Summa summae S. Thomae, Tomus III

[Iam animadvertimus obiectum revelationis esse posse vel veritates ordinis humana ratione superioris, cuiusmodi mysteria esse diximus, necnon ea quae a libero homine Dei cognosci nullo modo possent, atque ea quae, licet revelata, rationis humanae limitibus continentur.

* Duplex in hac materia intelligitur necessitas, absoluta scilicet, fundata super incapacitatem totalem rationis humanae ad alicuius generis veritatum cognitionem assequendam, et moralis, qua supponit tantum magnam difficultatem in veritatibus alterius generis sufficienter intelligendis.

Hac duplici distinctione posita,

Dico 1°: Absolute necessaria fuit divina revelatio, ut homo veritates supernaturales cognosceret. Et haec necessitas non est nisi hypothetice absoluta, ut patet, scilicet supposito fine supernaturali a Deo homini praestito, quem Deus praefixit secundum beneplacitum eius quod proposuit in eo, ut loquitur Apostolus, Ephes., I, 9.

Prob. ex S. Thoma, I Contra gentes, cap. 5|summa-contra-gentiles-liber-primus:liber.1/capitulum.5 : « Quia, inquit, ad altius bonum quam experiri in praesenti vita possit humana fragilitas homines per divinam providentiam ordinantur, oportuit mentem evocari ad aliquid altius quam ratio nostra in praesenti possit pertingere, ut sic disceret aliquid desiderare, et studio tendere in aliquid quod totum statum praesentis vitae excedit... » Est etiam necessarium huiusmodi veritatem ad credendum hominibus proponi, ad Dei cognitionem veriorem habendam. Tune enim solum vere Deum cognoscimus, quando ipsum esse credimus supra omne id quod de Deo cogitari ab homine possibile est, eo quod naturalem hominis cognitionem divina substantia excedit. Per hoc ergo quod homini de Deo aliqua proponuntur quae rationem excedunt, firmatur in homine opinio, quod Deus sit aliquid supra id quod cogitari potest... » Et ideo, quamvis ea quae supra rationem sunt ratio humana plene capere non possit, tamen multum sibi perfectionis acquiritur, si saltem ea qualitercumque teneat fide. Et ideo dicitur : Plurima supra sensum hominis ostensa sunt tibi, Eccli., III, 25. Et : Quae sunt Dei nemo novit, nisi Spiritus Dei... Nobis autem revelavit Deus per Spiritum suum, 1 Cor., II, 10 et 11. »

Hanc necessitatem hypothetice absolutam adstruit synodus Vaticana, constit. Dei Filius, cap. 2, de Revelatione. Postquam docuit quod ex divina revelatione veritates naturales « firma certitudine et nullo admixto errore cognosci possunt, » addit : « Non hac tamen de causa revelatio absolute necessaria dicenda est, sed quia Deus ex infinita bonitate sua ordinavit hominem ad finem supernaturalem, ad participanda scilicet bona divina, quae humanae mentis intelligentiam omnino superant, siquidem oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus iis qui diligunt illum, 1 Cor., II, 9. »

Cum cognitio veritatum quae captum naturalem humanae rationis excedunt, homini concessa non fuerit nisi in ordine ad finem supernaturalem a Deo nobis praefixum, sequitur hunc finem primum locum logice tenere in huiusmodi veritatibus, si excipias existentiam Dei, qua, ut infra dicetur, pertinet simul primario ad rationem et secundario ad fidem. Hoc testatur Paulus, ad Hebr., XI, 6, dicens : Credere oportet accedentem ad Deum quia est, et inquirentibus se remunerator sit. Postea veniunt mysteria quae manifestant, vel vitam intimam Dei, cuius contemplatione fruimur in caelis, scilicet Trinitas; vel media quibus hominem, a fine suo supernaturali devium per peccatum originale, Deus ad hunc finem reducit, nempe incarnatio Verbi et redemptio, necnon Ecclesia, sacramenta et alia huiusmodi ad congruum et verum cultum Dei pertinentia : quae omnia homo solo lumine naturali instructus nequidem suspicatus esset.

Dico 2°: Moraliter necessaria fuit revelatio divina, ut homo veritates naturales firma certitudine et nullo admixto errore cognoscere posset.

Prob. 1° ex Scriptura sacra. Sap., XIII, 1, 2, 6, 7, 10 : Vani sunt omnes homines, in quibus non subest scientia Dei, et de his quae videntur bona non potuerunt intelligere eum qui est, neque operibus attendentes, agnoverunt quis esset artifex : sed aut ignem, aut spiritum, aut citatum aerem, aut gyrum stellarum, aut nimiam aquam, aut solem et lunam, rectores orbis terrarum deos putaverunt... Et hi enim fortasse errant, Deum quaerentes et volentes invenire. Etenim cum in operibus illius conversentur, inquirunt, et persuasum habent quoniam bona sunt quae videntur... Infelices autem sunt, et inter mortuos spes illorum est, qui appellaverunt deos opera manuum hominum... et similitudinem animalium. Deinde, lepidissime demonstrata absurditate idololatriae, sapiens enumerat et acerrimis notis compungit multiplicia scelera ex ea nata. Rom., I, 18-22 : Revelatur ira Dei de caelo, super omnem impietatem, et iniustitiam hominum eorum qui veritatem Dei in iniustitia detinent, quia quod notum est Dei manifestum est in illis; Deus enim illis manifestavit. Invisibilia enim ipsius, a creatura mundi, per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque eius virtus et divinitas : ita ut sint inexcusabiles; quia, cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt, sed evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum; dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt. Ibi Apostolus, asserta revelatione naturali per rationem, ostendit eam fuisse prorsus insufficientem ut homines in vera Dei cognitione starent, et ei cultum competentem exhiberent : unde necessitas moralis novae et supernaturalis revelationis demonstratur, sicut et in textu praecedenti. Plura alia testimonia e sacris litteris erui possent.

Prob. 2° ex concil. Trident., sess. v, can. 1 et 2 : « Si quis non confitetur primum hominem Adam, cum mandatum Dei in paradiso fuisset transgressus, statim sanctitatem et iustitiam, in qua constitutus fuerat, amisisse..., totumque Adam, per illam praevaricationis offensam, secundum corpus et animam in deterius commutatum fuisse; anathema sit. » — « Si quis Adae praevaricationem sibi soli, et non eius propagini, asserit nocuisse...; anathema sit. » Ex quibus sequitur Adam et eius posteros, non tantum dona supernaturalia per peccatum amisisse, sed etiam in facultatibus et potentiis ipsi naturae inhaerentibus, et consequenter in intellectu et ratione naturali « in deterius commutatos fuisse; » unde, sibi derelicti, veritates etiam naturales iam non possunt satis lucide percipere, et firma certitudine, nullo admixto errore, cognoscere.

Prob. 3° rationibus a Doctore Angelico eximie deductis, I Contra gentes, cap. 4|summa-contra-gentiles-liber-primus:liber.1/capitulum.4 : « Hoc, inquit, de illa [veritate] ostendendum est, qua inquisitioni rationis pervia esse potest : ne forte alicui videatur, ex quo ratio haberi potest, frustra id supernaturali inspirationi credendum traditum esse. » Sequerentur tamen tria inconvenientia, si huiusmodi veritas solummodo rationi inquirenda relinqueretur.

» Unum est, quod paucis hominibus Dei cognitio inesset. A fructu enim studiosae inquisitionis, qui est veritatis inventio, plurimi impediuntur tribus de causis.

» Quidam siquidem impediuntur propter complexionis indispositionem, ex qua multi naturaliter sunt indispositi ad sciendum. Unde nullo studio ad hoc pertingere possent, ut summum gradum humanae cognitionis attingerent, qui in cognoscendo Deum consistit.

» Quidam vero impediuntur necessitate rei familiaris. Oportet enim esse inter homines aliquos qui temporalibus administrandis insistant, qui tantum tempus in otio contemplativae inquisitionis non possent expendere, ut ad summum fastigium humana inquisitionis pertingerent, scilicet Dei cognitionem.

» Quidam autem impediuntur pigritia. Ad cognitionem enim eorum quae de Deo ratio investigare potest, multa praecognoscere oportet, cum fere totius philosophiae consideratio ad Dei cognitionem ordinetur. Propter quod metaphysica, quae circa divina versatur, inter philosophiae partes ultima remanet addiscenda. Sic ergo non nisi cum magno labore studii ad praedictae veritatis inquisitionem perveniri potest: quem quidem laborem pauci subire volunt pro amore scientiae, cuius tamen mentibus hominum naturalem Deus inseruit appetitum.

» Secundum inconveniens est, quod illi qui ad praedictae veritatis cognitionem vel inventionem pervenirent, vix post longum tempus pertingerent, tum propter huiusmodi veritatis profunditatem, ad quam capiendam per viam rationis nonnisi post longum exercitium intellectus humanus idoneus invenitur; tum etiam propter multa quae praexiguntur, ut dictum est; tum propter hoc quod, tempore iuventutis, dum diversis motibus passionum anima fluctuat, non est apta ad tam alta veritatis cognitionem, sed in quiescendo fit prudens et sciens, ut dicitur in VII Physicorum, c. 3. Remaneret igitur humanum genus, si sola rationis via ad Deum cognoscendum pateret, in maximis ignorantiae tenebris, cum Dei cognitio, qua homines maxime perfectos et bonos facit, non nisi quibusdam paucis, et his paucis etiam post temporis longitudinem, proveniret.

» Tertium inconveniens est, quod investigationi rationis humana plerumque falsitas admiscetur, propter debilitatem intellectus nostri in iudicando et phantasmatum permixtionem. Et ideo apud multos in dubitatione remanerent ea quae sunt verissime etiam demonstrata, dum vim demonstrationis ignorant, et praecipue cum videant a diversis qui sapientes dicuntur diversa doceri. Inter multa etiam vera quae demonstrantur, immiscetur aliquando aliquid falsum quod non demonstratur, sed aliqua probabili vel sophistica ratione asseritur, qua interdum demonstratio reputatur. Et ideo oportuit, per viam fidei, fixa certitudine, ipsam veritatem de rebus divinis hominibus exhiberi.

» Salubriter ergo divina providit clementia, ut ea etiam quae ratio investigare potest fide tenenda praeciperet, ut sic omnes de facili possent divinae cognitionis participes esse, et absque dubitatione et errore.

» Hinc est quod dicitur : Iam non ambuletis sicut et gentes ambulant, in vanitate sensus sui, tenebris obscuratum habentes intellectum, Ephes., IV, 17 et 18. Et : Ponam universos filios tuos doctos a Domino, Is., LIV, 13. »

Idem docet synodus Vaticana, constit. Dei Filius, cap. 2, de Revelatione : « Sancta Mater Ecclesia tenet et docet, Deum, rerum omnium principium et finem, naturali humanae rationis lumine e rebus creatis certo cognosci posse ; invisibilia enim ipsius, a creatura mundi, per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur, Rom., I, 20 : attamen placuisse eius sapientiae et bonitati, alia, eaque supernaturali via, seipsum ac aeterna voluntatis suae decreta humano generi revelare, dicente Apostolo : Multifariam multisque modis olim Deus loquens patribus in prophetis, novissime, diebus istis, locutus est nobis in Filio, Hebr., I, 1. » Huic divinae revelationi tribuendum quidem est, ut ea quae in rebus divinis humanae rationi per se impervia non sunt, in praesenti quoque generis humani conditione ab omnibus expedite, firma certitudine et nullo admixto errore cognosci possint. » In praesenti ergo conditione, nempe intellectu humano per peccatum debilitato et non parum obscurato, nisi divina revelatione illustraretur et firmaretur, ratio humana non expedite, non firma certitudine, et multo admixto errore, etiam ea quae in rebus divinis ipsi per se impervia non sunt non cognosceret. Unde exsurgit necessitas moralis divinae revelationis. Quae sint autem notae divinae ac supernaturalis revelationis, dictum est in tractatu de Fide, dissert. II, ubi ut motiva credibilitatis religionis Christianae assignantur vaticinia prophetarum, miracula et modus mirabilis et plane divinus quo Religio Christi fuit fundata et propagata.]