Summa summae S. Thomae, Tomus III

Distinguenda sunt hic bona duplicis generis. Alia sunt certa, alia incerta. Certa dicuntur quorum dominus est certus et notus, incerta quorum dominus est ignotus aut incertus.

§ I

Cui bona certa sint restituenda?

Dico : Bona certa ordinarie sunt restituenda ei a quo fuerint accepta, sive sit eorum dominus, sive tantum legitimus possessor ¹.

Prob. prima pars². Restitutio adhibetur ut fiat aequalitas, quae consistit in rerum adaequatione. Atqui haec haberi non potest, nisi restituatur illi qui per ablationem habet minus quam debet habere. Ergo.

Prob. secunda pars; quia, dum quis legitimo titulo rem possidet, quamvis non sit verus illius dominus, ut est commodatarius, depositarius, etc., habet tamen ius vel illa utendi, vel illam custodiendi, servandi, etc.; quod ius laeditur per rei ablationem, nec reparatur nisi per restitutionem ipsi factam, et non immediate domino.

Dixi, « ordinarie, » quia sunt plures exceptiones. Prima³. Quando res restituenda apparet graviter nociva ei cui restitutio facienda est, non ei debet tunc restitui, sed vel reservari, ut congruo tempore restituatur, vel alibi tradi tutius conservanda; quia restitutio ordinatur ad utilitatem illius cui restituitur. Idem dico, si repetat in damnum alterius : tum quia non habet ius repetendi in hunc finem; tum quia ex lege charitatis, secundum quam Deus mandavit unicuique de proximo suo, tenemur impedire malum sive spirituale sive corporale proximi, quando commode possumus.

Secunda exceptio. Quando nihil interest illius a qua res fuit accepta quod reddatur immediate domino, potest uni vel alteri reddi.

Tertia exceptio. Quando is a quo res est accepta non est capax dominii vel administrationis, ut est pupillus, filiusfamilias respectu bonorum adventitiorum, uxor respectu bonorum communium, Religiosus, etc., res reddenda est tutori, patri, praelato, marito, etc. : alioquin in foro externo, iuxta L. Pupillus, ff de Actionibus, teneberis iterato solvere, nisi probes rem redditam applicatam fuisse in utilitatem patris, pupilli, familiae, monasterii, etc. Attamen in foro conscientiae non videtur requiri probationem, sed videtur sufficere, ut a secunda restitutione libereris, si prudenter credas eos quibus restituis satisfacturos esse suo officio. Ab hac exceptione excipe res concessas Religiosis ad usum; hae enim ipsis, et non praelatis, possunt restitui.

§ II

Cui bona incerta sint restituenda?

Bona dicuntur incerta dupliciter : 1° simpliciter, quando eorum dominus est absolute incognitus; 2° secundum quid, quando dominus cognoscitur secundum quid et in communi, ignoratur autem quis sit in particulari, ut si scias te debere uni ex pluribus, nescias vero cui.

Dico 1° : Omnia bona simpliciter incerta, sive parta ex delicto, sive non, sive inventa, sunt expendenda in usus pios, si facta diligenti inquisitione, non compareat dominus ⁴; non enim, ut alii volunt, dici possunt derelieta, cum certo exstet eorum dominus, licet ignoretur; ideoque sunt expendenda secundum eius praesumptam voluntatem, ut expendantur in suam, vel suorum, aut reipublicae utilitatem, ut fusius probavimus dissert. III, de Dominio, a. 1, § 4.

[In eodem loco fuit exposita et probata nostra sententia de bonis alienis absque delicto possessis. Locus S. Thomae ad quem lector hic remittitur restringendus est ad bona iniuste accepta, siquidem ita ponitur quaestio : « Utrum oporteat semper restitutionem facere ei a quo acceptum est aliquid? » nempe per furtum.]

Dico 2° : Bona incerta secundum quid, sunt restituenda domino meliori modo quo fieri potest. Hoc generale dictum patet ex se. Et hinc in particulari,

Si scias te debere aliquid uni ex duobus vel pluribus, nescias vero cui determinate, et facta diligenti inquisitione dubium perseveret, res est ipsis reddenda in communi, ut vel eam inter se dividant in re vel in pretio, vel sortiantur, vel aliter inter se conveniant, iis autem non convenientibus, res iudicis arbitrio committatur.

Si damnum sit illatum ipsi communitati vel civitati, restitutio facienda est, non particularibus, sed ipsi civitati vel communitati; quia ipsa communitas in se fuit laesa, non particulares.

Si vero damnum sit illatum immediate particularibus alicuius communitatis aut civitatis, ut fit in bello iniusto aut depraedatione oppidorum, agrorum, in venditionibus, quando nempe mercatores, caupones, pistores et similes defraudant promiscue ementes mercibus adulteratis, mensuris vel ponderibus iniustis; et tamen ignoratur in particulari quibus damnum sit illatum : restitutio fieri debet, non pauperibus, sed in quantum possibile est ipsis personis laesis. Si ergo depraedatus fueris incolas alterius pagi, restitue summam per parochum vel virum probum inter ipsos dividendam, secundum proportionem et probabilitatem laesionis cuiusque. Si vendendo defraudaveris, attende quinam plus vel minus accedere solebant ad tuam officinam, eisque plus vel minus redde, scilicet vendendo vel meliores merces, vel viliori pretio, vel meliori pondere aut mensura, vel aliter.

Si tandem uni vel admodum paucis alicuius civitatis damnum intuleris, et absolute ignoretur cui aut quibus, scitur autem civitas, restitutio facienda est pauperibus huius civitatis, quia sic praesumitur esse voluntatem domini, si tamen res sit alterius momenti; quia, si sit levis momenti, potest restitui cuivis pauperi ⁵.

[Petes utrum, quando creditor coactus fuit bonorum suorum cessionem facere, ipsi vel eius creditoribus restitutio fieri debeat.

Resp. Generatim loquendo, restitutio non debet fieri creditori, sed vel commissario a iudice constituto ad colligenda bona quae supersunt, ante distributionem, vel, positum est, quia res vel pecunia restituenda summo creditori non pertinet, et eius creditores ius strictum habent ut ex bonis quae possidebat, vel illi obveniunt, indemnes fiant⁶. — Excipe, nisi creditores cedentis, post cessionem, illi partem debiti non solutam absolute condonaverint ⁷.

Attamen quandoque licet ipsi creditori restituere, nempe si probus sit et suis creditoribus debeat ipse rem vel pecuniam tradere, si debitum sit parvi momenti; item, si versetur in gravi necessitate et re sibi debita valde indigeat; quia, ut communiter docent theologi, bona cedenti fas est subducere ea quae ad vivendum omnino sunt necessaria ⁸.]