Summa summae S. Thomae, Tomus III

Quid et quotuplex sit haeresis?

Haeresis est vox graeca, importans electionem, quia haereticus proprio iudicio eligit credendum quod vult.

Dico 1° : Haeresis est « error pertinax manifeste contrarius fidei, in eo qui fidem Christi in veritate professus est. »

Dicitur error, id est, positivus assensus falsi, seu dissensus veri.

Dicitur manifeste contrarius fidei, quia, si quis teneret aliquid contrarium fidei, de quo certum et manifestum non foret quod illi esset contrarium, non esset haereticus, saltem formalis. Illud autem est certo et manifeste de fide, quod est manifeste et certo a Deo revelatum, sive privatim, sive in Scriptura, sive in definitionibus Ecclesiae, et quod tamquam de fide tenent omnes Catholici.

Dicitur error pertinax. Pertinacia est obstinata adhaesio propriae sententiae contra fidem sufficienter manifestatam : ad quod non requiritur diuturnitas temporis, neque quod quis sit pluries canonice monitus; sed sufficit dissensus voluntarius fidei per Ecclesiam sufficienter proposita, quod potest haberi in instanti.

Huiusmodi pertinaciam requiri ad haeresim, patet tum ex ipso nomine; est enim, ut diximus, electio : tum quia, sicut ad fidem requiritur pia motio voluntatis inclinans intellectum ad assentiendum certo veritati obscure revelata, ita ad haeresim, quae fidei opponitur, requiritur prava affectio voluntatis ad dissentendum pertinaciter veritati per Ecclesiam proposita : tum ex iure, cap. Dixit, cap. Qui in Ecclesia, causa 24, q. 3, et Clement. Ex gravi, lib. V, tit. 5, de usuris, ubi non agnoscuntur pro haereticis nisi qui fuerint pertinaces in negando aliquo articulo fidei. Hinc illud dictum Augustini : « Errare potero, haereticus non ero, » defectu scilicet pertinaciae. Idem S. Thomas, q. 8. de Malo et in cap. 11 I Cor., lect. 4. Hinc inferes eum qui ignorantia etiam culpabili, crassa et supina, non tamen affectata, repugnat fidei, paratus assentiri, si esset instructus, non esse haereticum formalem; quamvis enim mortaliter peccet contra praeceptum fidei affirmativum, ignorando voluntarie quae debet scire, non esset tamen pertinax. Imo neque peccaret, si ignorantia eius esset involuntaria et inculpabilis, ut contingit esse inter Catholicos rudes, aut qui a parentibus et pastoribus incuriis negliguntur, et etiam inter enutritos apud haereticos, qui nihil unquam de fide catholica, aut nonnisi irrisiones et blasphemias contra illam audierunt, nec ullo dubio hâc in re pulsantur; ita ut, si alia necessitate medii credenda teneant, et sint animo parati caetera credere, si debite proposerentur, non videantur esse extra viam salutis. Nec obstat quod extra Ecclesiam nemo salvatur; hi enim ratione baptismatis, item fidei quam habent, et internae dispositionis caetera credendi, dici possunt esse in Ecclesia.

Neque etiam obstat quod ad alia peccata sufficiat voluntarium in causa : sic qui occidit hominem ex ignorantia culpabili, est vere homicida. Disparitas est enim quod alia peccata non dicantur ab electione, sicut haeresis, ad quam ideo non sufficit voluntarium commune, quo omne peccatum debet esse voluntarium, sed requiritur voluntarium speciale et pertinax oppositum fidei.

Petes utrum dubius in fide sit haereticus.

Videtur quod non; quia dubius non habet errorem in intellectu, cum nec assentiat, nec dissentiat; dubium enim est suspensio inter assensum et dissensum.

Ante resolutionem, distinguendum est duplex dubium : unum negativum, alterum positivum. Negativum, quod quidam vocant in actu exercito, est quando quis, apprehensa utraque parte opposita, an hoc sit verum vel falsum, neutri assentiens, absque ullo actu positivo suspensus manet. Positivum, quod alii vocant in actu signato, est quando quis similiter, apprehensa utraque parte opposita, neutri assentiens, actu positivo iudicat rem esse dubiam et incertam.

Resp. 1°. Qui deliberate dubitat dubio positivo de aliquo articulo fidei sufficienter proposito ab Ecclesia, v. g., qui iudicat dubium esse an detur Purgatorium, an Christus sit in Eucharistia, cum tamen sciat ita tradi et credi a tota Ecclesia, est formaliter haereticus; quia, licet non neget veritatem de qua dubitat, iudicat tamen positive eam et infallibilitatem Ecclesiae non esse certas : sicque habet errorem positivum et pertinacem in intellectu, si non explicite contra veritatem fidei de qua dubitat, saltem contra infallibilitatis Ecclesiae firmitatem et certitudinem, quae est fidei essentialis. Per quod solvitur argumentum initio positum. Et de illo dubitante verificatur quod in iure dicitur : « Dubius in fide est infidelis, » incurritque excommunicationem Papae reservatam, non secus ac alii haeretici.

Resp. 2°. Qui de aliquo articulo fidei sufficienter ab Ecclesia proposito dubitat dubio negativo tantum, id est, suspendit praecise iudicium sine ullo positivo actu, quia, v. g., vult nunc aliis attendere, vel non vult in re tanta modo defatigare caput, vel vult inquirere motiva commodius et suavius assentiendi, aut propter similia motiva, non est formaliter haereticus; quia, cum non habeat iudicium, illud enim suspendit, non habet errorem positivum in intellectu. Neque videtur per se peccare, saltem mortaliter, secluso periculo consensus in dubium positivum, nisi tunc urgeat praeceptum affirmativum fidei.

Si tamen talis suspensio iudicii procederet ex motione voluntatis propter difficultates propositas ab intellectu, non iudicante tamen, quasi iis territa et veritatis deceptionem : quidam non improbabiliter existimant ibi includi malitiam haereseos, ita ut suspensio subsecuta ad illam malam motionem voluntatis, sit quoddam virtuale et implicitum iudicium de incertitudine obiecti fidei. Caeterum res est admodum periculosa, neque dubium est quin voluntarium dubium negativum facile possit transire in positivum, aut ex illo oriri.

[Omne dubium de his quae sunt fidei esse peccatum grave, definivit synodus Vaticana, per canonem sequentem : « Si quis dixerit, parem esse conditionem fidelium atque eorum qui ad fidem unice veram nondum pervenerunt, ita ut catholici iustam causam habere possint, fidem quam sub Ecclesiae magisterio iam susceperunt, assensu suspenso, in dubium vocandi, donec demonstrationem scientificam credibilitatis et veritatis fidei suae absolverint; anathema sit. »]

Dico 2° : Haeresis dividitur 1° in materialem et formalem. Formalis est quam definivimus et huc usque explicuimus. Materialis est error hominis baptizati contra veritatem fidei ex ignorantia, et sine pertinacia. Patet ex dictis.

2° Dividitur haeresis in internam tantum, externam tantum, et in internam et externam simul. Interna tantum est error voluntarius contra fidem in sola mente sistens et nullo signo exteriori manifestatus. Externa tantum est cum quis ore vel facto negat fidem corde retentam. Interna et externa simul, quae est haeresis completa, est quae, mente concepta, verbo vel signo exterius manifestatur, etiamsi nemo adsit; modo sit tale signum, ut, si quis adesset, statim intelligeret negari articulum fidei, de quo plura modo.

3° Haeresis externa dividitur in occultam et manifestam. Occulta est quae nulli vel paucis innotescit; manifesta, quae multis nota est.

§ II. De poenis haereticorum.

Poenae haereticorum sunt duplicis generis. Quaedam sunt spirituales, ut excommunicatio, irregularitas, privatio omnis beneficii, iurisdictionis et dignitatis ecclesiasticae, item et sepultura ecclesiastica. Alia sunt corporales, ut confiscatio omnium bonorum, exemptio subditorum a iuramento fidelitatis, infamia et poena capitis. Poenae temporales pertinent ad forum saeculare. Unde, iis omissis, dicemus tantum de spiritualibus.

Dico 1°: Neque haereticus materialis, neque mere internus, neque mere externus incurrit excommunicationem et alias poenas spirituales haereticorum.

Prima pars patet; haereticus enim materialis non est vere et formaliter haereticus, quia non est pertinax.

Secunda pars etiam constat; quia, licet haereticus mere internus sit in foro conscientiae et coram Deo vere haereticus, non est tamen talis in foro externo et coram Ecclesia, quae non iudicat de internis, et ideo poenis ab ea decretis in haereticos non subiicitur.

Tertia pars etiam constat; quia haereticus mere externus, ut qui vel metu, vel spe lucri, vel ex ira, aliove simili motivo, fide corde retenta, profert propositionem haereticam, crucifixum aut sanctorum imagines conculcat, cultum idolo exhibet, haereticorum coenae communicat, etc., quamvis gravissime peccet, non est tamen revera haereticus; quia haeresis est error mentis. Poenae autem ecclesiasticae non feruntur nisi in eos qui revera sunt haeretici.

Neque refert quod qui occidit hominem ex metu vel spe lucri, vere sit homicida. Disparitas est, quod ad homicidium sufficiat occisio hominis absque legitima authoritate; ad haeresim autem requiritur error in mente.

Et hi omnes consequenter possunt absolvi a quolibet confessario; nisi externus ab Ecclesia (quae non nisi exteriora iudicat, et per exteriora de interioribus praesumit), esset publice denuntiatus ut haereticus; tunc enim propter scandalum foret vitandus, nec nisi Ecclesiae reconciliatus deberet absolvi.

Dico 2°: Haereticus internus, hoc ipso quo suam haeresim exterius distincte et assertive manifestat, etiamsi nullo audiente aut vidente, incurrit excommunicationem soli Papae reservatam. Cap. Excommunicamus, de haereticis; cap. Noverit, de sent. excommunicat.; et in Bulla Coenae.

Dixi: « Etiamsi nullo audiente aut vidente; » sufficit enim esse tale signum ex quo, si quis adesset, statim intelligeret negari fidem. Talis enim haeresis pertinet ad forum exterius Ecclesiae, sicque subiacet excommunicationi, quae est fori exterioris; quod autem probari non possit, non est quod secundum se non sit fori exterioris, sed per accidens, defectu testium.

[Ex constitutione Apostolicae Sedis, 4° idus octobris 1869 a Pio IX promulgata, excommunicationi latae sententiae speciali modo Romano Pontifici reservatae subiacent « omnes a christiana fide apostatae, et omnes ac singuli haeretici, quocumque nomine censeantur et euiuscumque sectae existant; eisque credentes, eorumque receptores, fautores, ac generaliter quilibet illorum defensores. » Bulla Coenae, § 1, plane concordat. — Similiter excommunicantur, ex eadem constitutione, « omnes et singuli scienter legentes, sine authoritate Sedis Apostolicae, libros eorundem apostatarum et haereticorum haeresim propugnantes, necnon libros cuiusvis authoris per apostolicas litteras nominatim prohibitos, eosdemque libros retinentes, imprimentes et quomodolibet defendentes. » Ita bulla Coenae, § 1, et reg. X Indicis. — Articuli supradicti explicabuntur in tract. de Censuris.]

Quantum ad alias poenas spirituales haereticorum, quidam censent haereticos manifestos non hoc ipso privari suis beneficiis, sed requiri sententiam iudicis, quia cap. Ut commissi, de Haeret., in 6°, Pontifex dicit esse privandos, aut privatos declarandos. Alii volunt hoc ipso privari titulo beneficii, sed non possessione.

[Videtur quidem, ex praefato capite, privationem omnis dignitatis, beneficii et officii ipso iure incurri, sed post sententiam declaratoriam tantum hanc privationem ad executionem deducendam esse¹]

Quantum ad sepulturam ecclesiasticam, Sylvius hic censet haereticum manifestum debere illa privari ante sententiam iudicis; quia cap. Quicumque, de Haereticis, in 6°, decernitur indefinite haereticos, credentes, receptatores, defensores et fautores esse privandos sepultura, et qui aliter facere praesumpserint, excommunicantur. Verum, supposita veritate huius sententiae, arbitror esse intelligendam de haereticis et aliis assignatis ita manifestis, ut nulla tergiversatione et nullo iuris suffragio possent excusari, quod rarum puto in praxi; alioquin praeberetur materia litibus et contentionibus.

[Textui capitis concordat haec interpretatio; nam poena excommunicationis decernitur in eos qui scienter praesumpserint haereticos ecclesiastica sepultura tradere. Porro ii tantum vere scienter hanc legem infringunt, qui haereticis manifestis sepulturam ecclesiasticam concedunt. Excommunicatio praedicta in constit. Apostolicae Sedis non ita generatim enuntiatur, sed comprehenditur limitative in sequenti, quae est 17a inter excommunicationes summo Pontifici simpliciter reservatas: « Clericos scienter et sponte communicantes in divinis cum personis a Romano Pontifice nominatim excommunicatis, et ipsos in officiis recipientes. » Hanc ergo excommunicationem incurrunt, et ii soli, qui scienter et sponte sepulturam ecclesiasticam concedunt haereticis nominatim excommunicatis a Romano Pontifice, quia ipsos in officiis liturgicis, de quibus hic agitur, recipiunt.

Ex eadem constit. excommunicationi latae sententiae nemini reservatae subiacent « mandantes seu cogentes tradi ecclesiasticae sepulturae haereticos notorios, aut nominatim excommunicatos vel interdictos, » sive a Papa, sive ab episcopo. Alexander VI, cap. Quicumque, de Haereticis, in 6°; Clemens V, cap. Eos qui, de sepult.

Qui vero nominatim excommunicatum ab episcopo ad sepulturam ecclesiasticam admitteret, solo interdicto plecteretur, ex eadem constit.: « Scienter... nominatim excommunicatos... ad ecclesiasticam sepulturam admittentes, interdictum ab ingressu ecclesiae ipso iure incurrunt, donec ad arbitrium eius cuius sententiam contempserunt competenter satisfecerint. »]

Quantum ad irregularitatem, quidam volunt incurri statim ac haeresis fit exterior, licet maneat occulta, ex eodem cap. Quicumque. Alii volunt debere esse notam et manifestam, quia Bonifacius VIII, cap. Statutum 2, eod. tit. de Haereticis, videtur interpretari laudatum caput Quicumque, quoad irregularitatem, de haereticis manifestis et probatis.

Neque solum haeretici incurrunt irregularitatem, sed ipsi credentes, eorum receptatores et fautores, imo et ipsorum filii, usque ad secundam generationem, si pater moriatur in haeresi; usque ad primam, si mater moriatur in haeresi, ex utroque capite citato Quicumque et Statutum.

[Notandum tamen quod, in regionibus ubi haeretici in societate religiosa constituuntur, et haeresis pro crimine infami non habetur, filii haereticorum non sunt ex hoc capite irregulares²

Irregularitas ex haeresi nata summo Pontifici reservatur.]

Quantum ad privationem iurisdictionis, gravior est difficultas. Certum est iure antiquo omnes haereticos manifestos privari iurisdictione. Ita resolvit S. Thomas, infra q. 39, a. 3, o. Sed quaestio est de iure recentiori in concilio Constantiensi. Unde

Dico 3°: Haeretici, etiam manifesti, nisi sint nominatim denuntiati, aut nisi ipsi recedant ab Ecclesia, retinent iurisdictionem et valide absolvunt.

Prob. ex bulla Ad evitanda scandala Martini V, in concilio Constantiensi, in qua, prout refertur a S. Antonino, III p., lit. 25, c. 2, sic statuitur: « Ad evitanda scandala et multa pericula quae conscientiis timoratis contingere possunt, Christi fidelibus, tenore praesentium, misericorditer indulgemus, quod nemo deinceps a communione alicuius, in sacramentorum administratione vel receptione, aut aliis quibuscumque divinis, vel extra, praetextu cuiuscumque sententiae aut censura ecclesiasticae a iure vel ab homine generaliter promulgatae, teneatur abstinere, vel aliquem vitare, aut interdictum ecclesiasticum observare, nisi sententia aut censura huiusmodi fuerit in vel contra personam, vel contra collegium, vel universitatem, ecclesiam, vel locum certum vel certam terram a iudice publicata et denuntiata specialiter et expresse; constitutionibus apostolicis et aliis in contrarium facientibus non obstantibus quibuscumque. » Deinde excipit solum notorios percussores clericorum. Ex quibus sic arguitur. Ecclesia concedit fidelibus ut possint recipere sacramenta ab haereticis non denuntiatis expresse et nominatim. Ergo his relinquit iurisdictionem ad validam sacramentorum administrationem, alioquin nulla foret concessio facta fidelibus.

Confir. ex hodierna totius Ecclesiae praxi. Nemo enim putat hodie vitandos esse Lutheranos et Calvinistas, notorie haereticos et excommunicatos. Nemo vitat suum pastorem, etiam quoad receptionem sacramentorum, quam diu relinquitur in suo beneficio, quamvis sit omnium aut saltem plurium iudicio manifestus Iansenista et Ecclesiae definitionibus rebellis. Et sic de caeteris.

Dixi in conclusione: « Vel nisi ipsi ab Ecclesia recedant; » tum quia hoc ipso quo recedunt ab Ecclesia, renuntiant eius iurisdictioni, quam ideo Ecclesia non censetur illis continuare; tum quia concilium loquitur de haereticis inter Catholicos versantibus, quatenus si vitandi essent manifesti ante denuntiationem, generarentur pericula animarum et anxietates conscientiarum, dum non constaret esse manifestos, aliis affirmantibus, aliis negantibus, ut de facto contingit in casu Iansenismi, et difficillimum sit laticis discernere certo an aliquis sit manifeste haereticus, vel non, cum materia haereseos ut plurimum superet eorum captum. Quibus de causis concilium merito statuit solos denuntiatos esse vitandos. Haec vero causae cessant, dum ipsimet haeretici ab Ecclesia recedunt.

Dices: Haec bulla non reperitur in actibus concilii Constantiensis. Ergo.

Resp. Refertur a S. Antonino, concilio coaetaneo, et ab omnibus passim authoribus.

Inst. 1°: Haec bulla refertur partim a concilio Basilensi, sess. XX, et Lateranensi V, sess. XI, cum maiori exceptione; declaratur enim esse vitandos omnes notorie excommunicatos, quacumque de causa sint excommunicati. Ergo.

Resp. Hanc additionem ab his conciliis factam non esse usu receptam. Unde Dominicus Soto, in IV Sentent., dist. 22, q. 1, a. 4, postquam retulit haec concilia, dicit: « More et usu Ecclesiae receptissimum est, ut non vitemus nisi illas duas excommunicationum species (scilicet nominatim denuntiatos, et notorios percussores clericorum), quas praedictum concilium (Constantiense) iussit... Et ita absque ullo metu tenendum est. » Et patet ex confirmatione conclusionis.

Petes 1° quis possit absolvere ab haeresi.

Resp. Concilium Trid., sess. XXIV, cap. 6, de Reformat. concedit episcopis facultatem absolvendi per se, vel per vicarium specialiter ad id deputandum, ab omnibus casibus occultis S. Sedi reservatis, et a crimine occulto haeresis per seipsos tantum.

Verum haec facultas videtur revocata per bullam Coenae, prout edita est post Trid. a Sixto V, Gregorio XIII, Clemente VIII et Paulo V, non solum quoad haeresim, sed etiam quoad alios casus in hac bulla contentos; unde in locis ubi viget ista bulla, videtur quod, extra periculum mortis, solus Pontifex, aut is cui committit, possit absolvere ab haeresi occulta et aliis casibus occultis bullae Coenae.

[Et quidem excommunicationem speciali modo Romano Pontifici reservatam incurrunt, ex constit. Apostolicae Sedis, « omnes a christiana fide apostatae, et omnes ac singuli haeretici, quocumque nomine censeantur et cuiuscumque sectae existant; eisque credentes, eorumque receptores, fautores, ac generaliter quilibet illorum detentores. » Haec excommunicatio ex bulla Coenae, § 1, renovatur. Unde ab ea absolvere non possunt episcopi, etiamsi facultatem generalem absolvendi a casibus Sanctae Sedi reservatis obtinuerint, nisi specialiter et expresse in indulto enuntietur.

Attamen, cum excommunicatio non incurratur nisi propter contumaciam, quae in foro externo probari debet, quivis confessarius potest absolvere, tum reos haeresis mere internae, tum etiam haereticos qui, ratione ignorantia, nullam incurrerunt censuram.]

Petes 2° quam poenam incurrant legentes libros haereticorum.

[Resp. Excommunicantur excommunicatione latae sententiae, speciali modo Romano Pontifici reservata, « omnes et singuli scienter legentes, sine authoritate Sedis Apostolicae, libros apostatarum et haereticorum haeresim propugnantes, necnon libros cuiusvis authoris per apostolicas litteras nominatim prohibitos, eosdemque libros retinentes, imprimentes et quomodolibet defendentes. » Ita constit. Apostolicae Sedis, post bullam Coenae et plures Pontificum constitutiones, scilicet Pii IV, constit. 77, Sixti V, constit. 74, Clementis VIII, constit. 36, apud Cherubinum. Vide quae dicta sunt de authoritate Indicis librorum prohibitorum, in tract. de Legibus, dissert. III, art. 1, Petes 3°.]