Summa summae S. Thomae, Tomus III

Resp. Religio primava, quae ab Adamo ad Moysen fuit observata, constabat his tribus, quae omni religioni sunt essentialia, scilicet dogmatibus, praeceptis moralibus et cultu divino,

1° Cum homine a principio aeterna vitae haeres fuerit constitutus, clara visione Dei in caelo fruiturus, vita autem supernaturalis, quae in terris initium sumit, a fide primum ortum habeat, etsi Deus, primum hominem condendo, eius mentem ratione naturali, qua omnium creatorem in eius operibus perspicere poterat, ornaverit, eum amice alloquens, seipsum modo superiori revelavit ut Deum unicum, perfectissimum, omnipotentem, rerumque omnium factorem et supremum moderatorem : ita ut, sicut nunc, Adam Deum lumine naturali rationis et fide supernaturali cognosceret. Praeter cognitionem divinitus infusam omnium rerum quas homines naturaliter cognoscere possunt, Adam a Deo accepit per revelationem tantam supernaturalium cognitionem, quanta erat necessaria ad gubernationem vitae in ordine ad finem supernaturalem, ut a D. Thoma probatur, Ia p., q. 94, aa. 2, 3, c. Conscius igitur erat status perfectionis quem primum sortitus fuit. Noverat conditionem appositam a Deo, ut in hoc statu perseverare posset, et poenam quam divini mandati transgressione passurus erat. Post lapsum et omnium posterorum anticipatam ruinam, Adam a Deo accepit generis humani reparationis promissionem, seu foederis reconciliationis per mediatoris merita ineundi, serpenti, id est diabolo, Domino dicente, Gen., III, 15 : Inimicitias ponam inter te et mulierem, et semen tuum et semen illius: ipsum conteret caput tuum. In quo innuitur, saltem implicite, mysterium incarnationis divinae. Doctor Angelicus docet, IIa IIae, q. 7, a. 1, c, hoc mysterium tunc fuisse explicite cognitum et creditum, quia « via hominibus veniendi ad beatitudinem est mysterium incarnationis et passionis Christi. » Porro, si incarnationis fidem explicatam habuit Adam, consequenter Trinitatis eamdem fidem habuit, cum incarnatio non possit explicite credi sine fide explicita Trinitatis¹ Notificari etiam debuerunt homini conditiones praedicti foederis, nimirum fides in mediatorem, poenitentia agenda, servandaque legibus divinis obedientia.

Haec autem, licet non omnia explicite, sed quaedam paulo obscurius proposita fuerint, cum divina providentia, propter altissimas rationes, ea in plenitudine temporum apertius revelanda servaret, fuere tamen ab initio et omni tempore summa doctrina super qua vera religio fundatur. Haec dogmata, cum authoritas doctrinalis publica tunc non exstaret, per oralem traditionem transmittebantur, et si fides divina, simulque dictamen rationis naturalis penitus abolita viderentur, cum omnis caro corruperat viam suam per terram, Gen., VI, 12, deleto homine a facie terrae, ibid., 7, per diluvium, Noe, qui invenit gratiam coram Domino, ibid., 8, et eius familia traditionem pristinam incorruptam sibi posterisque servaverunt. Deinde vero successive evoluta est mediatoris venturi promissio, potissimum his verbis quae a Deo Abraham audivit, ibid., XXVI, 4 : Benedicentur in semine tuo omnes gentes terrae. Et in hac promissione includebantur cunctae veritates supra enuntiatae.

2° Ad rationem naturalem pertinet lex moralis; nam, teste Apostolo, Rom., II, 14 et 15, gentes, quae legem non habent, naturaliter ea quae legis sunt faciunt... Qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, testimonium reddente illis conscientia ipsorum. Ex praedictis enim dogmatibus plurima sequuntur officia, tum erga Deum, tum erga proximum, tum erga nosmetipsos. Indubium est Deum ea officia protoparentibus nostris insuper positive revelasse. Ex his officiis fuit postea conflatus decalogus, si excipias tertium praeceptum, quod in lege naturali non

² necessario includitur et ad legem ritualem est referendum. His additum est praeceptum negativum de fructu arboris scientiae boni et mali non comedendi, cuius observatione, sicut et caeterorum mandatorum, homo Deo honorem debitum redderet, suam erga creatorem dependentiam testificando. Quia primitiva lex divina, naturalis et positiva, in oblivionem per multiplices transgressiones venerat, ita ut homo caro fieret, Gen., VI, 3, genus humanum, praeter unam familiam, per diluvium fuit deletum, ita ut lex renovaretur et a patriarchis religiose observaretur.

3° Deo, ut omnium conditori potentissimo et supremo domino, cultus debetur. Quia vero homo, sola ratione naturali ductus, quomodo et quibus actibus externis congruenter Dominus sit honorandus nesciret, Deus ipse ritus religiosos determinare debuit et indubie determinavit. Quinam autem fuerint hi ritus omnes saltem in statu iustiae originalis, non adeo promptum est definire. Certum videtur Deum Adamo posito in paradiso voluptatis, ut operaretur et custodiret illum, Gen., II, 15, praecepisse ut septimo die a labore, etsi non operoso, cessaret, ad imitandum creatorem, qui requievit die septimo ab universo opere quod patrarat, ibid., 2, et ut pietatis officiis hunc diem et seipsum plenius sanctificaret. Quae lex peccato supervixit, et in monte Sinai fuit solemniter sancita. Inde est quod ubique gentium hebdomadarius dierum ordo servatur semperque viguit, et septimus sacer habetur, profecto quia Deus benedixit diei septimo et sanctificavit illum, ibid., 3.

Cum sacrificium sit actus praecipuus et etiam essentialis omnis religionis, debuit Deo ab Adamo innocente offerri, eo modo qui congruebat primaevae conditioni, ad triplicem finem adorationis, impetrationis et gratiarum actionis. Porro sacrificium expiatorium tunc non erat necessarium, id est sacrificium cruentum, quo homo confitebatur, post peccatum, quod mortem et destructionem meruisset ipse, in poenam rebellionis. Sufficienter ergo supremum Dei dominium agnoscebat et reverebatur Adam, Domino offerendo et consecrando fructus terrae, in testimonium subiectionis et gratitudinis, sic ad authorem omnium dona eius referendo.

Post lapsum Adami apparet expresse sacrificium, Gen., IV, 3 et 4. Factum est enim, post multos dies, ut offerret Cain de fructibus terrae munera Domino. Abel quoque obtulit de primogenitis gregis sui et de adipibus eorum. Et quia non decebat singulos pro libitu suo et secundum aestimationem propriam Deo cultum externum exhibere, Enos, filius Seth, superno lumine ductus, coepit invocare nomen Domini, ibid., 26, id est, iuxta communem interpretationem, primus fuit qui colendi numinis tempus, locum, caeremonias, munerumque ei offerendorum naturam determinaverit. Inter hos ritus, ante et post diluvium, cruenta sacrificia praecipuum locum tenent, ut exemplis Abel et Noe probatur. Porro huiusmodi sacrificia usurpata non fuerunt sola duce natura ; mors enim animalis irrationalis cum gratitudine pro beneficiis acceptis, vel cum peccati expiatione, nullam habet naturalem connexionem. Dicendum est ergo quod ab ipsius Dei instituto ista sacrificia duxerint originem. Quippe exterminatio homini propter peccatum debita in victimam transferebatur, quae vicaria sorte peccatum expiabat, quia figuraliter praenuntiabat immolationem Christi, in quem credebant et sperabant qui tales hostias offerebant. Etsi enim, ut ait Apostolus, Hebr., X, 4, impossibile sit sanguine taurorum et hircorum auferri peccata, id est propria huius sanguinis virtute, homines tunc habebant fiduciam in introitu sanctorum in sanguine Christi praefigurati, ibid., 19. Et sic adimplebatur lex ab eodem proclamata, ibid., IX, 22 : Omnia pene in sanguine secundum legem mundantur, et sine sanguinis effusione non fit remissio. Haec lex etiam apud infideles et idololatras observabatur, illos ita illudente diabolo, ut persuasum haberunt se veram religionem profiteri.

Per plura saecula nullus populus invenitur politice constitutus, authoritate paterna in singulis familiis homines regente. Ab initio igitur sacerdotium non fuit publicum, sed domesticum, ut demonstratur exemplo Noe, Gen., VIII, 20, Abraham, ibid., XXI, 13, et Iob, qui apud

Idumaeos verum Deum colebat, Iob., I, 5. Non tamen tunc munus sacrificatoris ita patri reservabatur, quod ab hostiis offerendis privati prohiberentur; nam Cain obtulit Domino de fructibus terrae, Abel vero de primogenitis gregis sui, et respexit Dominus ad Abel et ad munera eius, Gen., IV, 3 et 4. Publicum non fit sacerdotium, nisi populo Dei iam ab aliis gentibus segregato. Tunc Aaron, etiam ante egressum Israelitarum ab Egypto, sacerdos a Deo ipso agnoscitur, Exod., IV, 14, et filii eius eadem dignitate investiuntur, Ibid., XXIX, 43, XXIV, 9 et 10 ; Levit., I, 5; ita ut ex eo tempore sacerdotium Aaronicum dicatur.

Insuper sacramenta quaedam tunc hominibus dari debuerunt. Etenim, ut ait Augustinus, lib. XIX contra Faustum, cap. 11, « in nullum nomen religionis, seu verum, seu falsum, coagulari homines possunt, nisi aliquo signaculorum vel sacramentorum visibilium consortio colligentur: quorum sacramentorum vis inenarrabiliter valet plurimum, et ideo contempta sacrilegos facit. Impie quippe contemnitur, sine quo non potest perfici pietas. » Ratio a S. Doctore prolata, Ibid., est quod « talium figurarum observatio, praenuntiatio Christi fuit. »

An debuerit, etiam ante peccatum, aliquod sacramentum dari ? Affirmative respondendum esse censemus, quia conditioni hominis per fidem ambulantis super terram congruit, ut per signa sensibilia ducatur ad bona invisibilia et aeterna. Nullum autem videtur exstitisse sacramentum in statu innocentiae, praeter lignum vitae in medio paradisi, Gen., II, 9. Et hoc sufficiebat, tum ad conservandum corporis vigorem indeficientem, quod non poterat naturaliter efficere, tum ad significandam gratiam supernaturalem qua anima spiritualiter vivit, ut dicit S. Thomas, 1 p., q. 102, a. 1, ad 4 : « Lignum vitae, inquit, est quaedam materialis arbor, sic dicta, quia eius fructus habebat virtutem conservandi vitam, ut dictum est q. 97, a. 4. Et tamen aliquid significabat spiritualiter ; sicut et petra in deserto fuit aliquod materiale, et tamen significavit Christum. » Non improbabiliter ergo, homine tune inscio, sed Deo iam omnia disponente ad reparandam ruinam hominis quam praeviderat, presignificabatur hoc ligno crux Christi, quae est verum lignum vitae in paradiso terrestri Ecclesiae Christiana plantatum.

Quaenam vero fuerint sacramenta post peccatum usitata ? Respondet Augustinus, lib. V contra Iulianum, cap. 11, num. 45, ubi iterum asserit sacramenta quaedam fuisse necessaria : « Non credendum est, ante circumcisionem, famulos Dei, quando quidem eis inerat mediatoris fides in carne venturi, nullo sacramento eius opitulatos fuisse parvulis suis : quamvis quid illud esset, aliqua necessaria causa Scriptura sacra latere voluerit. Nam et sacrificia eorum legimus, quibus utique sanguis ille figurabatur qui solus tollit peccata mundi. » Revera quidem sacrificia antiqua inter huius aetatis sacramenta recensenda esse videntur, quae nempe immolationem Christi in cruce adumbrabant et praenuntiabant, et fidem in mediatorem excitabant. Quibus addita fuit postea circumcisio, quae a Deo data est in signum foederis ab eo initi cum populo ex Abraham orituro, Gen., XVII, 10 et 11, sicut nunc Ecclesiae Christi nova membra adscribuntur per baptismum. Quae sacramenta effectum spiritualem producebant, non ex opere operato, ut sacramenta nova legis, sed ex opere operantis, id est ratione dispositionum eorum qui his utebantur.

Haec sunt praecipua lineamenta religionis primitivae, quam lex mosaica ampliavit et lex christiana complevit.]