duellum, defectu condicti.

Dicitur 4° « cum designatione temporis et loci. » Ita requirunt Gregorius XIII et Clemens VIII, in laudatis constitutionibus; ita ut, si designatio vel loci determinati vel temporis determinati desit, non sit proprie duellum censuris obnoxium.

Petes 2° utrum duellum sit licitum.

Resp. 1°. Duellum privata authoritate non est licitum: 1° quia omnis vindicta privata est illicita; 2° quia praecepto: Non occides, non solum prohibetur occisio, sed etiam periculum proximum occidendi, ut in aliis praeceptis; 3° quia tam Ecclesia quam principes christiani duellum sub gravissimis poenis prohibent. Trid., sess. XXV, de Reform., cap. 19; Greg. XIII et Clemens VIII, constitutionibus citatis.

[Speciatim Alexander VII damnavit hanc propositionem, n. 2: « Vir equestris ad duellum provocatus, potest illud acceptare, ne timiditatis notam apud alios incurrat. » Cum postea plures authores duellum licitum esse in quibusdam circumstantiis asseruissent, Benedictus XIV, constit. Detestabilem, data die 10 nov. 1752, quinque sequentes propositiones damnavit tamquam falsas, scandalosas ac perniciosas:

1° « Vir militaris qui, nisi offerat vel acceptet duellum, tamquam formidolosus, timidus, abiectus et ad officia militaria ineptus haberetur, indeque officio quo se suosque sustentat privaretur, vel promotionis alias sibi debitae ac promeritae spe perpetuo carere deberet, culpa et poena vacaret, sive offerat, sive acceptet duellum. »

2° « Excusari possunt etiam, honoris tuendi vel humanae vilipensionis vitandae gratia, duellum acceptantes vel ad illud provocantes, quando certo sciunt pugnam non esse secuturam, utpote ab aliis impediendam. »

3° « Non incurrit ecclesiasticas poenas ab Ecclesia contra duellantas latas dux vel officialis militia acceptans duellum ex gravi metu amissionis famae et officii. »

4° « Licitum est, in statu hominis naturali, acceptare et offerre duellum, ad servandas cum honore fortunas, quando alio remedio eorum iactura propulsari nequit. »

5° « Asserta licentia pro statu naturali, applicari etiam potest statui civitatis male ordinatae, in qua nimirum vel negligentia vel malitia magistratus iustitia aperte denegatur. »

Addendum est, non magis licere duellum suscipere, ea lege ut, uno vulnerato, pugna cessare debeat: quia praeter prohibitionem et scandalum, adest periculum vulneris lethalis. Etiamsi certum esset vulnus non evasurum lethale, certamen nihilominus illicitum esset: tum quia quodcumque vulnus voluntarium et etiam verbera sub praecepto: Non occides includuntur; tum quia Clemens VIII, constit. Illius vices, anni 1592, vetavit « duella etiam non lethalia. »]

Resp. 2°. Duellum authoritate publica est raro licitum. Prob. 1° In primis non est licitum spectaculi aut ostentationis virium causa; quia princeps non habet ius in vitam subditorum, nisi malefactorum.

2° Certum est duellum esse illicitum ad detegendum crimen vel innocentiam, ut olim frequentabatur; quia in duello aeque potest cadere innocens ac nocens. Unde veri tatis manifestatio expectaretur vel a diabolo, et esset superstitio; vel a Deo, et esset tentatio Dei.

3° Non est licitum duellum ad finiendam litem vel controversiam inter privatos: quia vel instituitur duellum, ut per eius eventum dignoscatur qua parte stet iustitia, et sic redit argumentum praecedens; vel instituitur tantum ad hoc, ut, facto duello, partes a lite cessent, et tunc insanum et diabolicum est velle incurrere periculum vitae, ut desistant a lite, a qua possunt propria voluntate et tuta vita desistere, aut quae potest authoritate supremi principis, vel sorte non periculosa terminari.

4° Per se loquendo, non est licitum duellum ad finiendam controversiam, seu ad evitandum aut terminandum bellum inter supremos principes; quia duellum neque a Deo neque a natura est medium ordinatum et proportionatum ad propulsandam iniuriam, vel ad obtinendam satisfactionem pro iniuria illata, quae sunt duae bellorum et controversiarum causae inter supremos principes. Ergo. — Prob. ant. Is cuius respublica habet ius, potest aeque vinci ac alter. Vel enim est par utriusque pugnandi facultas, vel si unus sit exercitatior, plurima solent in hoc singulari certamine accidere, ob quae saepe fortior et exercitatior succumbit; adeoque iustitia et bonum commune reipublicae, sive in propulsanda iniuria, sive in obtinenda satisfactione, quod communibus totius communitatis viribus propugnari debet, exponitur aleae duelli. Ergo.

Neque dicas pariter bonum commune exponi aleae belli. Non enim potest princeps supremus inire bellum sive defensivum, sive offensivum, nisi maior spes affulgeat vincendi, sive vi, sive insidiis, sive ope confederatorum; aut, si vincatur, restaurandi et augendi vires. Hostis enim in hostem se habet ut agens in passum; agens autem non agit nisi sit fortius passo.

Cum ergo opponitur, melius esse terminare bellum morte unius quam multorum, respondetur id verum esse quando occisio unius est medium ordinatum et proportionatum ad utiliter pro republica terminandum bellum; quod negamus de duello, nisi per accidens, in casibus infra referendis. Et ideo dixi, « per se loquendo, non est licitum ».

Dixi etiam in responsione, « raro » duellum esse licitum authoritate publica; quia a pluribus assignantur quidam casus in quibus videtur esse licitum authoritate publica.

Primus est, si is qui iuste bellum gerit, se viribus inferiorem hosti sentiat, et esse aut confligendum et succumbendum, aut duellandum, potest et acceptare et offerre duellum; quia bonum commune eo meliori modo quo potest defendit et minus periculum eligit. Idem, propter eamdem rationem, videtur dicendum, si sit dubius de victoria, nec sit spes restaurandi exercitum casu si profligetur.

Secundus casus. Si duces, attentis belli incommodis, bonorum detrimentis, multorum necibus, etc., utilius reputent reipublicae controversiam duello quam bello dirimere; tunc enim reputatur a pluribus duellum licitum ex parte eius qui bellum iustum gerit, modo tamen inde non fiat victoria magis dubia quam in bello.

Tertius casus est, si ex hoc quod duellum ab hoste oblatum non acceptetur, fiat hostis audacior et potentior, alter deiectus et timidior. Tunc etiam posse acceptari, multorum est opinio. Et videtur in pari casu David pugnasse contra Goliath; aut dicendum, sic pugnasse ex instinctu divino.

Petes 3° quae sint poenae duellantium.

[Positae sequentes fuerunt a concilio Trident., sess. XXV, de Reform., cap. 19: « Imperator, reges, duces, principes, marchiones, comites et quocumque alio nomine domini temporales, qui locum ad monomachiam in terris suis inter Christianos concesserint, eo ipso sint excommunicati ae iurisdictione et dominio civitatis, castri aut loci in quo vel apud quem duellum fieri permiserint, quod ab Ecclesia obtinent, privati intelligantur, et si feudalia sint, directis dominis statim acquirantur. Qui vero pugnam commiserint, et qui eorum patrini vocantur, excommunicationis, ac omnium bonorum suorum proscriptionis, ac perpetuae infamiae: poenam incurrant, et ut homicida, iuxta sacros canones, puniri debeant, et si in ipso conflictu decesserint, perpetuo careant ecclesiastica sepultura. Illi etiam qui consilium in causa duelli tam in iure quam in facto dederint, aut alia quacumque ratione ad id quemquam suaserint, necnon spectatores, excommunicationis ac perpetuae maledictionis vinculo teneantur: non obstante quocumque privilegio seu prava consuetudine, etiam immemoriali. »

Poenae proscriptionis omnium bonorum et perpetuae infamiae, qua iam applicari nequeunt, obsoleverunt. Poena excommunicationis latae sententiae inter censuras Romano Pontifici simpliciter reservatas adnumeratur in constit. Apostolicae Sedis, 12 oct. 1869. Fertur in « duellum perpetrantes, aut simpliciter ad illud provocantes, vel ipsum acceptantes; et quoslibet complices vel qualemcumque operam aut favorem praebentes, necnon de industria spectantes, illudque permittentes, vel quantum in illis est non prohibentes, cuiuscumque dignitatis sint, etiam regalis vel imperialis. » Ita confirmata fuerunt, praeter decretum Trident., constitutiones Gregorii XIII, Ad tollendam; Clementis VIII, Illius vices; Benedicti XIV, Detestabilem.

Hic textus, satis perspicuus, explicabitur infra, de Censuris. Advertendum est tantum hic, excommunicationem latius quam in decreto Tridentino se extendere, nempe ad provocantes cum animo pugnandi, et ad acceptantes, etsi quacumque ex causa duellum non sequatur. Hoc plene concordat cum bulla praefata Clementis VIII.

Privatio sepulturae ecclesiasticae, quae est poena distincta ab excommunicatione, fuit decreta a Trident. contra eos tantum qui « in ipso conflictu decesserint. » Ut efficacius duellorum abusus extirparetur, Benedictus XIV, in constitut. Detestabilem, 10 nov. 1752, severius agendum statuit: « Decernimus ac declaramus, inquit, sepulturae sacrae privationem a sacrosancta Tridentina synodo inflictam morientibus in loco duelli et conflictus incurrendam perpetuo fore, etiam ante sententiam iudicis, a decedente quoque extra locum conflictus ex vulnere ibidem accepto, sive duellum publice sive privatim indictum fuerit, ac etiamsi vulneratus ante mortem non incerta poenitentiae signa dederit, atque a peccatis et censuris absolutionem obtinuerit: sublata episcopis et Ordinariis locorum super hac poena interpretandi ac dispensandi facultate; quo caeteris documentum praebeatur fugiendi sceleris ac debitam Ecclesiae legibus obedientiam praestandi.

Aliquis forsan obiiciet, hanc poenam minus stricte praescribi in Rituali Romano iussu eiusdem Benedicti XIV aucto et castigato, ubi legitur, tit. de Exequiis: « Negatur ecclesiastica sepultura... morientibus in duello, etiamsi ante obitum dederint poenitentiae signa; » per quod poena restringi videtur ad duellantes morientes « in ipso conflictu, » ut a Trident. fuerat statutum.

Resp. constitutionem Detestabilem editam fuisse post Breve Quam ardenti, quo Benedictus XIV, 25 martii 1752, novam Ritualis editionem approbavit.]

Petes 4° si unus vel ambo ad servandum honorem se provocent ad duellum, non animo pugnandi, certo scientes impediendum ab amicis, aut aliter non futurum, vel etiam animo pugnandi et aliquos ictus inferendi, sed certi moraliter quod nullum inde damnum sit secuturum, verum potius pax concilianda, incurrant excommunicationem.

Resp. probabiliter negative, quia non provocant vere, sed apparenter tantum ad duellum; est enim duellum pugna periculosa. In foro tamen externo, ubi non iudicatur de internis, reputabitur duellum, et ideo non est excusandum a culpa.

Petes 5° quis possit absolvere a duello.

Resp. Clementem VIII, bulla citata, soli Papae hunc casum reservasse, derogando facultatibus et indultis concessis quibusvis personis cuiuscumque ordinis, status, gradus aut conditionis.

[In constit. Apostolicae Sedis, ut supra dictum est, haec censura inscribitur inter casus simpliciter Romano Pontifici reservatos, ideoque illi applicari potest cap. Liceat, concilii Trident., de quo infra.]

Nihilominus graves authores censent quod, quando casus est occultus, episcopi possint ab illo absolvere, propter privilegium illis concessum a concilio Trid., sess. XXIV, cap. 6, Liceat, cui non est derogatum per hanc constitutionem Clementis VIII, cum de illa nulla fit mentio, prout debebat fieri, ut censeretur derogatum. Ita Lezana, post Bonacinam et Sanchez. Et talem puto esse praxim communem.

ARTICULUS IV

De scandalo.

Petes 1° quid sit scandalum.

Resp. Scandalum recte definitur « dictum vel factum minus rectum, praebens alteri occasionem ruinae spiritualis. »²

Dicitur 1° « minus rectum »,³ non hoc sensu quod sit rectum et ab aliquo alio superetur in rectitudine, sed quod habeat aliquem defectum rectitudinis: id est, non rectum, sive quia est secundum se malum et peccatum; sive quia, licet ex genere bonorum, habet speciem mali ex circumstantiis, aut ex eo quod soleat male fieri, et facile praesumatur sic fieri, etiam quando bene fit: sicut cum aliquis recumbit in idolo; quamvis enim hoc secundum se non sit peccatum, si aliquis non corrupta intentione faciat, tamen quia habet quamdam speciem mali, vel similitudinem venerationis idoli, potest alteri praebere occasionem ruinae. Et ideo Apostolus monet, I Thess., V, 22: Ab omni specie mala abstinete vos.

Dicitur 2° « praebens alteri occasionem ruinae spiritualis, » ut cum quis suasione, consilio, exemplo, etc., inducit alium ad peccandum. Neque est necesse quod expresse intendat peccatum alterius, sed sufficit quod dicat vel faciat id ex quo, attentis circumstantiis, natum est sequi peccatum alterius. Non ergo omne peccatum coram aliis commissum semper habet malitiam scandali, sed quando praevidetur aut praevideri potest ac debet periculum ne alii coram quibus committitur, per illud inducantur ad peccandum.

Petes 2° quotuplex sit scandalum.

Resp. Duplex est scandalum⁴ , unum activum, quod definivimus; aliud passivum, quod est ruina spiritualis proximi occasione dicti vel facti alterius.

Activum duplex: unum per se, aliud per accidens.

Activum per se est, quando quis expresse intendit suo facto vel dicto inducere alterum ad peccatum; vel, si non intendat expresse, tale est factum aut dictum, ut ex se sit inductivum ad peccatum. Activum per accidens, est dictum vel factum ex quo, praeter intentionem peccantis et conditionem operis, aliquis male dispositus inducitur ad peccandum, puta cum aliquis invidet bonis alterius. Et hoc scandalum, si nullo modo, nec etiam implicite sit intentum, est improprie scandalum.

Scandalum passivum est etiam duplex, datum et acceptum. Datum est quod vere oritur ex alterius dicto vel facto quod revera malum est, aut speciem mali habet. Acceptum est quo quis ex dicto vel facto alterius, praeter omnem eius intentionem et conditionem operis, ex sola sua sinistra interpretatione sumit occasionem peccandi: idque vel ex infirmitate aut ex ignorantia, et dicitur scandalum pusillorum; vel ex sola malitia, et dicitur scandalum pharisaicum, quia Pharisaei ex malitia scandalizabantur ex sanctissimis dictis et factis Christi, Matth., XV, 1 seqg.

Quandoque ergo est scandalum passivum sine activo, ut pharisaicum; quandoque est activum sine passivo, ut cum aliquis inducit verbo vel facto alium ad peccandum, et ille non consentit. Quandoque est activum cum passivo, ut cum ad inductionem unius, alius peccat.

Petes 3° utrum scandalum activum sit peccatum.

Resp. Omne scandalum activum proprie dictum, est peccatum ex genere suo mortale; quia vel opus scandalizans est secundum se malum, vel habet speciem mali, et ideo omittendum propter proximi charitatem, qua tenemur saluti proximi providere. Unde scandalum opponitur charitati et misericordiae, quatenus haec inclinat ad correptionem fraternam; consequenter peccatum mortale ex genere.

[Gravitas scandali in se sumpti ex verbis Domini apparet. Dicit enim, Matth., XVII, 6 et 7: Qui scandalizaverit unum de pusillis istis qui in me credunt, expedit ei ut suspendatur mola asinaria in collo eius, et demergatur in profundum maris. Voe mundo a scandalis! Necesse est enim ut veniant scandala: verumtamen voe homini illi per quem scandalum venit! Si scandalum activum sit maius malum quam mors corporalis, si Christus contra illud maledictionem voe ingeminet, est certe quid per se grave.]

Potest tamen fieri veniale⁵ , non solum ex indelibera- tione, sed etiam ex levitate materie: ut si quis ex levi et veniali indiscretionis dicit aut facit id quod habet aliquam speciem mali, unde alter praeter intentionem agentis inducitur ad peccandum mortaliter; vel si quis per peccatum veniale intendat alium inducere in peccatum veniale tantum.

Petes 4° utrum scandalum activum sit speciale peccatum.

Resp. Scandalum per se et ex intentione expressa est speciale peccatum⁶ , quia specialem habet repugnantiam ad charitatem, qua tenemur velle bonum spirituale proximi.

2° Scandalum sine intentione expressa, quod Author vocat hic scandalum per accidens, si detur per opus secundum se bonum vel indifferens, sed habens speciem mali, est speciale peccatum; quia est peccatum, et non habet aliam rationem peccati quam scandali.

3° Scandalum sine expressa intentione, et hoc sensu per accidens, quod datur per opus iam ex se malum, non est speciale peccatum, est tamen specialis circumstantia actus mutans speciem⁷ ; quia quando sunt plures malitiae in uno actu, prima essentialis et specifica desumitur ex obiecto primario et directe volito, circumstantia autem, quae est quoddam accidens actus moraliter sumpti, sumitur ab obiecto secundario et indirecte volito. Ergo.

Petes 5° utrum bona tam spiritualia quam temporalia sint dimittenda pro vitando scandalo passivo.

Resp. 1°. Bona spiritualia quae praetermitti non possunt absque peccato, non sunt dimittenda pro scandalo passivo vitando⁸ : quia implicat aliquod peccatum, etsi tantum veniale, esse licitum; hoc ipso enim desineret esse peccatum. Unde Apostolus, Rom., III, 8, dicit: Non faciamus mala ut veniant bona.

Resp. 2°. Bona spiritualia quae praetermitti possunt absque peccato, non sunt dimittenda propter scandalum pharisaicum, si subsit aliqua causa ea non differendis: quia, cum huiusmodi scandalizati peccent ex malitia, non sunt in necessitate a qua non possunt se facile liberare sine ope alterius; et alioquin daretur locus iniquis impediendi bona opera cum vellent. Unde hoc scandalum non esse curandum docuit Christus, Matth. xv, 14, quando discipulis referentibus quod Pharisaei scandalizabantur ex eius dictis et factis, respondit: Sinite illos; coeci sunt et duces coecorum.

Resp. 3°. Huiusmodi bona spiritualia quae praetermitti possunt absque peccato, si non immineat periculum, sunt propter scandalum pusillorum occultanda aut differenda⁹ , donec reddita ratione, huiusmodi scandalum cesset; quia proximo in necessitate spirituali constituto tenemur subvenire, quando commode possumus. Atqui qui ex ignorantia vel infirmitate peccaturus est ex meo facto, est in necessitate spirituali. Ergo, cum possum commode illud occultare vel differre donec instruatur, ad id teneor.

Resp. 4°. Quando occurrit aliquod praeceptum affirmativum, sive naturale, sive positivum divinum vel humanum, aut etiam negativum divinum vel humanum, non prohibens res intrinsece malas, incompossibile cum praecepto naturali de vitando scandalo proximi, perpendendum est quodnam, omnibus attentis, sit maius et magis obligans, et illud est servandum; quia, quando concurrunt duo praecepta quae non possunt simul observari, maius obligat, et alia desinunt obligare pro tunc. Porro praeceptum de vitando scandalo pusillorum, quandoque magis, quandoque minus obligat quam alia, ut patet in casibus frequentibus, qui communiter admittuntur.

1° Correptio fraterna est iuris naturalis, et tamen est omittenda, si corripiendus inde scandalizetur et fiat deterior. Similiter punitio peccatorum est iuris naturalis, et tamen, iuxta Augustinum, lib. III contra Epist. Parmen., c. 2, est dimittenda, ubi ex illa periculum schismatis timetur¹⁰ .

2° Praedicatio Evangelii est iuris divini positivi, et tamen ab ea cessandum est propter scandalum¹¹ , Matth., VII, 5 et 6. Item integritas confessionis est praecepti divini, et tamen mulier in confessione potest et debet omittere peccatum ex quo intelligit confessarium, cui necessario confiteri debet, grave scandalum ex infirmitate passurum.

3° E contra, si scias ex ingressu in domum cuiusdam mulieris, in qua est infans baptizandus, quem nemo alius vult baptizare, oriri scandalum, nihilominus debes ingredi, praemissa, si possibile sit, monitione; quia praeceptum subveniendi saluti infantis praeponderat praecepto scandali vitandi. Idem propter idem est dicendum, si ex baptismi necessarii collatione praevideas aliquos graviter commovendos et blasphematuros.

Resp. 5°. Temporalia bona quorum nos sumus domini, propter scandalum pusillorum, vel sunt totaliter dimittenda, ea tribuendo, si penes nos habeamus, aut ea non repetendo, si penes alios sunt (intellige, si non sint gravis momenti), vel scandalum est sedandum per monitionem aut instructionem¹² ; quia tenemur subvenire necessitati spirituali proximi, licet non extremae, cum aliquali nostro damno temporali, ut patet ex dictis de ordine charitatis et de correptione fraterna. Quod si post instructionem adhuc scandalum duret, ordinarie tunc est ex malitia. Si vero scandalum sit ex malitia et pharisaicum, propter eos qui sic scandala concitant non sunt dimittenda temporalia¹³ : quia hoc noceret bono communi; daretur enim malis rapiendi occasio, et noceret ipsis rapientibus, qui, retinendo aliena, in peccato remanerent.

[Petes 6° utrum liceat occasionem peccandi permittere, ut reus corrigatur.

Resp. affirmative, quia permittere non est inducere, et adest ratio sufficiens peccatum permittendi. Unde S. Thomas hanc regulam ponit, IIa IIae, q. 78, a. 4, c: « Inducere hominem ad peccandum nullo modo licet; uti tamen peccato alterius ad bonum, licitum est: quia et Deus utitur omnibus peccatis ad aliquod bonum; ex quolibet enim malo elicit aliquod bonum. » Hinc a peccato excusantur per se 1° parentes et heri qui filios aut famulos peccare sinunt, ut opportunam eos corrigendi occasionem inveniant; 2° custodes agrorum qui se abscondunt, ut damnificantes capiant et ab eis poenam exigant¹⁴ .

Petes 7° utrum liceat iusta ex causa etiam occasionem peccati apponere.

Resp. affirmative probabilius, quia peccans sic non inducitur in peccatum, sicut non inducitur usurarius a quo mutuum petitur. Hinc non videtur peccare herus qui de industria clavem relinquit appositam arca in qua pecunia reconditur, ut dubiam famuli fidelitatem experiatur¹⁵ ; ponit enim actum per se licitum, et cum sufficienti ratione.

Petes 8° utrum sit semper peccatum scandali, petere ab alio quod non est facturus sine peccato.

Resp. 1°. Petere aut consulere absolute opus quod fieri non potest absque peccato, est semper peccatum scandali; quia hoc est directe inducere alterum ad peccandum. Dixi, « absolute, » quia, si quis esset determinatus ad grave peccatum, liceret ei suadere minus. Sensus enim non est quod absolute faciat minus, sed conditionaliter: « Si decrevisti facere malum, fac potius minus. »

Resp. 2°. Si res quae petitur fieri possit absque peccato, quamvis praevideatur alterum eam non facturum absque peccato, non est peccatum, iusta subsistente causa, illam ab eo petere. Sic in necessitate licet petere mutuum ab usurario, sacramenta a malis ministris; quia qui sic petit ex iusta causa, petit quod iustum est et rationabile, et quod alter potest bene facere, si velit.

Petes 9° quid sentiendum sit de ornatu mulierum.

Resp. 1° Ornatus moderatus, pro decentia status, est per se licitus. Si eo utatur mulier ex levitate aut vanitate, peccat venialiter, propter inordinationem voluntatis¹⁶ .

2° Ornatus excessivus, id est conditionem excedens, est per se venialis. Fit vero mortalis, si fiat ad provocandam virorum lasciviam, vel cum praevisione quod provocari debeat. 3° Ornatus immodestus, qualis hodie in quibusdam conventiculis usitatur, est culpabilis, pro gradu immodestiae. Peccatum est semper grave, etiamsi indecentia non sit gravis, si talis ornatus adhibeatur ad luxuriam incitandam. Peccant certe mortaliter mulieres quae talem modum se componendi introducunt in loca ubi nondum vigebat, propter periculum quod inde pluribus nascitur¹⁷