Summa summae S. Thomae, Tomus III

Dico 1° : Debita ratione iniustae acceptionis, detentionis aut damnificationis, restituenda sunt expensis debitoris, in loco in quo ea possedisset dominus, si ablata non fuissent. Est communis.

Prob. quia dominus ex culpa debitoris non debet pati damnum. Atqui pateretur, si propriis expensis rem suam recuperare deberet. Ergo.

Confirm. Qui tenetur ad finem, tenetur ad media fini consequendo necessaria et proportionata. Atqui debitor tenetur ad talem restitutionem qua dominus servetur indemnis; quod fieri non potest sine expensis. Ergo ad eas tenetur.

Intellige tamen de expensis quae non multum superant valorem rei, et ideo dixi, « media proportionalia; » quia alioquin restitutio censeretur difficilior, et ideo moraliter impossibilis, ut dicam infra. Excipe, nisi ex omissione restitutionis sequatur domino damnum aliud aequale expensis multum superexcedentibus ¹.

[Deducendae sunt tamen expensae quas dominus debuisset facere ad rem servandam, vel ad eam deducendam in locum ubi nunc reddenda est; quia aliter dominus ex re aliena ditesceret.

Si vero restitutio moraliter impossibilis reputari debeat propter expensas extraordinarias ad eam remittendam necessarias, detentor malae fidei non potest eam ad proprium usum convertere, nisi sit ipse in gravi necessitate, quia non licet ei ex re aliena ditescere; sed ex praesumptâ domini voluntate debet eam pauperibus distribuere, vel in alias pias causas impendere : nisi possit rem vendere et pretium ad dominum mittere ².

Quantas autem expensas detentor iniustus teneatur facere, ut rem ipsam restituat, non facile determinatur. Alii eum obligant ad quascumque expensas; alii ad illas tantum quae valori rei aequivalent; alii ad expensas duplo maiores quam debitum. Cum regula generalis certa stet, non possit, in singulari casu pronuntiandum est habita ratione tum valoris rei, tum conditionis respectivae debitoris et creditoris, et si expensae evidenter improportionales appareant, tunc vel differenda est restitutio donec minus onerose fieri possit; vel si res sit magni momenti, vendenda est, ut pretium ad dominum mittatur; vel si eius valor sit exiguus, res ipsa vel eius pretium impendendum est in pia opera.]

Dico 2° : Debita ratione rei acceptae, sunt restituenda in loco ubi habentur, et si ad dominum sint transferenda, id fieri debet eius expensis; quia nemo sine sua culpa debet pati damnum.

Quantum ad debita ex contractu, certum est esse standum conventioni expresse inita per contractum, quoad locum et expensas; quod si nulla conventio sit expresse inita, colligenda est tacita ex natura contractus, consuetudine loci et aliis circumstantiis.

Dico 3° : Quando dominus ipse designavit nuntium per quem vellet rem suam sibi restitui, damnum incurrit, si res casu vel culpa nuntii pereat, quovis titulo res ipsi debeatur, et sive sit eadem res reddenda, sive alia; quia in tali casu nuntius gerit personam domini, et quod ipsi traditur, censetur domino tradi. Similiter, si reliquerit debitori libertatem eligendi quem vellet nuntium, modo eligat qui fidelis habetur; quia tunc debitor praestitit omne quod exegit dominus, et consequenter omne quod ipse debitor debebat.

Dico 4° : Res debita solo titulo rei acceptae, si, adhibita sufficienti diligentia ex parte debitoris, scilicet si elegerit nuntium qui habetur fidelis, si remiserit per vias quae non reputantur periculosae, attamen pereat sive casu, sive culpa nuntii, non perit debitori, sed domino, proindeque debitor ab ulteriori restitutione eximitur; quia res haec est domini, res autem domino suo perit, praesertim cum nulla culpa ex parte debitoris intercesserit. Ex quo colliges, a contrario, quod si debitor sit in culpa, quia vel elegit nuntium qui non habebatur fidelis, vel per vias periculosas remisit, ipsi pereat et ad ulteriorem restitutionem teneatur.

Dico 5° : Res debita ratione iniusta acceptionis, detentionis aut damnificationis, quocumque modo pereat, extra casum tertiae conclusionis, sive sit eadem reddenda, sive non, ipsi debitori perit, qui proinde ad ulteriorem restitutionem adstringitur. Est communior et probabilior; quia, si res illa inter manus debitoris casu periret, illi periret, ut diximus supra ex communi sententia, quia iniustus detentor tenetur etiam de casu fortuito, cum in se susceperit omne rei periculum. Unde non valet hic commune axioma : « Res perit domino. » Ergo etiam ipsi debitori perit, si pereat inter manus nuntii quem elegit.

Dico 6° : Res debita ex contractu, si sit eadem numero reddenda, ut in commodato, locato, deposito, adhibita sufficienti diligentia ex parte debitoris, perit domino. Si sit alia numero reddenda, ut in mutuo, in pretio mercium, etc., perit debitori, etiamsi adhibuerit sufficientem diligentiam : quia, in primo casu, res est domini et sub eius dominio manet; in secundo autem casu, est debitoris. Porro, sicut res clamat ad dominum, ita et domino perit. Unde, si remittas equum commodatum cum pecunia mutuala, et utrumque pereat in via, equus perit domino, et pecunia tibi.