Summa summae S. Thomae, Tomus III

(D. Thomas, q. 2 et 3.)

Fuit omni tempore necessarium necessitate medii ad salutem credere fide supernaturali determinate et explicite haec duo : scilicet Deum esse authorem gratiae et remuneratorem gloriae.

Prob. ex Apostolo, Hebr., XI, 6, dicente : Sine fide impossible est placere Deo. Credere enim oportet accedentem ad Deum, quia est et inquirentibus se remunerator sit. Apostolum loqui de Deo et remuneratore in ordine supernaturali, scilicet quod sit author gratiae et remunerator gloriae, constat : 1° quia, cum dicit : Credere oportet, loquitur de fide supernaturali quam antea definierat, ibid., 1 : Rerum sperandarum substantia, argumentum non apparentium. Res enim sperandae humani ingenii captum superant, et res non apparentes humana ratione investigari non possunt. 2° Quia postea in eodem capite, 14, dicit de Abraham, quod cum aliis SS. Patribus, meliorem patriam, id est caelestem, appeteret, et de Moyse, ibid., 26, quod, thesauro Aegyptiorum contempto, aspiciebat in remuneratorem, utique caelestem.

Suadetur ratione. Secundum providentiam ordinariam, necessarium est necessitate medii ad salutem, quod homo, qui ratione regitur, cognoscat finem ultimum in quem tendit, et media quibus ad illum pervenitur. Finis ultimus in quem homo tendit, est consortium gloriae Dei ; media quibus ad illum pervenitur, sunt gratia et actus virtutum supernaturalium fidei, spei et amoris, per gratiam eliciti. Atqui hunc finem et haec media homo cognoscere non potest per rationem naturalem, sed per solam revelationem ; sunt enim supernaturalia, nec ratio naturalis dictat Deum velle admittere hominem ad consortium suae gloriae, neque explicat media quibus ad illud pervenitur. Ergo.

Dico 2° : Post Evangelium sufficienter promulgatum, fides explicita Incarnationis et Trinitatis est omnibus necessaria necessitate medii ad salutem.

Est probabilior et communior. Intellige tamen de necessitate non ex natura rei, alioquin eadem fuisset omni tempore, sed de necessitate ex institutione et voluntate Dei pro hoc statu legis gratiae.

[Dicitur, « post Evangelium sufficienter promulgatum, » quia supponitur, ante dictam promulgationem, fidem implicitam horum mysteriorum fuisse communiter sufficientem, ex Apostolo, ad Galat., III, 23 : Prius autem quam veniret fides, sub lege custodiebamur conclusi in eam fidem qua revelanda erat. Dixi « communiter, » id est minoribus et communi populo. Videtur enim quod maiores, seu sacerdotes et doctores, offerentes sacrificia praefigurativa Christi, et explicantes prophetias de Christo venturo, tenebantur saltem necessitate praecepti aliquo modo harumce rerum sacrarum significationem cognoscere.]

Prob. prima pars. 1° Ex Scriptura. Christus, Ioann., III, 14 et 15, dicit : Sicut Moyses exaltavit serpentem in deserto, ita exaltari oportet Filium hominis, ut omnis qui credit in ipsum, non pereat, sed habeat vitam aeternam. Atqui aspectus serpentis erat medium necessarium ad sanitatem corporalem. Ergo et fides in Christum ad sanitatem spiritualem. Ipsum autem loqui de fide explicita, patet ex his quae ibidem subdit : Qui, inquit, credit in eum, non iudicatur ; qui autem non credit, iam iudicatus est, quia non credit in nomine Unigeniti Filii Dei. τὸ ὄνομα designat personam ; τὸ τοῦ ὄνόματος Unigeniti Filii Dei distinguit a caeteris personis. Ergo loquitur de fide explicita, et quidem absolute necessaria ; quia qui non credit, iam iudicatus est.

Ioann., XIV, 1, Christus dicit : Creditis in Deum, et in me credite. Ubi parem exigit fidem de seipso ac de Deo. Atqui fides explicita de Deo est necessaria necessitate medii. Ergo et de Christo. Plura alia similia leguntur in Evangelio et in Epistolis Pauli.

Prob. 2° ex Patribus et concil. Trid. S. Augustinus, lib. de Corrept. et Gratia, c. 7, n. 11 : « Ab hac damnatione, inquit, non se liberabunt, qui poterunt dicere se non audivisse Evangelium. » Ubi loquitur de fide explicita, quia loquitur de fide Evangelii, et necessitatem adstruit absolutam atque inexcusabilem, etiam ex ignorantia invincibili, quod importat necessitatem medii.

S. Thomas, hic a. 7, c, ubi initio loquitur de eo quod est necessarium necessitate medii, in fine sic concludit : « Post tempus gratiae revelatae, tam maiores quam minores tenentur habere fidem explicitam de mysteriis Christi. » Et adhuc expressius in III Sentent., dist. 25, q. 2, a. 2, quaestiunc. 2 : « Post adventum Christi, inquit, omnes tam maiores quam minores tenentur ad credendum explicite, et si aliquis instructionem non haberet, Deus ei revelaret, nisi ex culpa sua remaneret. » Ergo aperte sentit fidem explicitam esse necessariam necessitate medii, et non tantum praecepti ; alias, si instructione careat, excusaretur ab eius praecepto : quod non admittit S. Doctor, sed recurrit ad medium extraordinarium revelationis, quod tunc esset debitum.

Trid., sess. VI, cap. 6, agens de dispositione ad iustificationem et de iis quae ad illam sunt credenda, dicit : « Disponuntur autem ad ipsam iustitiam, dum excitati divina gratia et adiuti, fidem ex auditu concipientes, libere moventur in Deum, credentes vera esse quae divinitus revelata et promissa sunt ; atque illud in primis, a Deo iustificari impium per gratiam eius, per redemptionem quae est in Christo Iesu. » Porro, si sit necessarium « in primis » hoc credere de redemptione per Christum, ergo nihil magis necessarium. Ergo haec fides explicita de Christi redemptione est inter prima credibilia reponenda, et prae caeteris necessaria, consequenter necessitate medii.

Prob. 3° ratione. Perfectior fides Incarnationis requiritur in nova lege, in qua istud mysterium est peractum et revelatum, quam in veteri lege, in qua erat velatum. Atqui in veteri lege fides implicita Incarnationis erat necessaria necessitate medii. Ergo in nova lege est necessaria fides explicita. — Prob. min. 1° ex Apostolo, Galat., II, 16, dicente : Non iustificatur homo ex operibus legis, nisi per fidem Iesu Christi. 2° Sicut necessaria est redemptio Christi, ita et fides illius ; per fidem enim applicatur redemptio, iuxta illud, Rom., III, 22 : Iustitia Dei per fidem Iesu Christi, in omnes et super omnes qui credunt in eum. Atqui redemptio Christi est et fuit omnibus, pro quovis tempore, necessaria necessitate medii ad salutem, ut docet Apostolus, Rom., V, 18 : Sicut per unius delictum in omnes homines in condemnationem, sic per unius iustitiam in omnes homines in iustificationem vitae. Ergo.

Secunda pars sequitur ex prima. Quia non potest haberi fides explicita Incarnationis, nempe quod Filius Dei sit incarnatus et conceptus de Spiritu sancto, absque fide explicita Trinitatis. Adde quod Incarnatio sit tantum obiectum secundarium fidei nostrae, Trinitas autem primarium. Ergo, si in nova lege requiratur fides explicita obiecti secundarii, a fortiori obiecti primarii.

Utraque pars confirmatur ex Symbolo sancti Athanasii ab Ecclesia recepto, ubi cum S. Doctor explicuit mysteria Trinitatis et Incarnationis, concludit : « Haec est fides catholica, quam nisi quisque fideliter firmiterque crediderit, salvus esse non poterit. »

Dixi : « Post Evangelium sufficienter promulgatum ; » quia, ab adventu Christi usque ad sufficientem Evangelii promulgationem, idem censendum est ac de tempore praecedente Incarnationem, scilicet satis fuisse fidem implicitam de Christo ; quia non debet reputari medium ad salutem necessarium, quod non est sufficienter promulgatum. Id namque repugnat Dei bonitati et suavi eius providentiae, ut arguit Bernardus, epist. 77. Ii tamen quibus erat in particulari promulgatum Evangelium, tenebantur ex praecepto ad fidem explicitam. Quando autem sufficienter fuit pro omnibus promulgatum Evangelium, incertum est. Probabile est id contigisse quadragesimo circiter anno post Christi ascensionem, quando templum Hierosolymitanum et respublica Iudaeorum per Romanos fuerunt subversa.

[Dico 3° : Fides explicita utriusque mysterii est necessaria necessitate medii, non solum ad secundam salutem, scilicet glorificationem, sed etiam ad primam, scilicet iustificationem.

Est contra Canum et Bannez.

Prob. 1° ex S. Scriptura. Ioann., III, 14 et 15, cit. in prob. prima partis secundae conclusionis. Marc., XVI, 15 et 16 : Praedicate Evangelium omni creaturae. Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit ; qui vero non crediderit, condemnabitur. Ioann., III, 36, Christus non solum dicit quod qui incredulus est Filio, non videbit vitam, sed addit quod ira Dei manet super eum, id est quod remanet peccator et iniustus.

Prob. 2° ex loco Tridentini ibidem citato, ubi agitur, non solum de glorificatione, sed etiam et praecipue de iustificatione. Cui consonat responsum Congr. S. Officii, quae interrogata : « Utrum adultus qui in mortis articulo versaretur, quique promitteret fore ut, post recuperatam sanitatem, fidei veritates addisceret, baptizari posset, » rescripsit die 10 maii 1703 : « Non sufficere promissionem; sed missionarium teneri adulto, etiam moribundo, qui incapax omnino non sit, explicare mysteria fidei quae sunt necessaria necessitate fidei, ut sunt praecipue mysteria Trinitatis et Incarnationis. »

Prob. 3° ratione. Iustus est filius Dei adoptivus et haeres gloriae. Ergo, si fides implicita sufficiat ad iustificationem, sufficit etiam ad gloriam ; quod non admittunt adversarii.

Obiiciuntur plures casus in quibus videtur sufficere ad salutem fides implicita Incarnationis et Trinitatis. 1° Puer enutritus in silvis, aut inter barbaras nationes, si sequatur ductum rectae rationis in fuga mali et prosecutione boni, secundum D. Thomam salvabitur. 2° Si puer, cum instans rationis attigerit, non instruatur de mysteriis praefatis, dummodo convertatur ad Deum, iustificabitur. 3° Sunt adeo rudes et stupidi, ut non valeant conceptu apprehendere haec mysteria. Idem dicendum de surdis et mutis a nativitate. Non tamen dici potest salutem illis esse impossibilem : alioquin Deus non satis illis provideret.

Resp. ad 1um, cum D. Thoma, de Verit., q. 14, a. 11, ad 1 : « Si aliquis taliter nutritus, ductum naturalis rationis sequeretur in appetitu boni et fugam mali, certissime est tenendum quod et Deus vel per internam inspirationem revelaret ea quae sunt ad credendum necessaria, vel aliquem fidei praedicatorem ad eum dirigeret, sicut misit Petrum ad Cornelium, Act., x. »

Resp. ad 2um. Instans rationis est morale, habens aliquam durationem, in qua sive a Deo, sive ab angelo, sive ab homine potest puer instrui. Quae extraordinariae instructiones non debent dici miraculosae, quia consequuntur naturaliter ad voluntatem Dei salvandi homines.

Resp. ad 3um. Non requiritur ad fidem intelligentia, sed assensus, nec ullus est adeo stupidus qui, auxilio gratiae adiutus, non possit mysteria Incarnationis et Trinitatis saltem in confuso et quoad substantiam apprehendere. Quod si neges, ii sunt adnumerandi inter infantes et amentes, qui sine fide actuali, per solam fidem habitualem in baptismo susceptam salvantur.]

Ex dictis colliges, eos qui praefata mysteria Incarnationis et Trinitatis quoad substantiam ignorant, etiamsi invincibiliter, esse absolutionis incapaces, et omnes confessiones in hac ignorantia factas, esse nullas et iterandas, neque sufficere ea aliquando credidisse, si de facto nunc ignorentur.

(Huc faciunt propositiones sequentes damnatae ab Innocentio XI, die 2 martii 1679 : « Absolutionis capax est homo, quantumvis laboret ignorantia mysteriorum fidei, et etiamsi per negligentiam etiam culpabilem nesciat mysterium sanctissimae Trinitatis et Incarnationis Domini nostri Iesu Christi, » n. 64. — « Sufficit illa mysteria semel credidisse, » n. 65.]

Petes 1° quae sint credenda necessitate praecepti.

Resp. Omnes fideles in hoc statu legis evangelicae tenentur ex praecepto obligante sub peccato mortali credere explicite, saltem quoad substantiam et praecipuas circumstantias : 1° omnes articulos contentos in Symbolo Apostolorum ; 2° omnia praecepta Decalogi et Ecclesiae; 3° orationem Dominicam ; 4° sacramenta necessario suscipienda, quae sunt tria: baptismus, eucharistia et paenitentia.

Ratio prima partis est, quia Apostoli ex praecepto Christi tenebantur illos articulos docere explicite, iuxta illud, Marc., XVI, 15 : Praedicate Evangelium omni creaturae; et ideo hoc Symbolum composuerunt antequam inciperent praedicare. Ergo inest fidelibus obligatio illos credendi. Inutile namque foret praeceptum instruendi, si non sit obligatio credendi. Et ita praecipitur cap. Baptizandos, de consecr., dist. 4, cap. 58. Unde Catechismus Romanus, p. I, c. 1, n. 2 : « Qua primum, inquit, Christiani homines tenere debent, illa sunt quae... sancti Apostoli, divino Spiritu afflati, duodecim Symboli articulis distinxerunt. »

Ratio secundae partis est, quia quilibet fidelis tenetur praecepta Decalogi et Ecclesiae servare. Ergo et illa scire, seu credere.

Ratio tertiae partis petitur ex necessitate cognoscendi ea quae a Deo petere debemus. Haec autem continentur in oratione Dominica.

Ratio quartae partis est, quia haec sacramenta rite suscipere non potest, qui ea et dispositiones ad illa requisitas ignorat.

Dixi : « Saltem quoad substantiam et praecipuas circumstantias ; » quia, ut ait author, subtiles considerationes circa haec mysteria tenentur aliqui magis vel minus explicite credere, secundum quod statui et officio uniuscuiusque competit; magis pastores, doctores, praedicatores, confessarii, qui aliis instruendis sunt deputati, quam fideles de populo.

Petes 2° quandonam obliget praeceptum fidei.

Duplex est praeceptum fidei: unum affirmativum, assentiendi veritatibus revelatis ; aliud negativum, non negandi fidem susceptam seu agnitam. Hoc secundum obligat pro semper; non primum, sed determinato tempore, sicut alia praecepta affirmativa. Quo autem tempore?

Resp. 1° Praeceptum fidei affirmativum obligat per se adultum rationis compotem statim moraliter ac credenda et credendi motiva ipsi sufficienter proponuntur ; quia fides est medium necessarium ad salutem, ut diximus. Tenetur autem adultus statim moraliter adhibere medium suae saluti necessarium, praesertim cum, si non credat, periculum sit ne agnitae veritati positive dissentiat, sicque peccet contra praeceptum negativum. Adde quod, cum hoc praeceptum per se aliquando obliget, non possit assignari tempus convenientius, quam primum instans vitae moralis, aut sufficientis illuminationis.

Dixi : « Statim moraliter ; » quia, quoad pueros, non est nimis scrupulose cum ipsis agendum ; saepe enim accidit quod, etiam adepto usu rationis, mysteria fidei non sufficienter ipsis proponantur, aut quod non apprehendant obligationem gravem credendi. Unde raro peccant contra hoc praeceptum, non eliciendo statim actum fidei.

2° Praeceptum fidei affirmativum obligat per se in periculo mortis, in quo obligant praecepta spei et charitatis, et homo attingit suum terminum.

3° Praeter hos casus, praeceptum fidei affirmativum obligat per se pluries in vita. Patet 1° ex sequentibus propositionibus damnatis ab Innocentio XI. Prima : « Satis est actum fidei semel in vita elicere. » Est 17a inter damnatas. Altera : « Sufficit illa mysteria [scilicet Trinitatis et Incarnationis] semel credidisse. » Est 65a. 2° Quia, iuxta Scripturam, Rom., I, 17, iustus ex fide vivit. Quomodo autem viveret ex fide, si unum illius actum tantum in tota vita eliceret. 3° Quia praecepta aliarum virtutum, spei, charitatis, etc., pluries obligant in vita. Quidni et fidei?

At quoties obligat in vita? Certo determinari non potest. Mirè hac in re variant authores. Quidam enim dicunt singulis diebus dominicis et festis ; alii, singulis mensibus ; alii, semel in anno ; alii, in maioribus solennitatibus.

[S. Ligorius dicit, lib. III, n. 7 : « Sat probabiliter putant Salmanticenses, cum aliis, teneri saltem semel in anno fideles ad exercendum actum fidei. » Et addit, hanc sententiam esse communem. Advertit idem, quod huic praecepto fiat satis etiam per exercitium aliarum virtutum, sive per susceptionem sacramentorum, sive ex quacumque alia occasione actus fidei ponantur.

Expedit ut fideles inducantur ad actus fidei explicite eliciendos singulis diebus, cum preces consuetas recitant, quibus eommuniter adduntur formulae actuum fidei, spei et charitatis. Ita habitus fidei confirmatur, abundanter obligationi satisfit, et meritum huic virtuti annexum multiplicatur.

An vero teneamur hos actus elicere formaliter, scilicet ex motivo Dei revelantis? Optime quidem hoc motivum in actu explicito enuntiatur, sed sufficienter includitur in quocumque actu fidei, etiam implicito, quamvis non fiat reflexe ex motivo proprio. « Qui enim, ait S. Ligorius, ibid., saepius posuit fidem tamquam regulam suarum actionum, quibus vult ad Deum tendere, quidquid postea boni agit, ex eadem regula iam ad Deum dirigit'exercite, licet non advertat. »]

Resp. 2° Praeceptum fidei affirmativum obligat per accidens, quando urget gravis tentatio, sive contra fidem, sive contra aliam virtutem, quae non nisi expresso fidei actu superari potest. 2° Quoties urget aliquod aliud praeceptum quod sine fide impleri non potest, ut dum quis tenetur paenitere, aliquod sacramentum suscipere, missam celebrare aut audire, etc.; quia qui tenetur ad finem, tenetur ad media. In his tamen non videtur necesse quod interveniat actus fidei expressus et in actu signato, quo quis dicat : « Credo Deum esse, quem nunc oro; credo sacramentum quod nunc suscipio ; » sed sufficit quod implicite et in actu exercito credat, quatenus ex notitia fidei sciens Deum esse, Redemptorem esse, hoc esse sacramentum, etc., intendit Deum orare, diligere, sacrum celebrare, sacramentum suscipere, etc.

[Addendum est : post lapsum in haeresim, aut fidem negatam, quia de necessitate reparanda est iniuria prima Veritati illata. Ita omnes.]

Petes 3° utrum ad assensum fidei requiratur pia motio voluntatis.

Resp. affirmative ¹.

[Hoc docet concilium Vaticanum in constit. Dei Filius, cap. 3, his verbis : « Licet fidei assensus nequaquam sit motus animi caecus, nemo tamen evangelicae praedicationi consentire potest sicut oportet ad salutem consequendam, absque illuminatione et inspiratione Spiritus sancti, qui dat omnibus suavitatem in consentiendo et credendo veritati ². Quare fides ipsa in se, etiamsi per charitatem non operetur, donum Dei est, et actus eius est opus ad salutem pertinens, quo homo liberam praestat ipsi Deo obedientiam, gratiae eius, cui resistere posset, consentiendo et cooperando. »

Prob. 1° quia ad Rom., x, 10, dicitur: Corde creditur ad iustitiam, id est voluntate movente intellectum ad credendum, ut ibidem explicat Angelicus, lect. 2. Et colligitur ex usu S. Scripturae, iuxta quem cor pro voluntate sumi solet. Unde Augustinus, Tract. XXIV in Ioann., n. 2: « Intrare quisquam ecclesiam potest nolens, accedere ad altare potest nolens, accipere sacramentum potest nolens : credere non potest, nisi volens. »]

2° Intellectus non determinatur nisi vel ab obiecto evidenti, vel a voluntate. Atqui ad assensum fidei non determinatur ab obiecto, quod est necessario obscurum et inevidens. Ergo a voluntate.

3° Actus fidei est liber tam quoad exercitium quam quoad specificationem, scilicet in ratione assensus, potius quam dissensus. Ergo indiget motione voluntatis, qua determinetur intellectus ad assensum potius quam ad dissensum.

[Haec motio dicitur « pia, » quia est necessario ab auxilio gratiae, alioquin non foret supernaturalis, et initium salutis esset a nobis; quod fuit damnatum in semi-pelagianis. Unde concilium Tridentinum docet, sess. VI, cap. 6, quod homines « disponuntur ad ipsam iustitiam, dum excitati divina gratia et adiuti, fidem ex auditu concipientes, libere moventur in Deum, credentes vera esse quae divinitus revelata et promissa sunt. »]

Ista autem pia motio est complacentia quaedam seu affectus, ex auxilio gratiae, erga summam Dei veracitatem, vi cuius determinat intellectum ad assentiendum ea firmitate quae superat omnem firmitatem ortam ex quovis actu scientifico vel experimentali.

[Petes 4° utrum sufficiat adhaerere veritatibus ut de fide credendis definitis ab Ecclesia, negligendo vel etiam ut liberas considerando alias decisiones doctrinales quas Romani Pontifices ediderunt.

Resp. negative. Ita statuit Leo XIII in Encyclica Immortale Dei, 1 novemb. 1885 : « In opinando quidem, inquit, quaecumque Pontifices Romani tradiderint vel tradituri sunt, singula necesse est et tenere iudicio stabili comprehensa, et palam, quoties res postulaverit, profiteri ; ac nominatim de iis quas libertates vocant novissimo tempore quaesitas, oportet Apostolica Sedis stare iudicio, et quod ipsa senserit, idem sentire singulos. » Ratio est, quia summus Pontifex inerrantia sibi divinitus concessa gaudet, non tantum cum aliquid tamquam de fide credendum definit, quod raro contingit, sed quoties ut doctor universalis de veritate vel falsitate alicuius doctrinae pronuntiat.

Hinc est quod concilium Vaticanum, pluribus erroribus damnatis per constitutionem Dei Filius, addit : « Quoniam vero satis non est haereticam pravitatem devitare, nisi ii quoque errores diligenter fugiantur qui ad illam plus minusve accedunt, omnes officii monemus servandi etiam constitutiones et decreta quibus pravae eiusmodi opiniones quae isthic diserte non enumerantur, ab hac Sancta Sede proscripta et prohibitae sunt. »

Sententia opposita iam fuerat explosa per damnationem sequentis propositionis, quae in Syllabo Encyclica Quanta cura, 8 decemb. 1864, adnexo, sub n° 22 legitur : « Obligatio qua catholici magistri et scriptores omnino adstringuntur, coaretatur in iis tantum quae ab infallibili Ecclesiae iudicio veluti fidei dogma ab omnibus credenda proponuntur. » Hanc propositionem anno praecedenti ut erroneam et ab omnibus reiiciendam notaverat Pius IX, in epistola ad archiepiscopum Friburgensem.

Unde resolves, quemlibet formaliter amplectentem et pertinaciter tenentem doctrinam ab Apostolica Sede proscriptam ut erroneam, etsi propositio contradictoria non doceatur ut de fide tenenda, peccatum ex genere suo mortale committere. Dico « ex genere suo mortale; » quia, cum Ecclesia multas sententias oppositas liberrime agitari sinat, omnis error ab ea positive proscriptus gravis censeuri debet.]

Duplex est praeceptum de actu fidei externo, sicut diximus de inferno: unum negativum, non negandi fidem exterius; alterum affirmativum, confitendi fidem exterius.

Dico 1° : In nullo unquam casu, etiam vitandae mortis, licet fidem corde retentam ore vel facto negare, falsamve exterius profiteri seu simulare.

Constat 1° ex verbis Christi, Matth., x, 33, et Luc., XII, 9, ubi dicit : Qui me negaverit coram hominibus, negabo eum coram Patre meo. Et Apost., II Tim., II, 12 : Si negaverimus, et ille negabit nos. Est ergo praeceptum divinum negativum non negandi fidem. Ea est autem natura praecepti negativi, quod semper et pro semper obliget.

2° Negare fidem, est dicere Deum revelasse falsum, vel fidei dogma non revelasse. Atqui utrumque est mendacium Deo iniuriosum. Ergo nunquam licitum.

Dixi 1° : « Ore vel facto; » quia utrimque est mendacium ¹, cum hac sola differentia, quod mendacium facto dicatur simulatio.

Dixi 2° : « Vel falsam exterius profiteri seu simulare ; » quia falsam fidem seu religionem simulare et exterius profiteri, perinde est ac veram negare; qui enim se verbo dicit aut facto exhibet Calvinistam, se negat Catholicum.

Petes quandonam in praxi quis censeatur facto simulare aut profiteri exterius falsam religionem.

Resp. et sit regula generalis. Usurpare signa, ritus, caeremonias, vestes, actiones quae sunt primario distinctiva sectae a secta, seu quae sive ex se, sive ex institutione, sive ex circumstantiis sunt primario significativa professionis falsae fidei, est istam falsam fidem exterius profiteri; et ideo nunquam licitum. Quae vero distinguunt primarium, non sectam a secta, sed gentem a gente, seu quae per accidens tantum indirecte et secundario sunt significativa professionis falsae fidei, quamvis sint vitanda, ne demus aliquibus occasionem credendi nos negasse fidem, subsistente tamen iusta necessitatis causa huic deceptioni praeponderante, possunt licite usurpari ; quia hoc non est absolute falsam fidem profiteri. Ex hac regula rite intellecta et applicata, multos casus resolves. Quosdam referam.

Hinc igitur inferes 1°, flectere genua coram idolo, ei thus adolere, etiamsi intentio dirigatur ad occultum crucifixum, gestare imaginem Mahumeti in collo appensam, sumere caenam Calvinistarum, psalmos in eorum templis cantare, pulsare organa, contrahere matrimonium coram ministro benedicente nuptias secundum ritum suae sectae, nunquam esse licitum; quia haec sunt primario distinctiva sectae a secta, et primo per se falsae religionis significativa.

[Constitutione Ex quo singulari, 11 iulii 1742 data, Benedictus XIV, constitutionem Clementis XI Ex illa die confirmans, declaravit non licere Sinensibus christianis externa adorationis signa exhibere idolo, quamvis intentio dirigeretur ad crucem sub veste latentem. Eis permisit eos tantum servare usus qui nonnisi civiles haberi poterant, ut erant ii qui in honorem Confucii fuerant instituti, dummodo amandarentur omnes ritus in quibus cultus religiosus includebatur.

Inferes 2° catholicis regulariter non licere haereticorum aut schismaticorum concionibus, baptismis et matrimoniis interesse, ut fuit declaratum a Congreg. S. Officii die 10 maii 1770. Unde concludes quod munus patrini in haereticorum baptismate, et testis in eorum matrimoniis, suscipere, a fortiori eodem decreto prohibetur. Hoc eruitur ex Instructione Pii VI, die 26 sept. 1791, et ex eiusdem responsis ad clerum Galliarum, die 28 maii 1793. — Quantum ad simplicem assistentiam, dictum est eam regulariter non esse licitam, quia si presentia sit mere materialis, ut quandoque accidere potest, et ex adiunctis satis deprehendatur eam nullam continere aut supponere communicationem in divinis cum haereticis, et aliunde scandali occasionem non praebeat, a peccato excusari poterit. — At vero, ut evidenter apparet, si quis catholicus, spretis Ecclesiae legibus, nuptias coram ministro cultus dissidentis contrahat, nemini catholico tali matrimonio assistere licet, etiamsi interius illi non assentiat. Imo parentes et sanguine coniunctiores id positive improbare tenentur.— Quaestioni : « An liceat catholicis adire templa haereticorum? » Congreg. S. Officii respondit, die 14 ianuarii 1718: « Licere, si adeant merae curiositatis causa, absque ulla communicatione in sacris. » — Si de funeribus haereticorum agatur, distinguendum est. Quae ad officium mere civile pertinent, veluti comitari corpus usque ad fores templi vel caemeterii, permitti possunt. Alia quae naturam aut speciem communionis cum haereticis habent, sunt prohibenda. Caeterum plura quae in uno loco admitti possent, in alio nequeunt tolerari, propterea quod ex circumstantiis vel ex moribus regionis diversam accipiunt significationem. Unde attendere oportet ad locorum consuetudinem, et in dubio superiores sunt consulendi. Ita Gury-Dumas, num. 192, 5°.

Inferes 3° eos graviter peccare qui funeribus mere civilibus eorum qui fidem catholicam abiurarunt intersunt; quia huiusmodi funera, ex quibus omnia signa religionis consulto excluduntur, non sunt nisi aperta impietatis professio, cui ne proximis quidem defuncti licet cooperari.]

Inferes 4° e contra licitum esse ex iusta causa gestare vestem longam Turcicam, aut etiam quam turbantem vocant, ad occultandam fidem. Quamvis enim nunquam licitum sit fidem negare, licet tamen eam quandoque celare et dissimulare, nec illa vestis est primario ad distinctionem religionis, sed gentis, nec eam assumit Catholicus ut credatur profiteri religionem Turcicam, sed ut auferatur occasio attendendi et inquirendi de religione. Idem dic de vestibus aliarum nationum idololatrarum, quae non sunt destinatae praecise usibus suae religionis. Idem de earum vexillis in bello, ut sic decipiantur et vincantur.

Dico 2° : Ex praecepto Christi tenetur fidelis aliquando fidem suam exterius confiteri ².

Prob. Christus, Matth., x, 32, dicit : Omnis qui confitebitur me coram hominibus, confitebor et ego eum coram Patre meo. Luc., IX, 26 : Qui me erubuerit et meos sermones, hunc Filius hominis erubescet. Et Apostolus, Rom., X, 10 : Corde creditur ad iustitiam, ore autem confessio fit ad salutem. Ergo est aliquando necessaria confessio ad salutem.

Author hic ³ duos casus assignat, in quibus hoc praeceptum affirmativum fidei confitendae obligat, scilicet : « Quando per omissionem huius confessionis subtraheretur honor debitus Deo, et etiam utilitas proximis impendenda : puta, si aliquis interrogatus de fide, taceret, et ex hoc crederetur, vel quod non haberet fidem, vel quod fides non esset vera, vel alii per eius taciturnitatem averterentur a fide. » S. Doctorem sequuntur omnes theologi. Et merito, supposito enim praecepto fidei confitendae aliquando obligante, non possunt assignari casus in quibus urgeat magis eius observatio, quam hi duo quos assignat S. Thomas.

[Unde damnata est ab Innocentio XI, die 2 martii 1679, propositio sequens, quae est 18a: « Si a potestate publica quis interrogetur, fidem ingenue confiteri, ut Deo et fidei gloriosum, consulo; tacere, ut peccaminosum non damno. »

Notandum est tamen hanc propositionem ut nimis generalem fuisse damnatam, quia scilicet includit etiam casus in quibus silentium negationi fidei aequivaleret. Communiter enim admittitur, cum S. Ligorio, lib. III, n. 13, licere, iusta de causa, occultare fidem, seu veritatem tegere verbis aliisve signis ambiguis et indifferentibus, quoties non urget praeceptum fidem profitendi, quod, in quantum est affirmativum, obligat quidem semper, sed non pro semper. Hinc de fide non in forma iuridica interrogatus, potest tacere vel obscure respondere. Non est enim generatim verum quod interrogatus ab iis qui auctoritatem publicam exercent, teneatur fidem profiteri, nisi haec professio ex adiunctis necessaria fiat, ne adstantibus videatur fidem negare. Multo magis fas erit alicui nolle privatorum curiositati satisfacere : nisi rogatus de fide in odium religionis, sic agendo, videretur veritatem negare; quod ex circumstantiis iudicandum est.]

Dico 3° : Ad fidei professionem externam iure ecclesiastico tenentur, sub peccato mortali, ex concilio Trident., sess. XXIV, cap. 12 de reform., sequentes: « Provisi de beneficiis quibuscumque curam animarum habentibus, teneantur a die adeptae possessionis, ad minus intra duos menses, in manibus ipsius episcopi, vel, eo impedito, coram generali eius vicario seu officiali, orthodoxa suae fidei publicam facere professionem, et in Romana Ecclesiae obedientia se permansuros spondeant ac iurent. Provisi autem de canonicatibus et dignitatibus in ecclesiis cathedralibus, non solum coram episcopo seu eius officiali, sed etiam in capitulo idem facere teneantur. Alioquin praedicti omnes provisi, ut supra, fructus non faciant suos, nec illis possessio suffragetur. » — Ex tenore huius decreti, non tenentur ad dictam professionem provisi de canonicatibus in ecclesiis tantum collegiatis, vel de beneficiis simplicibus. — Praecipit insuper sacrosanctum concilium, sess. XXV, cap. 2 de reform., ut patriarchae, primates, archiepiscopi et episcopi eamdem professionem fidei emittant in prima synodo provinciali in qua ipsi interfuerint; item ut idem faciant in prima synodo dioecesana in qua convenire debent caeteri omnes qui beneficia ecclesiastica sunt habituri. Hanc legem extendit Pius IV ad omnes praelatos religionum, etiam militarium, et Pius VI ad omnes promovendos in doctores, magistros, regentes et professores. Monet De Angelis, Praelect. iuris canon., lib. I, tit. 1, n. 2, « constitutionem Pii IV non esse usu receptam quoad illos praelatos qui non a S. Sede, sed a superioribus suis vel a capitulo regimini regularium praeficiuntur. » Sanchez vero, c. 3, n. 4, dicit decretum Pii V non obligare ubi usu non fuit receptum. Quantum ad poenam fructus non faciendi suos in omittentes professionem fidei a Trident. latam, aestimat S. Ligorius, lib. III, n. 11, ad eam hos non teneri ante sententiam.

Notandum est hanc professionem fidei faciendam esse secundum formulam a Pio IV praescriptam, in qua inserenda est, iussu Pii IX, expressa mentio de his « quae ab oecumenico concilio Vaticano tradita, definita ac declarata fuerunt, praesertim de Romani Pontificis primatu et infallibili magisterio. »

Etsi probabile est hanc professionem fieri posse per procuratorem, probabilius tamen est, promotum teneri personaliter. Ratio est, quia alias non videtur fieri satis iuramento, quod personaliter faciendum est. S. Lig., lib. I, n. 11.]