Summa summae S. Thomae, Tomus III

[Tres causae numerantur quae obligationem restitutionis omnino tollunt, scilicet compensatio legitima, condonatio creditoris et authoritas publica.

Prima causa. Compensatio legitima.

Duplex est compensatio, legalis et extra-legalis. Prior fit, quando duo qui sunt ad invicem debitores, singuli in solutionem computant rem alteri debitam. Sic, v. g., tibi debeo centum pro tritico, et mihi centum debes pro vino: utrumque debitum per compensationem exstinguitur. Haec compensatio, quae manifeste licita est, dicitur legalis, quia lege confirmatur.¹ Posterior fit occulte, extra conditiones a lege statutas, et est proprii boni recuperatio per rei alienae occupationem. De hac sola nobis est agendum.

Dico: Occulta compensatio aliquando iusta et licita esse potest, si debitis conditionibus non careat.

Prob., quia, his conditionibus positis, nulla fit iniuria debitori, neque ulla sequitur perturbatio ordinis a iure statuti, neque ullum reipublicae infertur damnum. 1° Nulla fit iniuria debitori; nam supponitur te id tantum accipere quod certo tuum est, seu quod ex stricta iustitia tibi debetur. — 2° Nulla sequitur perturbatio ordinis a iure statuti, tuti, siquidem supponitur, vel iudicem adiri non posse, saltem sine notabili incommodo, vel eum ius partis laesae restituere non posse, quia deficiunt probationes iuridicae. Recte enim praetermitti dicitur id quod incassum quaereretur. — 3° Nullum reipublicae infertur damnum; satis enim ei consulitur per cautiones quae inter conditiones requisitas recensentur.²

Porro conditiones requisitae sunt : 1° Ut debitum sit certum, saltem moraliter; « In dubio enim melior est conditio possidentis. » Si dubium versetur tantum circa modum compensationis, et non plus accipiatur quam debetur, compensatio non est iniusta, imo neque illicita, si ex ratione vere probabili agatur. 2° Ut debitum non possit aliter recuperari saltem sine gravi incommodo; nam, si viae communes pateant, gravis iniuria debitori et ordini publico irrogaretur. 3° Ut compensatio fiat in eadem specie, in quantum est possibile. Secus, res debitoris, illo rationabiliter invito, iniuste permutaretur. 4° Ut non fiat cum damno debitoris, scilicet praecavendo ne bis solvat, si forte sit restituturus.³

Petes 1° utrum satisfecerit obligationi restituendi qui, debiti immemor, aliquid gratuito creditori donavit.

Resp. Quamvis plures negent, probabiliter affirmandum esse censemus, « Semper ac certe praesumitur quod debitor, si debiti sui fuisset memor, nequaquam donasset. Ratio est, quia semper censetur quisque, cum dat bona sua, velle potius satisfacere obligationi iustitiae, quam voluntati donandi, sive obligationi factae donationis; quae cum facta fuerit per errorem sive per debiti oblivionem, qua dedit causam donationi, manet rescindibilis ab eodem donante, qui in conscientia non tenetur ad eam implendam⁴ » Et hoc indubium videtur, si, prius soluto debito ex iustitia, donatio facta fuisset notabiliter onerosa; nam pauci vellent se ita gravare.

Petes 2° utrum famuli, quibus videtur salarium suum insufficiens esse, uti possint occulta compensatione.

Resp. Negative, generaliter loquendo. Constat 1° ex condemnatione sequentis propositionis, n. 37, ab Innocentio XI : « Famuli et famulae domesticae possunt occulte dominis suis surripere, ad compensandam operam suam quam maiorem iudicant salario quod recipiunt. » Quae propositio fuit reprobata ob generalitatem suam. 2° Ex ratione. Standum est pactis et conventionibus ex ultraqua parte bona fide initis. Ergo famuli nihil praeter salarium stipulatum sibi attribuere possunt; vel, si errore aut fraude fuerint decepti, licet illis contractum rescindere. 3° Ab inconvenientibus. Si talis compensatio ut in se licita haberetur, innumeris furtis via esset aperta; nam famuli facillime sibi persuaderent sua stipendia esse iusto minora, et sic nulla securitas dominis superesset. — Idem dic de operariis ad tempus conductis et omnibus artificibus vel mercatoribus.⁵

Dixi, « generaliter loquendo », quia, si famulus fuerit deceptus, si extraordinaria et indebita opera ei imponerentur, et dominus ei omnem retributionem correspondentem deneget, fas erit illi se compensare, cavendo ne iuste limites excedat.⁶ Et hoc non contradicit condemnationi propositionis supra relatae, nam evidens est Pontificem non intendisse obligare famulum contra iustitiam.⁷ Si vero famulus sponte sua augeat operas debitas, nihil potest surripere in compensationem; quia tunc censetur operam suam condonare, ad conciliandam sibi domini gratiam.

Petes 3° utrum damnatus a iudice ad solvendum debitum quod certo non contraxit, vel certo iam solvit, possit se compensare occulte.

Resp. Affirmative; quia sententia iudicis, etsi iuridice iusta, est formaliter iniusta, utpote innixa falsa praesumptione facti, proindeque conscientiam non ligat. Standum est quidem semper sententiae iudicis, si adsit probatio praesumptio iuris, nisi de iniustitia legis constet; secus autem, si sit simplex et falsa praesumptio facti, qua detecta, ille qui sententiam obtinuit, rem sibi adiudicatam restituere deberet, quia dominium ad eum non fuit valide translatum. Ita communiter.

Secunda causa. Condonatio.

Condonatio quae tollit obligationem restituendi, est remissio debiti libere facta a creditore habili ad condonandum, id est, qui habet dominium et administrationem rei sibi debita. Plures dicunt quod condonatio debet esse etiam spontanea. Sed videtur nobis certo sufficere ut sit libera; nam, si creditor adducatur ad debitum remittendum precibus et sollicitationibus quae libertatem eius integram relinquunt, non est dubitandum quin dominium rei valide ad debitorem transferat.

Non requiritur semper condonatio expressa, sed sufficit tacita, aut etiam praesumpta, modo sit moraliter certa. Ita communiter. Ratio est, quia ad rem alienam absque iniustitia accipiendam et retinendam, non requiritur positiva domini voluntas, sed sufficit ut ipse non sit positive invitus.⁸ Si vero dominus aestimandus sit invitus tantummodo quoad modum acquirendi, cum ius eius aliquo modo violetur, culpa non potest excusari a veniali.

Quomodo fiat condonatio in foro externo, videndum est in variis Codicibus.⁹

Tertia causa. Authoritas publicae potestatis.

Facultas transferendi dominium competit tum principi civili, in ordine ad bonum publicum temporale, tum summo Pontifici, in ordine ad bonum publicum spirituale. Inde sequitur restitutionis onus posse, iusta intercedente causa, tolli ab utraque potestate.

Huc referuntur quae supra de inventione thesauri, de praescriptione liberativa, de fructibus rei alienae bona fide perceptis fuse diximus. Quibus nonnulla hoc loco addere iuvat : 1° de sententia iudicis; 2° de compositione cum summo Pontifice; 3° de sanatione super Ecclesiae bonis iniuste alienatis.

I. Sententia iudicis, non falsa praesumptione innixa, sed freta veritate, tollit restituendi obligationem. Ratio est quia talis sententia fulcitur authoritate legum, quae, ratione boni communis, rerum dominium legitime transferunt.

Hinc, non teneris restituere : 1° si iudex, in poenam alicuius delicti a creditore tuo patrati, imponit hanc mulctam, ne tu ei restituas quod ipsi debes; 2° si ex aequitate adiudicat tibi aliquid quod alias in rigore iustitiae tibi non deberetur.

II. Compositio cum summo Pontifice tunc habetur, cum Romanus Pontifex, ex suprema sua potestate, ita transigit, ut una quidem pars debiti in pias causas impendatur, altera vero debitori condonetur, supplendo de thesauro Ecclesiae utilitatem spiritualem quae domino obveniret, si totum debitum in eleemosynas impensum fuisset.¹⁰

Ut compositio sit legitima, et debitorem in foro conscientiae liberet, requiritur : 1° Ut bona sint omnino incerta; si enim domini aliqualiter cognoscantur, ut in furtis minutis mercatorum fraudantium in pondere et mensura, non possunt sine iniuria directe et absque eorum consensu spoliari. 2° Ut adsit iusta causa; secus enim valida quidem esset compositio, sed illicita, in rebus ecclesiasticis; in caeteris vero, deficiente causa, etiam invalida foret, quia, in primo casu, summus Pontifex dispensat in lege propria, non item in secundo. — Si tamen causa iusta fuerit, compositio semel facta non revocatur, quamvis compareat dominus, quia dominium iam legitime translatum est. Ita Lugo, contra alios, qui volunt debitorem in eo casu teneri restituere domino illud in quo factus est ditior.¹¹

Haec compositio fit per bullam Cruciatae, pro illis quibus illa concessa est, v. g., in Hispania, in Sicilia, etc. Potest etiam obtineri a S. Poenitentiaria, cui concessa fuit, ex bulla Pastor bonus, facultas remittendi partem de male ablatis vel retentis, si dominus sit incertus, casus occultus et delinquens pauper. Pars vero quae non remittitur, eroganda est pauperibus, vel in pia opera impendenda, et quidem, si fieri possit, in ipsis locis ubi facta est iniusta illorum bonorum comparatio.

Ad episcopos quod attinet, verior sententia tenet, compositionis facultatem ipsis non competere, cum sit actus supremae potestatis.¹²

III. Sanatio super bonis Ecclesiae iniuste alienatis tunc fieri dicitur, cum summus Pontifex, qua supremus bonorum Ecclesiae administrator, ob iustam ac gravissimam causam istiusmodi alienationes convalidat. — Sic convalidavit alienationes quae tempore perturbationis Gallicae factae fuerunt. — Quae super re poni possunt sequentia.

Petes 1° quaenam Ecclesiae bona usurpata nunc retineri possint.

Resp. 1° Attendendum est, in variis regionibus, quando sanatio a Sancta Sede facta fuerit. Iam vero facta est : 1° Pro Anglia, post Henricum VIII, ex facultate a Iulio III Cardinali Polo concessa. — 2° Pro Gallia et Belgio, die 15 aug. 1801, per bullam Ecclesiam. — 3° Pro Pedemontio et Genuensi ducatu, die 20 dec. 1816, per Breve Datis ad nos demum. — 4° Pro regno utriusque Siciliae, die 7 martii 1819, per constit. In supremo. — 5° Pro Borussia, die 16 Iulii 1821, per constit. De salute animarum. — 6° Pro toto Sardiniae regno, die 14 maii 1828, per bullam Gravissime, Leonis XII.

Insuper : 1° Pro Gallia, Pius VII, die 20 oct. 1821, Breve ad episcopum Pictaviensem direxit, in quo declaratur factam concessionem applicari posse omnibus bonis ecclesiasticis a gubernio prius occupatis, id est, ante conventionem anni 1801, sive iam, sive nondum ea alienaverit. — 2° Pro Belgio similis facta est declaratio die 16 sept. 1833, per Breve Epistolam Gregorii XVI, ita ut quisque emere posset bona quae eo adhuc tempore a gubernio detinebantur.

2° Attendendum est ad appositas conditiones. Iamvero : 1° S. Poenitentiaria ita ad illustriss. D. Bouvier, 10 martii 1818, rescripsit : « S. Poenitentiaria, de expressa Apostolica authoritate consulenti oratori declarat, bona ecclesiastica (a gubernio Gallico occupata ante conventionem initam anno 1801)... in plena acquirentium proprietate esse, adeo ut ea retinere, iis gaudere atque alienare etiam illa tuto ac libere possint in foro tum externo tum interno, dummodo tamen acquisitio facta fuerit secundum leges tunc vigentes. Hortatur tamen acquirentes istos, ut pro sua pietate ac religione satisfacere velint piis missarum, eleemosynarum, aliarumque rerum similium, oneribus quae bonis illis olim forsan infixa erant.¹³ » 2° Prodierunt similia rescripta pro Italia superiori, annis 1845 et 1847.

Petes 2° quaenam bona ecclesiastica sint adhuc restituzioni obnoxia, et quomodo.

Resp. 1° Restitutioni obnoxia sunt ea omnia quae non condonavit Pontifex, nimirum : 1° bona quae non fuerunt a gubernio unquam occupata, sed eius manus effugerunt, quia vel apud privatos, v. g., eorum bonorum colonos, remanserunt, vel a privatis ipsis vi usurpata fuerunt; 2° bona quae fuerunt, initis iam cum Sancta Sede conventionibus, a gubernio occupata; 3° bona quae, dum inirentur conventiones, gubernium se traditurum esse Ecclesiae promisit, nec tamen postea tradita sunt. Haec omnia per se patent.

2° Horum bonorum restitutio facienda est iuxta regulas¹⁴ quibus subiacent possessores bonae vel malae fidei, prout nempe usurpatores, eorumve haeredes, in bona vel in mala fide versantur.

Nota. Condonatio a summo Pontifice facta non liberat per se a censuris ecclesiasticis quas usurpatores incurrerunt. Attamen Leo XII, bulla Gravissime, omnes regni Pedemontani sive laicos sive ecclesiasticos absolvit a quibuscumque censuris et poenis hac de causa incursis.

Petes 3° an possit obtineri facultas emendi bona Ecclesiae usurpata et nondum condonata, v. g., bona in Italia ab anno 1860 usurpata ?

Resp. « Hodie ab Ecclesia non ita facile conceditur haec facultas, nisi extraordinariae adsint circumstantiae, vel agatur de personis quae morum probitate et zelo religionis conspicuae sint, quaeque ad praedictam emptionem praecipue maiori Ecclesiae et personarum ad quas eadem bona de iure pertinent utilitate, prudenti iudicio, motae censeantur, quae insuper providere debent vel testamento, vel alio modo, ut illa bona post mortem ad eos proveniant, qui sint servaturi Ecclesiae praescriptionem.¹⁵ »

Porro, ut talis facultas obtineatur, recurrendum est ad S. Poenitentiariam, declinato nomine et cognomine petentis, et obtenta proprii episcopi commendatione. Facultas pro concessione mitti solet ad Ordinarium dioecesis, qui ea utitur sub sequentibus conditionibus ab iisdem personis acceptandis et subscribendis, atque in cancellaria episcopali caute servandis, videlicet : « 1° Retinendi eadem bona ad nutum Ecclesiae, eiusque mandatis subinde parendi. — 2° Conservandi eadem bona, ac in eis rem utilem gerendi. — 3° Satisfaciendi piis oneribus, si quae dictis bonis adnexa sint, et ex fructibus eorumdem subveniendi personis et ecclesiis ad quas respective eadem bona de iure pertinent. » (In aliis Rescriptis legitur : « Et erogandi reditus eorum bonorum, qui, facta proportione, excedant solutum pretium, vel in favorem personarum aut locorum piorum ad quas dicta bona de iure pertinent, vel in satisfactionem pretii in emptione soluti, quatenus emptori reddere velit, et de consilio Ordinarii. ») 4° Certiorandi haeredes et successores de huiusmodi obligationibus per syngrapham, ad hoc ut et ipsi sciant ad quid teneantur. »

Haec pariter esse solent conditiones, quando Ordinario conceditur facultas, sive per se, sive per confessarios bene visos, indulgendi emptoribus ut retineant bona; licentia empti, praevia absolutione a censuris et poenis ecclesiasticis, cum paenitentia salutari.

« Quoad vero adimplenda onera bonis adnexa, et subveniendi ex fructibus, etc., potest computari illud quod a gubernio iam solvitur personis et ecclesiis spoliatis. » S. Poenitentiaria, 23 martii 1873.