Summa summae S. Thomae, Tomus III

(D. Thomas, q. 32.)

Eleemosyna graece idem est ac latine misericordia; in communi tamen usu misericordia sumitur pro virtute seu habitu, et eleemosyna pro actu : Definiri potest¹ : « Opus quo datur aliquid indigenti ex compassione, propter Deum. » In qua definitione eleemosyna non sumitur, ut saepe solet, pro re data, sed pro actione dandi. Dicitur, « propter Deum, » quia hic agitur de eleemosyna christiana, prout distinguitur a philosophica, quae fit ab ethnico vel quovis alio, sine ordine ad Deum.

Est actus elicitus a misericordia² ; est enim misericordia « virtus inclinans voluntatem ad alienae miseriae compassionem et sublevationem, » et imperatus a charitate; misericordia enim est effectus charitatis, et ex eius quasi visceribus nascitur, siquidem ex amore proximi nascatur voluntas sublevandi eius miseriam, quam velut nostram reputamus. Quod si fiat eleemosyna ex alio motivo, puta ad satisfaciendum pro peccatis, erit actus imperatus a religione.

Duplicis generis sunt eleemosynae³ , corporales et spirituales, iuxta duplicem miseriam seu defectum hominis, corporis scilicet et animae.

Septem sunt eleemosynae corporales⁴ , scilicet pascere esurientem, potare sitientem, vestire nudum, recolligere hospitem, visitare infirmum, redimere captivum et sepelire mortuum, quae in hoc versu continentur.

Visito, poto, cibo, redimo, tego, colligo, condo.

Sunt etiam septem eleemosynae spirituales⁵ , scilicet docere ignorantem, consulere dubitanti, consolari tristem, corrigere peccantem, remittere offendenti, portare onerosos et graves, et pro omnibus orare, quae etiam hoc versu continentur.

Consule, castiga, solare, remitte, fer, ora.

Ita tamen quod sub τὸ consule, intelligantur consilium et doctrina.

Notandum 1° praeceptum eleemosynae esse affirmativum, et ideo, licet semper obliget, non obligat tamen pro semper. Obligatio autem eius a duobus pendet, et metienda est a necessitate aliena et facultate propria; nimirum, ex parte dantis, ut habeat bona superflua, ex parte recipientis, ut patiatur aliquam necessitatem.

Unde

Notandum 2° ex parte accipientis triplicem distingui necessitatem, extremam, gravem et communem. Extrema est, cum vita proximi evidenter periclitetur, nisi ei succurratur: nec expectandus est articulus mortis, in quo non amplius prodesset eleemosyna. Necessitas gravis est, quando mors, non equidem evidenter imminet, sed probabiliter timetur; aut evidenter imminet aliquod notabile damnum minus morte, ut gravis morbus, abscissio membri, durus et diuturnus carcer, amentia, gravis diffamatio, amissio status, sic ut quis cogatur miseram vitam agere hominibus suae conditionis indignam. Communis necessitas est quam patiuntur pauperes communes ostiatim mendicantes, qui quamvis indigeant et non nisi necessaria vitae petant, quia tamen a multis petunt et accipiunt, eorum necessitas non censetur gravis, sed communis.

Notandum 3° ex parte dantis, bona quae habet posse esse illi dupliciter necessaria et superflua, scilicet quantum ad vitam et quantum ad statum¹ . Necessaria vitae sunt quae requiruntur necessario ad conservandam vitam suam et suorum, quorum cura ipsi incumbit, ut parentum, uxoris et liberorum. Ad vitam autem conservandam necessario requiritur victus, amictus et domicilium. Reliqua bona praeter ipsa sunt superflua vitae. Necessaria statui sunt, sine quibus quis non potest convenienter vivere secundum statum et conditionem suam. Unde bona superflua statui sunt, sine quibus potest decenter suum et familiae statum conservare.

Notandum 4° hanc decentiam status non consistere in indivisibili, sed admittere latitudinem² . Caveant tamen nobiles et potentes ne, secundum abusum hodierni temporis, summum quemque luxum reputent esse de ratione et decentia sui status.

Item in iudicando necessario status, non est tantum habenda ratio praesentis temporis, sed etiam futuri³ ; quod enim nunc non est necessarium, potest prudenter iudicari fore postea necessarium, ut pro tempore morbi, senectutis, belli imminentis, pro educandis et dotandis liberis, pro augendo decenter statu, cuius tamen spes sit probabilis.

Sed cavendum ne ex ambitione aut ex avaritia fingantur necessitates futurae, ubi nulla est illarum probabilitas, ut si caecus fieres, si domus combureretur, etc. Notanda sunt singulariter verba Authoris⁴ : « Nec oportet, inquit, quod consideret omnes casus qui possunt contingere in futurum; hoc enim esset de crastino cogitare, quod Dominus prohibet, Matth., VI, 34. Sed debent diiudicari superfluum et necessarium, secundum ea quae probabiliter ut in pluribus occurrunt. » Alioquin omnia semper forent necessaria, et nulla unquam in divitibus essent superflua; quod damnatum est ab Innocentio XI, in haec propositione: « Vix in saecularibus invenies, etiam in regibus, superfluum statui. Et ita vix aliquis tenetur ad eleemosynam, quando tenetur tantum ex superfluo statui. » Est 13ª. Unde in his, tam pro praesenti quam pro futuro tempore, vir timoratus consulat directorem prudentem et doctum, et eius stet iudicio; nulla enim alia regula certior hac in re statui potest. His notatis,

Dico 1° : Dare eleemosynam est in praecepto naturali et divino positivo⁵ .

De praecepto naturali constat ex hoc principio generali legis naturae : Quaecumque vultis ut faciant vobis homines, et vos facite illis. Atqui nullus est in vera necessitate positus, qui non velit ut sibi subveniatur ab habente facultatem. Ergo. Ex quo inferes, nec ipsos infideles eximi ab obligatione dandi eleemosynam.

Quantum ad praeceptum divinum positivum, constat ex Scripturis. Prov., XXI, 13, dicitur : Qui obturat aurem suam ad clamorem pauperis, et ipse clamabit, et non exaudietur. Eccli., IV, 1 : Eleemosynam pauperis ne defraudes, et oculos ne transvertas a paupere. Et ibid., XXIX, 12 : Propter mandatum assume pauperem, et propter inopiam eius ne dimittas eum vacuum. Sed praecipue Christus⁶ , Matth., XXV, 41 et 42 : Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum... Esurivi enim, et non dedistis mihi manducare, etc. Nullus autem damnatur, nisi propter omissionem actus qui fuit ei praeceptus.

Prob. ratione⁷ . Cum dilectio proximi sit in praecepto, necesse est omnia illa cadere sub praecepto, sine quibus dilectio proximi non conservatur. Atqui ad dilectionem proximi pertinet ut proximo non solum velimus bonum, sed etiam operemur, secundum illud, I Ioann., III, 18: Non diligamus verbo, neque lingua, sed opere et veritate. Ad hoc autem quod velimus et operemur bonum alicuius, requiritur quod eius necessitati subveniamus; quod fit per eleemosynam. Ergo eleemosynarum largitio est in praecepto.

Ex hac conclusione sequitur quod sub mortali teneamur facere eleemosynam patienti extremam necessitatem, ex bonis tam natura quam statui superfluis; quia, cum istud praeceptum in aliquo casu obliget, nullus est certior, quam ubi est necessitas extrema ex parte recipientis, et sunt superflua naturae et statui ex parte dantis. An autem in aliis casibus obliget ?

Dico 2° : De superfluis natura, etsi necessariis statui, tenemur sub mortali facere eleemosynam patienti extremam necessitatem. Est communis.

Prob. 1° ex cap. III Luc., 9-11, ubi Christus dicebat turbis : Omnis arbor non faciens fructum bonum, excidetur et in ignem mittetur. Et interrogabant eum turba, dicentes : Quid ergo faciemus? Respondens autem, dicebat illis : Qui habet duas tunicas, det non habenti, et qui habet escas, similiter faciat. Ex prioribus verbis huius textus patet, hic agi de praecepto rigoroso, et non solum de consilio. Patet ex posterioribus, nos teneri succurrere extreme indigenti, etiam de necessariis ad statum, prout debet censeri secunda tunica. Et ita interpretatur Hieron., Epist. 150. Huc etiam pertinet illud solemne Ambrosii: « Pasce fame morientem. Si non pavisti, occidisti. »

Prob. 2° ratione. 1° Secundum ordinem charitatis, debemus plus diligere vitam proximi, quam status nostri decentiam. Ergo. 2° Qui est in extrema necessitate, potest ab altero surripere quae sunt ipsi superflua quoad vitam, etsi necessaria quoad statum, nec quisquam potest iure illum impedire ; quia, ut superius dicebamus ex Authore, in extrema necessitate omnia sunt communia. Ergo tenebatur alter illi dare.

Neque tamen ex hac conclusione inferas, divitem aut nobilem teneri se a suo statu deiicere, vel ingentem pecuniae summam, puta millia aureorum, etsi suo statui non omnino necessaria, expendere pro salvanda vita unius privati in extrema necessitate positi : 1° Quia, licet vita hominis secundum se sit pretiosior alterius statu et toto censu, in ordine tamen ad bonum publicum magis valet magna bonorum seu pecuniarum quantitas, quam vita unius privati. 2° Quia nemo tenetur acrius vitam proximi quam suam conservare. Nullus autem tenetur ad vitam suam conservandam sic opes effundere, ut sanus vel liber factus, miser evadat; id enim moraliter morti comparatur ; neque etiam tenetur ingentem pecuniae summam expendere pro comparandis sibi exquisitissimis medicamentis. Ergo a fortiori ad haec non tenetur pro altero. Itaque ordinariis mediis praecipit charitas succurrere, non extraordinariis. Unde in his casibus opus est consilio viri prudentis, qui attentis circumstantiis, dicat quantum quis de suo statu minuere et de superfluo dare debeat.

[Advertendum quod, si proximus rei usu tantum egeat, propter necessitatem momentaneam, sufficit ei rem commodare. Unde obligatio impletur, si ab hostibus spoliato vestem commodes, vel vulnerato equum, donec domum reversus fuerit. Ratio est, quia ille non est absolute pauper tempore necessitatis, quae brevi cessare debet.⁸]

Dico 3° : In gravi necessitate proximi tenemur sub mortali illi subvenire de aliquo modo necessariis statui. Sic exprimo conclusionem, quia minor est obligatio in necessitate gravi, quam in extrema, et ideo minus tribuendum de necessariis statui. Est communior.

Prob. 1° ex illo, I Ioann., III, 17 : Qui habuerit substantiam huius mundi, et viderit fratrem suum necessitatem habere, et clauserit viscera sua ab eo, quomodo charitas Dei manet in eo ? Non est verisimile Apostolum loqui de sola extrema necessitate, quae rarissima est. Et qui habet sufficientia vitae et statui, vere dicitur habere substantiam huius mundi. Ergo.

2° Charitas exigit ut proximo gravem necessitatem patienti, ut si, v. g., gravi morbo laboret, frigore acriter affligatur, famae vel honoris grave periculum patiatur, subveniamus, dum possumus absque gravi nostro incommodo. Ergo tenemur illi subvenire de aliquo modo necessariis statui ; id enim non est grave incommodum, quippe quod facile resarciri potest.

Dico 4° : In necessitate communi, quilibet tenetur aliquando, pro loco et tempore, facere eleemosynam de superfluo status.

Attende ad terminos conclusionis. Dicitur, « aliquando, pro loco et tempore ; » quia dives habens superflua, non tenetur semper et omnibus pauperibus occurrentibus dare, neque huic determinate, sed aliquando, modo uni, modo alteri, prout prudens iudicaverit. Dicitur, « de superfluo, » et non superflua status ; quia non tenetur statim omnia superflua status dare in communi necessitate, sed potest reservare, vel in alios pios usus, vel ad augendum rationabiliter statum, aliasve possessiones acquirendas, vel etiam pro maiori necessitate pauperum aut reipublicae.

Conclusio sic intellecta videtur nunc communis, praesertim post damnatam hanc propositionem ab Innocentio XI : « Vix in saecularibus, etc., » ut supra, notamine 4° ; ita ut qui nunquam faceret eleemosynam, aut proponeret nunquam facere de superfluo status in communibus necessitatibus, non videatur excusandus a peccato mortali.

Prob. itaque 1° conclusio ex locis iam citatis Scripturae et aliis, I Ioann., III, 17 : Qui habuerit substantiam huius mundi, etc. I Tim., VI, 17 et 18 : Divitibus huius saeculi praecipe,... facile tribuere, communicare. Non autem facile tribuerent, qui expectarent gravem aut extremam necessitatem. Confer alia loca in prima conclusione.

Prob. 2° ratione. 1° Quisque tenetur ex charitate diligere proximum sicut seipsum. Atqui non diligit proximum sicut seipsum, qui magis diligit sibi superflua, quam fratri necessaria ad sublevandam eius necessitatem. Ergo. 2° Quamvis singulae necessitates communes non sint ita quid grave, ut hanc vel illam praeterire sit peccatum, attamen multae occurrentes in aliqua civitate, efficiunt notabile gravamen et gravem miseriam, quam divites debent singuli pro aliqua parte sublevare. Ergo, quamvis non sit praeceptum dare singulis, huic vel illi, eleemosynam, est tamen praeceptum aliquando dare, pro loco et tempore. 3° Si nullus dives, habens absolute superflua, teneatur dare eleemosynam in necessitate communi, brevi communis necessitas evadet gravis, et gravis extrema. Ergo.

[Multi negaverunt, cum S. Antonino, hanc obligationem esse gravem, quia, cum pauperum communis miseria sit levis et tolerabilis, culpa non videtur gravis, si quis eis auxilium deneget. At est communior sententia hic exposita, quam amplexus est S. Lig., propter easdem rationes⁹. « Si quis dives et abundans diu neget omnes eleemosynas, cum proposito dandi meliore et commodiore loco ac tempore, vel egentioribus, vel in alium pium usum convertendi, is non peccat, cum habeat iustam causam negandi¹⁰ » At vero talis facile subiaceret obligationi indirecta pauperibus communibus saltem aliquoties subveniendi, nimirum ne haec agendi ratio, cuius motivum omnibus non patet, pluribus in occasionem scandali cederet.]

Petes 1° utrum quis satisfaciat praecepto eleemosynae, pauperi mutuando, commodando, vel vendendo credito.

Ante responsionem, nota aliquem posse esse dupliciter pauperem, simpliciter et secundum quid. Voco pauperem simpliciter, qui neque actu, hic aut alibi, habet bona, neque est in potentia propinqua ut habeat ; pauperem secundum quid, qui, licet non habeat hic bona quibus iuvari nunc possit, habet tamen alibi, vel est in potentia propinqua ut habeat, sive per artem et industriam, sive per expectatam haereditatem.

Resp. 1°. Non satisfit praecepto eleemosynae, subveniendo illi qui simpliciter est pauper, mutuando, commodando, aut vendendo credito.

Prob. 1° Quia certum est eleemosynam esse in praecepto. Atqui mutuare, commodare, vendere credito, non est facere eleemosynam ; eleemosyna enim gratis datur, neque qui petunt mutuum, commodatum, aut emunt credito, dicuntur petere eleemosynam. Ergo. 2° Inhumanum et ridiculum foret dare pauperi qui nihil, neque in re, neque in spe, habet, sub conditione restituendi in posterum. Ergo.

Resp. 2°. Satisfit praecepto eleemosynae, subveniendo pauperi secundum quid, mutuando, commodando, aut vendendo credito ; quia pauper secundum quid non est vere pauper, et praesens necessitas tollitur ipsi mutuando, commodando aut vendendo credito. Intellige de maioribus eleemosynis, non de minutis ; insolitum est enim et inhumanum foret obligare mendicantes ad refusionem.

[Petes 2° quantum divites teneantur pauperibus erogare.

Resp. Non tenentur totum superfluum sic impendere ; sed nec sufficit erogare tam modicam partem, pro quantitate suae substantiae, ut, si alii divites eadem parcimonia uterentur, pauperibus subsidium deesset. Communiter autem censetur divites huic obligationi satisfacere largiendo pauperibus in necessitate communi constitutis quinquagesimam partem suorum redituum ; quae proportio minui potest, cum divitiae multum excedunt¹. Excipe beneficiatos, qui tenentur totum suum superfluum pauperibus aut operibus et locis piis distribuere, ut suo loco videbitur.

Petes 3° ex quibus bonis dari debeat aut possit eleemosyna.

Resp. 1° Ex propriis, quorum quis liberam habet administrationem²

Dico, « ex propriis, » quia non licet ex bonis restitutioni obnoxiis ; nec licet aere alieno gravatis, cum damno creditorum ; nec licet filiis ex bonis parentum, nec famulis ex bonis haeredum, nisi venia fuerit illis rite concessa. Dico, « quorum quis liberam habet administrationem. » Unde uxor non debet extraordinarias eleemosynas elargiri sine mariti consensu, nisi ex bonis propriis, quorum ipsa scilicet dominio et plena administratione gaudet, quorumque fructus percipit. Ordinarias tamen et communes eleemosynas facere potest ex bonis domesticis, iuxta morem uxorum suae conditionis ; id vero etiam marito prohibente, quia non est rationabiliter invitus, et consuetudo hoc ius uxoribus tribuit.

Resp. 2°. Ex alienis, si vel pauper sit in necessitate extrema, et de propriis ei dari non possit ; vel dominus consentiat, aut consentire rationabiliter praesumatur. Hinc filiis licet largiri tenues eleemosynas, et famulis panem et similia³.

Similiter possunt tutores ex bonis sibi commissis dare illas modicas eleemosynas quas dare deberent pupilli, cum eorum personam gerant⁴]

Petes 4° utrum possit fieri eleemosyna de illicite acquisitis.

Resp. Si acquisitio ipsa sit illicita et iniusta, ut in furto et rapina, non licet ; quia illa sunt obnoxia restitutioni, nisi forte pauper esset in extrema necessitate, cui aliter succurri non posset.

Si autem ipsa acquisitio non sit illicita, sed tamen id ex quo acquiritur est illicitum, ut quando mulier acquirit per meretricium, licet ; quia, quamvis turpiter exerceat meretricium, in eo tamen quod accipit non agit iniuste. Hanc materiam fuse disputatam habes de Contractibus, dissert. I, art. 8.

Petes 5° quis possit facere eleemosynam.

Resp. Per se loquendo, is et solus potest facere eleemosynam, qui habet liberam administrationem suorum bonorum⁵. Pro quo vide dissert. II de Contractibus, art. 2, § 2. Ubi expendimus quis donare possit, et plura resolvimus circa minorennes, filios-familias, uxores et religiosos, quae ad praesentem quaestionem pertinent. Confer etiam dissert. II de Iustitia, art. 3.

Petes 6° utrum clerici strictius quam laici teneantur ad eleemosynas.

Resp. affirmative, praesertim ex bonis ecclesiasticis congruae sustentationi superfluis. Pro quo vide plura dissert. III de Iustitia, art. 3, conclus. 2.

Petes 7° utrum fictus pauper peccet petendo et accipiendo eleemosynas, teneaturque illas restituere.

Resp. affirmative ; quia dantes non censentur dare nisi pauperi, et sub ea conditione tacita, quod sit pauper. Unde haec donatio est nulla et receptio furtum, iuxta Catechismum Tridentinum, III part., in 7um praeceptum Decalogi, n. 17, 5° : « Furtum, inquit, praeterea facere videntur, qui fietis simulatisque verbis, quive fallaci mendicitate pecuniam extorquent ; quorum eo gravius est peccatum, quod furtum mendacio cumulant. » Debent ergo restituere veris pauperibus, quia donantes censentur abdicasse harum eleemosynarum dominium in favorem pauperum.

Quidam excipiunt minutas et ordinarias eleemosynas ; quia, inquiunt, praesumitur has fieri absolute. Sed ista praesumptio non videtur nobis satis fundata. Si tamen quis esset vere pauper, sed fingeret se pauperiorem, ut facilius aut largiorem obtineret eleemosynam, non videtur adstrictus restitutioni ; quia est communis opinio, quod pauperes exaggerent ordinarie suam paupertatem, et id supponunt donantes.

[Petes 8° utrum qui praeficitur distributioni eleemosynarum, possit sibi retinere partem, si vere sit pauper.

Resp. affirmative, cum non sit peioris conditionis quam alii pauperes⁶. Excipe tamen nisi designati sint pauperes quibus faciendae sunt eleemosynae, exclusis quibusvis aliis.

Petes 9° utrum magistratus possint impedire ne in suis locis pauperes extranei mendicent.

Resp. non posse omnes omnino impedire ; quia plures sunt pauperes qui e suis locis natalibus exulare coguntur, sive sententia iudicis, sive quia ibi habent inimicos aut dedecus passi sunt, sive quia urbes et pagi vel incursione hostium vel incendio sunt devastati ; et hi tamen debent vivere. Unde autem vivent, si ab omnibus repellantur ? Inde patet legitimum charitatis usum impedire, et ius pauperum laedere, magistratus qui absolute et indiscriminatim prohibent ne in suis territoriis pauperes mendicent.

Petes 10° utrum facienda sit eleemosyna voluntarie pauperibus, qui, si vellent, non egerent.

Resp. faciendam esse iis qui sunt voluntarie pauperes propter Christum et ex amore virtutis, sive in religione, sive extra, ut fuit S. Benedictus Iosephus Labre ; quia ob iustam causam et ex vocatione divina ad hunc statum se demittunt, et reperitur in illis obiectum misericordiae. Vide Angelicum, infra q. 187, a. 3, 4 et 5, et Opusc. Contra impugnantes religionem. Iis vero qui sunt pauperes ex ignavia, amore otii et cupiditate lucri, non est facienda eleemosyna, tum quia illis non licet mendicare, tum quia charitas sic erga eos exercita eorum ignaviam et cupiditatem foveret. Non est tamen curiosius inquirendum de conditione mendicantium, ne forte veri pauperes subsidio sibi necessario fraudentur. Plures sunt enim qui ex verecundia se pauperes declarare non audent ; minus autem est incommodi dare non indigenti, quam denegare indigenti.]