Summa summae S. Thomae, Tomus III

Petes 1° quid sit duellum.

Resp. Duellum, graece monomachia, est pugna unius contra unum, et sic late sumptum est rixa duorum inter se; prout autem accipitur in iure et in ordine ad censuras ecclesiasticas, definitur communiter:¹ « Periculosa duorum pugna ex composito seu condicto inita, cum designatione temporis et loci. » Et quia materia censurarum est odiosa, et ideo restringenda, omnes huius definitionis partes sunt stricte accipiendae. Itaque

Dicitur 1° « pugna duorum; » quia, si plures promiscue contra plures pugnent, erit simpliciter rixa, non duellum, nisi singuli determinati contra singulos determinatos pugnent, ut fit in duello solemni. Duplex namque distinguitur duellum, unum solemne seu publicum, quando adhibentur quaedam caeremoniae, ut electio patrinorum, seu, ut vocant, secundantium, assumptio testium, litterae provocatoriae, seu libelli citatorii vulgo cartel, etc.; aliud simplex, quando non adhibentur ista caeremoniae.

Dicitur 2° « periculosa pugna; » quia pugnae quae fiunt sine periculo occisionis aut gravis laesionis, ut pugnis, levi baculo, avulsione crinium, etc., quamvis quandoque sint gravia peccata, non tamen sunt proprie duella.

Dicitur 3° « ex composito seu condicto. » Ita exprimunt Gregorius XIII, constit. Ad tollendam, data anno 1582, et Clemens VIII, in constit. Illius vices, data anno 1592; id est, ex conventione prius facta pugnandi determinato loco et tempore. Unde qui sibi ex improviso occurrentes pugnant, aut si unus alterum quaesierit, vel minatus fuerit, non est duellum, defectu condicti. Similiter, si e duobus rixantibus, unus vel uterque currunt ad domum et cum armis redeunt et pugnant; item, si in impetu ira dicant: « Hic pugnemus, » et pugnent, non est proprie duellum, defectu condicti.

Dicitur 4° « cum designatione temporis et loci. » Ita requirunt Gregorius XIII et Clemens VIII, in laudatis constitutionibus; ita ut, si designatio vel loci determinati vel temporis determinati desit, non sit proprie duellum censuris obnoxium.

Petes 2° utrum duellum sit licitum.

Resp. 1°. Duellum privata authoritate non est licitum: 1° quia omnis vindicta privata est illicita; 2° quia praecepto: Non occides, non solum prohibetur occisio, sed etiam periculum proximum occidendi, ut in aliis praeceptis; 3° quia tam Ecclesia quam principes christiani duellum sub gravissimis poenis prohibent. Trid., sess. XXV, de Reform., cap. 19; Greg. XIII et Clemens VIII, constitutionibus citatis.

[Speciatim Alexander VII damnavit hanc propositionem, n. 2: « Vir equestris ad duellum provocatus, potest illud acceptare, ne timiditatis notam apud alios incurrat. » Cum postea plures authores duellum licitum esse in quibusdam circumstantiis asseruissent, Benedictus XIV, constit. Detestabilem, data die 10 nov. 1752, quinque sequentes propositiones damnavit tamquam falsas, scandalosas ac perniciosas:

1° « Vir militaris qui, nisi offerat vel acceptet duellum, tamquam formidolosus, timidus, abiectus et ad officia militaria ineptus haberetur, indeque officio quo se suosque sustentat privaretur, vel promotionis alias sibi debitae ac promeritae spe perpetuo carere deberet, culpa et poena vacaret, sive offerat, sive acceptet duellum. »

2° « Excusari possunt etiam, honoris tuendi vel humanae vilipensionis vitandae gratia, duellum acceptantes vel ad illud provocantes, quando certo sciunt pugnam non esse secuturam, utpote ab aliis impediendam. »

3° « Non incurrit ecclesiasticas poenas ab Ecclesia contra duellantas latas dux vel officialis militia acceptans duellum ex gravi metu amissionis famae et officii. »

4° « Licitum est, in statu hominis naturali, acceptare et offerre duellum, ad servandas cum honore fortunas, quando alio remedio eorum iactura propulsari nequit. »

5° « Asserta licentia pro statu naturali, applicari etiam potest statui civitatis male ordinatae, in qua nimirum vel negligentia vel malitia magistratus iustitia aperte denegatur. »

Addendum est, non magis licere duellum suscipere, ea lege ut, uno vulnerato, pugna cessare debeat: quia praeter prohibitionem et scandalum, adest periculum vulneris lethalis. Etiamsi certum esset vulnus non evasurum lethale, certamen nihilominus illicitum esset: tum quia quodcumque vulnus voluntarium et etiam verbera sub praecepto: Non occides includuntur; tum quia Clemens VIII, constit. Illius vices, anni 1592, vetavit « duella etiam non lethalia. »]

Resp. 2°. Duellum authoritate publica est raro licitum. Prob. 1° In primis non est licitum spectaculi aut ostentationis virium causa; quia princeps non habet ius in vitam subditorum, nisi malefactorum.

2° Certum est duellum esse illicitum ad detegendum crimen vel innocentiam, ut olim frequentabatur; quia in duello aeque potest cadere innocens ac nocens. Unde veri tatis manifestatio expectaretur vel a diabolo, et esset superstitio; vel a Deo, et esset tentatio Dei.

3° Non est licitum duellum ad finiendam litem vel controversiam inter privatos: quia vel instituitur duellum, ut per eius eventum dignoscatur qua parte stet iustitia, et sic redit argumentum praecedens; vel instituitur tantum ad hoc, ut, facto duello, partes a lite cessent, et tunc insanum et diabolicum est velle incurrere periculum vitae, ut desistant a lite, a qua possunt propria voluntate et tuta vita desistere, aut quae potest authoritate supremi principis, vel sorte non periculosa terminari.

4° Per se loquendo, non est licitum duellum ad finiendam controversiam, seu ad evitandum aut terminandum bellum inter supremos principes; quia duellum neque a Deo neque a natura est medium ordinatum et proportionatum ad propulsandam iniuriam, vel ad obtinendam satisfactionem pro iniuria illata, quae sunt duae bellorum et controversiarum causae inter supremos principes. Ergo. — Prob. ant. Is cuius respublica habet ius, potest aeque vinci ac alter. Vel enim est par utriusque pugnandi facultas, vel si unus sit exercitatior, plurima solent in hoc singulari certamine accidere, ob quae saepe fortior et exercitatior succumbit; adeoque iustitia et bonum commune reipublicae, sive in propulsanda iniuria, sive in obtinenda satisfactione, quod communibus totius communitatis viribus propugnari debet, exponitur aleae duelli. Ergo.

Neque dicas pariter bonum commune exponi aleae belli. Non enim potest princeps supremus inire bellum sive defensivum, sive offensivum, nisi maior spes affulgeat vincendi, sive vi, sive insidiis, sive ope confederatorum; aut, si vincatur, restaurandi et augendi vires. Hostis enim in hostem se habet ut agens in passum; agens autem non agit nisi sit fortius passo.

Cum ergo opponitur, melius esse terminare bellum morte unius quam multorum, respondetur id verum esse quando occisio unius est medium ordinatum et proportionatum ad utiliter pro republica terminandum bellum; quod negamus de duello, nisi per accidens, in casibus infra referendis. Et ideo dixi, « per se loquendo, non est licitum ».

Dixi etiam in responsione, « raro » duellum esse licitum authoritate publica; quia a pluribus assignantur quidam casus in quibus videtur esse licitum authoritate publica.

Primus est, si is qui iuste bellum gerit, se viribus inferiorem hosti sentiat, et esse aut confligendum et succumbendum, aut duellandum, potest et acceptare et offerre duellum; quia bonum commune eo meliori modo quo potest defendit et minus periculum eligit. Idem, propter eamdem rationem, videtur dicendum, si sit dubius de victoria, nec sit spes restaurandi exercitum casu si profligetur.

Secundus casus. Si duces, attentis belli incommodis, bonorum detrimentis, multorum necibus, etc., utilius reputent reipublicae controversiam duello quam bello dirimere; tunc enim reputatur a pluribus duellum licitum ex parte eius qui bellum iustum gerit, modo tamen inde non fiat victoria magis dubia quam in bello.

Tertius casus est, si ex hoc quod duellum ab hoste oblatum non acceptetur, fiat hostis audacior et potentior, alter deiectus et timidior. Tunc etiam posse acceptari, multorum est opinio. Et videtur in pari casu David pugnasse contra Goliath; aut dicendum, sic pugnasse ex instinctu divino.

Petes 3° quae sint poenae duellantium.

[Positae sequentes fuerunt a concilio Trident., sess. XXV, de Reform., cap. 19: « Imperator, reges, duces, principes, marchiones, comites et quocumque alio nomine domini temporales, qui locum ad monomachiam in terris suis inter Christianos concesserint, eo ipso sint excommunicati ae iurisdictione et dominio civitatis, castri aut loci in quo vel apud quem duellum fieri permiserint, quod ab Ecclesia obtinent, privati intelligantur, et si feudalia sint, directis dominis statim acquirantur. Qui vero pugnam commiserint, et qui eorum patrini vocantur, excommunicationis, ac omnium bonorum suorum proscriptionis, ac perpetuae infamiae: poenam incurrant, et ut homicida, iuxta sacros canones, puniri debeant, et si in ipso conflictu decesserint, perpetuo careant ecclesiastica sepultura. Illi etiam qui consilium in causa duelli tam in iure quam in facto dederint, aut alia quacumque ratione ad id quemquam suaserint, necnon spectatores, excommunicationis ac perpetuae maledictionis vinculo teneantur: non obstante quocumque privilegio seu prava consuetudine, etiam immemoriali. »

Poenae proscriptionis omnium bonorum et perpetuae infamiae, qua iam applicari nequeunt, obsoleverunt. Poena excommunicationis latae sententiae inter censuras Romano Pontifici simpliciter reservatas adnumeratur in constit. Apostolicae Sedis, 12 oct. 1869. Fertur in « duellum perpetrantes, aut simpliciter ad illud provocantes, vel ipsum acceptantes; et quoslibet complices vel qualemcumque operam aut favorem praebentes, necnon de industria spectantes, illudque permittentes, vel quantum in illis est non prohibentes, cuiuscumque dignitatis sint, etiam regalis vel imperialis. » Ita confirmata fuerunt, praeter decretum Trident., constitutiones Gregorii XIII, Ad tollendam; Clementis VIII, Illius vices; Benedicti XIV, Detestabilem.

Hic textus, satis perspicuus, explicabitur infra, de Censuris. Advertendum est tantum hic, excommunicationem latius quam in decreto Tridentino se extendere, nempe ad provocantes cum animo pugnandi, et ad acceptantes, etsi quacumque ex causa duellum non sequatur. Hoc plene concordat cum bulla praefata Clementis VIII.

Privatio sepulturae ecclesiasticae, quae est poena distincta ab excommunicatione, fuit decreta a Trident. contra eos tantum qui « in ipso conflictu decesserint. » Ut efficacius duellorum abusus extirparetur, Benedictus XIV, in constitut. Detestabilem, 10 nov. 1752, severius agendum statuit: « Decernimus ac declaramus, inquit, sepulturae sacrae privationem a sacrosancta Tridentina synodo inflictam morientibus in loco duelli et conflictus incurrendam perpetuo fore, etiam ante sententiam iudicis, a decedente quoque extra locum conflictus ex vulnere ibidem accepto, sive duellum publice sive privatim indictum fuerit, ac etiamsi vulneratus ante mortem non incerta poenitentiae signa dederit, atque a peccatis et censuris absolutionem obtinuerit: sublata episcopis et Ordinariis locorum super hac poena interpretandi ac dispensandi facultate; quo caeteris documentum praebeatur fugiendi sceleris ac debitam Ecclesiae legibus obedientiam praestandi.

Aliquis forsan obiiciet, hanc poenam minus stricte praescribi in Rituali Romano iussu eiusdem Benedicti XIV aucto et castigato, ubi legitur, tit. de Exequiis: « Negatur ecclesiastica sepultura... morientibus in duello, etiamsi ante obitum dederint poenitentiae signa; » per quod poena restringi videtur ad duellantes morientes « in ipso conflictu, » ut a Trident. fuerat statutum.

Resp. constitutionem Detestabilem editam fuisse post Breve Quam ardenti, quo Benedictus XIV, 25 martii 1752, novam Ritualis editionem approbavit.]

Petes 4° si unus vel ambo ad servandum honorem se provocent ad duellum, non animo pugnandi, certo scientes impediendum ab amicis, aut aliter non futurum, vel etiam animo pugnandi et aliquos ictus inferendi, sed certi moraliter quod nullum inde damnum sit secuturum, verum potius pax concilianda, incurrant excommunicationem.

Resp. probabiliter negative, quia non provocant vere, sed apparenter tantum ad duellum; est enim duellum pugna periculosa. In foro tamen externo, ubi non iudicatur de internis, reputabitur duellum, et ideo non est excusandum a culpa.

Petes 5° quis possit absolvere a duello.

Resp. Clementem VIII, bulla citata, soli Papae hunc casum reservasse, derogando facultatibus et indultis concessis quibusvis personis cuiuscumque ordinis, status, gradus aut conditionis.

[In constit. Apostolicae Sedis, ut supra dictum est, haec censura inscribitur inter casus simpliciter Romano Pontifici reservatos, ideoque illi applicari potest cap. Liceat, concilii Trident., de quo infra.]

Nihilominus graves authores censent quod, quando casus est occultus, episcopi possint ab illo absolvere, propter privilegium illis concessum a concilio Trid., sess. XXIV, cap. 6, Liceat, cui non est derogatum per hanc constitutionem Clementis VIII, cum de illa nulla fit mentio, prout debebat fieri, ut censeretur derogatum. Ita Lezana, post Bonacinam et Sanchez. Et talem puto esse praxim communem.

ARTICULUS IV

De scandalo.

Petes 1° quid sit scandalum.

Resp. Scandalum recte definitur « dictum vel factum minus rectum, praebens alteri occasionem ruinae spiritualis. »²

Dicitur 1° « minus rectum »,³ non hoc sensu quod sit rectum et ab aliquo alio superetur in rectitudine, sed quod habeat aliquem defectum rectitudinis: id est, non rectum, sive quia est secundum se malum et peccatum; sive quia, licet ex genere bonorum, habet speciem mali ex circumstantiis, aut ex eo quod soleat male fieri, et facile praesumatur sic fieri, etiam quando bene fit: sicut cum aliquis recumbit in idolo; quamvis enim hoc secundum se non sit peccatum, si aliquis non corrupta intentione faciat, tamen quia habet quamdam speciem mali, vel similitudinem venerationis idoli, potest alteri praebere occasionem ruinae. Et ideo Apostolus monet, I Thess., V, 22: Ab omni specie mala abstinete vos.

Dicitur 2° « praebens alteri occasionem ruinae spiritualis, » ut cum quis suasione, consilio, exemplo, etc., inducit alium ad peccandum. Neque est necesse quod expresse intendat peccatum alterius, sed sufficit quod dicat vel faciat id ex quo, attentis circumstantiis, natum est sequi peccatum alterius. Non ergo omne peccatum coram aliis commissum semper habet malitiam scandali, sed quando praevidetur aut praevideri potest ac debet periculum ne alii coram quibus committitur, per illud inducantur ad peccandum.

Petes 2° quotuplex sit scandalum.

Resp. Duplex est scandalum⁴ , unum activum, quod definivimus; aliud passivum, quod est ruina spiritualis proximi occasione dicti vel facti alterius.

Activum duplex: unum per se, aliud per accidens.

Activum per se est, quando quis expresse intendit suo facto vel dicto inducere alterum ad peccatum; vel, si non intendat expresse, tale est factum aut dictum, ut ex se sit inductivum ad peccatum. Activum per accidens, est dictum vel factum ex quo, praeter intentionem peccantis et conditionem operis, aliquis male dispositus inducitur ad peccandum, puta cum aliquis invidet bonis alterius. Et hoc scandalum, si nullo modo, nec etiam implicite sit intentum, est improprie scandalum.

Scandalum passivum est etiam duplex, datum et acceptum. Datum est quod vere oritur ex alterius dicto vel facto quod revera malum est, aut speciem mali habet. Acceptum est quo quis ex dicto vel facto alterius, praeter omnem eius intentionem et conditionem operis, ex sola sua sinistra interpretatione sumit occasionem peccandi: idque vel ex infirmitate aut ex ignorantia, et dicitur scandalum pusillorum; vel ex sola malitia, et dicitur scandalum pharisaicum, quia Pharisaei ex malitia scandalizabantur ex sanctissimis dictis et factis Christi, Matth., XV, 1 seqg.

Quandoque ergo est scandalum passivum sine activo, ut pharisaicum; quandoque est activum sine passivo, ut cum aliquis inducit verbo vel facto alium ad peccandum, et ille non consentit. Quandoque est activum cum passivo, ut cum ad inductionem unius, alius peccat.

Petes 3° utrum scandalum activum sit peccatum.

Resp. Omne scandalum activum proprie dictum, est peccatum ex genere suo mortale; quia vel opus scandalizans est secundum se malum, vel habet speciem mali, et ideo omittendum propter proximi charitatem, qua tenemur saluti proximi providere. Unde scandalum opponitur charitati et misericordiae, quatenus haec inclinat ad correptionem fraternam; consequenter peccatum mortale ex genere.

[Gravitas scandali in se sumpti ex verbis Domini apparet. Dicit enim, Matth., XVII, 6 et 7: Qui scandalizaverit unum de pusillis istis qui in me credunt, expedit ei ut suspendatur mola asinaria in collo eius, et demergatur in profundum maris. Voe mundo a scandalis! Necesse est enim ut veniant scandala: verumtamen voe homini illi per quem scandalum venit! Si scandalum activum sit maius malum quam mors corporalis, si Christus contra illud maledictionem voe ingeminet, est certe quid per se grave.]

Potest tamen fieri veniale⁵ , non solum ex indelibera- tione, sed etiam ex levitate materie: ut si quis ex levi et veniali indiscretionis dicit aut facit id quod habet aliquam speciem mali, unde alter praeter intentionem agentis inducitur ad peccandum mortaliter; vel si quis per peccatum veniale intendat alium inducere in peccatum veniale tantum.

Petes 4° utrum scandalum activum sit speciale peccatum.

Resp. Scandalum per se et ex intentione expressa est speciale peccatum⁶ , quia specialem habet repugnantiam ad charitatem, qua tenemur velle bonum spirituale proximi.

2° Scandalum sine intentione expressa, quod Author vocat hic scandalum per accidens, si detur per opus secundum se bonum vel indifferens, sed habens speciem mali, est speciale peccatum; quia est peccatum, et non habet aliam rationem peccati quam scandali.

3° Scandalum sine expressa intentione, et hoc sensu per accidens, quod datur per opus iam ex se malum, non est speciale peccatum, est tamen specialis circumstantia actus mutans speciem⁷ ; quia quando sunt plures malitiae in uno actu, prima essentialis et specifica desumitur ex obiecto primario et directe volito, circumstantia autem, quae est quoddam accidens actus moraliter sumpti, sumitur ab obiecto secundario et indirecte volito. Ergo.

Petes 5° utrum bona tam spiritualia quam temporalia sint dimittenda pro vitando scandalo passivo.

Resp. 1°. Bona spiritualia quae praetermitti non possunt absque peccato, non sunt dimittenda pro scandalo passivo vitando⁸ : quia implicat aliquod peccatum, etsi tantum veniale, esse licitum; hoc ipso enim desineret esse peccatum. Unde Apostolus, Rom., III, 8, dicit: Non faciamus mala ut veniant bona.

Resp. 2°. Bona spiritualia quae praetermitti possunt absque peccato, non sunt dimittenda propter scandalum pharisaicum, si subsit aliqua causa ea non differendis: quia, cum huiusmodi scandalizati peccent ex malitia, non sunt in necessitate a qua non possunt se facile liberare sine ope alterius; et alioquin daretur locus iniquis impediendi bona opera cum vellent. Unde hoc scandalum non esse curandum docuit Christus, Matth. xv, 14, quando discipulis referentibus quod Pharisaei scandalizabantur ex eius dictis et factis, respondit: Sinite illos; coeci sunt et duces coecorum.

Resp. 3°. Huiusmodi bona spiritualia quae praetermitti possunt absque peccato, si non immineat periculum, sunt propter scandalum pusillorum occultanda aut differenda⁹ , donec reddita ratione, huiusmodi scandalum cesset; quia proximo in necessitate spirituali constituto tenemur subvenire, quando commode possumus. Atqui qui ex ignorantia vel infirmitate peccaturus est ex meo facto, est in necessitate spirituali. Ergo, cum possum commode illud occultare vel differre donec instruatur, ad id teneor.

Resp. 4°. Quando occurrit aliquod praeceptum affirmativum, sive naturale, sive positivum divinum vel humanum, aut etiam negativum divinum vel humanum, non prohibens res intrinsece malas, incompossibile cum praecepto naturali de vitando scandalo proximi, perpendendum est quodnam, omnibus attentis, sit maius et magis obligans, et illud est servandum; quia, quando concurrunt duo praecepta quae non possunt simul observari, maius obligat, et alia desinunt obligare pro tunc. Porro praeceptum de vitando scandalo pusillorum, quandoque magis, quandoque minus obligat quam alia, ut patet in casibus frequentibus, qui communiter admittuntur.

1° Correptio fraterna est iuris naturalis, et tamen est omittenda, si corripiendus inde scandalizetur et fiat deterior. Similiter punitio peccatorum est iuris naturalis, et tamen, iuxta Augustinum, lib. III contra Epist. Parmen., c. 2, est dimittenda, ubi ex illa periculum schismatis timetur¹⁰ .

2° Praedicatio Evangelii est iuris divini positivi, et tamen ab ea cessandum est propter scandalum¹¹ , Matth., VII, 5 et 6. Item integritas confessionis est praecepti divini, et tamen mulier in confessione potest et debet omittere peccatum ex quo intelligit confessarium, cui necessario confiteri debet, grave scandalum ex infirmitate passurum.

3° E contra, si scias ex ingressu in domum cuiusdam mulieris, in qua est infans baptizandus, quem nemo alius vult baptizare, oriri scandalum, nihilominus debes ingredi, praemissa, si possibile sit, monitione; quia praeceptum subveniendi saluti infantis praeponderat praecepto scandali vitandi. Idem propter idem est dicendum, si ex baptismi necessarii collatione praevideas aliquos graviter commovendos et blasphematuros.

Resp. 5°. Temporalia bona quorum nos sumus domini, propter scandalum pusillorum, vel sunt totaliter dimittenda, ea tribuendo, si penes nos habeamus, aut ea non repetendo, si penes alios sunt (intellige, si non sint gravis momenti), vel scandalum est sedandum per monitionem aut instructionem¹² ; quia tenemur subvenire necessitati spirituali proximi, licet non extremae, cum aliquali nostro damno temporali, ut patet ex dictis de ordine charitatis et de correptione fraterna. Quod si post instructionem adhuc scandalum duret, ordinarie tunc est ex malitia. Si vero scandalum sit ex malitia et pharisaicum, propter eos qui sic scandala concitant non sunt dimittenda temporalia¹³ : quia hoc noceret bono communi; daretur enim malis rapiendi occasio, et noceret ipsis rapientibus, qui, retinendo aliena, in peccato remanerent.

[Petes 6° utrum liceat occasionem peccandi permittere, ut reus corrigatur.

Resp. affirmative, quia permittere non est inducere, et adest ratio sufficiens peccatum permittendi. Unde S. Thomas hanc regulam ponit, IIa IIae, q. 78, a. 4, c: « Inducere hominem ad peccandum nullo modo licet; uti tamen peccato alterius ad bonum, licitum est: quia et Deus utitur omnibus peccatis ad aliquod bonum; ex quolibet enim malo elicit aliquod bonum. » Hinc a peccato excusantur per se 1° parentes et heri qui filios aut famulos peccare sinunt, ut opportunam eos corrigendi occasionem inveniant; 2° custodes agrorum qui se abscondunt, ut damnificantes capiant et ab eis poenam exigant¹⁴ .

Petes 7° utrum liceat iusta ex causa etiam occasionem peccati apponere.

Resp. affirmative probabilius, quia peccans sic non inducitur in peccatum, sicut non inducitur usurarius a quo mutuum petitur. Hinc non videtur peccare herus qui de industria clavem relinquit appositam arca in qua pecunia reconditur, ut dubiam famuli fidelitatem experiatur¹⁵ ; ponit enim actum per se licitum, et cum sufficienti ratione.

Petes 8° utrum sit semper peccatum scandali, petere ab alio quod non est facturus sine peccato.

Resp. 1°. Petere aut consulere absolute opus quod fieri non potest absque peccato, est semper peccatum scandali; quia hoc est directe inducere alterum ad peccandum. Dixi, « absolute, » quia, si quis esset determinatus ad grave peccatum, liceret ei suadere minus. Sensus enim non est quod absolute faciat minus, sed conditionaliter: « Si decrevisti facere malum, fac potius minus. »

Resp. 2°. Si res quae petitur fieri possit absque peccato, quamvis praevideatur alterum eam non facturum absque peccato, non est peccatum, iusta subsistente causa, illam ab eo petere. Sic in necessitate licet petere mutuum ab usurario, sacramenta a malis ministris; quia qui sic petit ex iusta causa, petit quod iustum est et rationabile, et quod alter potest bene facere, si velit.

Petes 9° quid sentiendum sit de ornatu mulierum.

Resp. 1° Ornatus moderatus, pro decentia status, est per se licitus. Si eo utatur mulier ex levitate aut vanitate, peccat venialiter, propter inordinationem voluntatis¹⁶ .

2° Ornatus excessivus, id est conditionem excedens, est per se venialis. Fit vero mortalis, si fiat ad provocandam virorum lasciviam, vel cum praevisione quod provocari debeat. 3° Ornatus immodestus, qualis hodie in quibusdam conventiculis usitatur, est culpabilis, pro gradu immodestiae. Peccatum est semper grave, etiamsi indecentia non sit gravis, si talis ornatus adhibeatur ad luxuriam incitandam. Peccant certe mortaliter mulieres quae talem modum se componendi introducunt in loca ubi nondum vigebat, propter periculum quod inde pluribus nascitur¹⁷