Summa summae S. Thomae, Tomus III

Petes 1° quid sit miraculum.

[Miraculum nominatum est a mirando, et ideo vi vocis significat rem admiratione dignam. Porro admiratio causatur propter quodcumque mirum, et fit potissimum in quadruplici casu : 1° Mirum est aliquid ex rei magnitudine vel arte quae in ea elucet. Unde septem illa mundi antiqua opera tanta industria elaborata totiesque decantata, mirabilia fuerunt nuncupata et pro miraculis celebrata. Hoc latissimo sensu sumpta miracula ad nos non pertinent.

2° Mirum dicitur quod, cum causam habeat quae percipientis captum excedat, movet eius admirationem, et eum ad inquirendam hanc causam impellit. Tale est, V. g., lumen arcticum, quod a physicis nondum peremptorie fuit explicatum. 3° Mirum dicitur quod raro evenit. Huiusmodi facta saepe miracula dicuntur, sed non sunt, quia ordinem totius naturae non excedunt. 4° Mirum est, et miraculum large dicitur, opus quod excedit facultatem humanam, licet non superet naturalem potentiam aliquorum agentium superiorum, nempe angelorum et etiam daemonum. De hoc infra, comparative ad miraculum proprie dictum, quod mox est definiendum.

Miraculum respuunt : 1° Atheistae, qui negant res mundanas habere causam superiorem extra se existentem. 2° Deistae, qui Deum huius mundi curam habere non admittunt, statuentes Deum in mundum influere non posse. Negatur simul, cum providentia, possibilitas miraculorum.

3° Pantheistae, qui omnia in mundo fieri docent absoluta necessitate. 4° Ex theistis illi rationalistae qui, ex odio religionis christianae, varias antitheses excogitant quibus eam impugnent, et contra miracula insurgunt, ut argumentum ex iis in favorem huius religionis depromptum e medio tollant. 5° Neoplatonici, qui dixerunt nihil Dei auxilio opus esse ei qui artem theurgicam didicit, qua quandoque potest naturae leges turbare.]

Resp. Miraculum est effectus omnipotentiae divinae contra leges communes et supra omnes vires totius naturae, seu, ut dicit S. Thomas, praeter ordinem totius naturae¹. Unde neque angeli, neque daemones, neque ulla quaevis creatura potest propria virtute facere verum miraculum, sed solus Deus, qui cum, condendo, naturam, illi libere leges constituit, sic solus illis potest ad nutum derogare. Neque inde sequitur quod Deus mutetur, ut stupide fingit Spinosa; non enim mutat voluntatem faciendo miraculum, sed facit in tempore quod ab aeterno decrevit facere.

Quando ergo angeli vel sancti dicuntur facere miracula, non est sensus quod habeant in se virtutem habitualiter permanentem faciendi miracula². Cum enim principium operandi miracula se extendat ad omnia quae supernaturaliter fieri possunt, nihil est aliud quam omnipotentia divina quae nulli creaturae communicari potest. Et aliunde sequeretur quod possent facere miracula quando vellent, quod est falsum. Patet ex interrogatione Apostolorum, Matth., XVII, 18 : Quare nos non potuimus eiicere illum? scilicet daemonem. Item Elizaeus non potuit suscitare filium viduae per sui baculi applicationem. Item Paulus petiit a se removeri stimulum carnis, nec obtinuit. Sensus est ergo quod ad eorum sive postulationem, sive vocem, sive contactum alicuius ad se pertinentis, Deus operetur miraculum, utens iis rebus tamquam instrumentis.

Petes 2° utrum miraculum sit possibile.

Resp. affirmative.

1° Est de fide. Concilium Vaticanum, sess. III, constit. Dei Filius, ita definivit : « Si quis dixerit miracula nulla fieri posse, proindeque omnes de iis narrationes, etiam in Scriptura sacra contentas, inter fabulas vel mythos ablegandas esse... ; anathema sit. »

Prob. ratione. Possibile est miraculum, si non repugnet neque ex parte Dei creatoris, neque ex parte naturae creatae. Atqui neutra ex parte repugnat. Ergo.

Prob. prima pars. Miraculum esset impossibile ex parte Dei, si eius potentia vel eo usque non extenderetur, vel ordine iam inter res creatas statuto ligaretur. Atqui neutrum admitti potest. Ergo. — Prob. prima pars min. Qui potest plus, potest et minus, in eodem genere. Atqui plus est omnia e nihilo producere, quam exceptionem, id est miraculum, facere. Minus est solis cursum sistere vel illi tenebras per diem offundere, quam perpetuum motum illi imprimere ; minus est omissam vitam homini reddere, quam eam infinitis hominum millibus quotidie impertiri aut conservare : quae facta sunt miraculosa. Ergo. — Prob. secunda pars min. Potentia Dei statuto ordine ligaretur, vel quia hic ordo per creationem necessarius factus esset, vel quia Deus, propter suam immutabilitatem, illum mutare non posset. Atqui neutrum admitti potest. Non primum. Nam vere necessarium non est, nisi quod, supposita existentia, est essentialiter tale. Atqui ordo mundi non est essentialiter talis, sed mere contingens, quia aliter a nobis concipitur et Deus libere eum instituit, siquidem Deus est absolute liber in suis operationibus externis. Ergo. Non secundum. Quamvis enim miraculum legibus naturalibus deroget, nullam mutationem in Deo importat. Cum enim Deus ab aeterno mundum creare constituit, eique tales leges generales dare decrevit, simul statuit his legibus in casibus praevisis et determinatis derogare, ad manifestandum gloriam suam : unde, ut optime ait Augustinus, lib. I Confess., c. 4, « opera mutans, nec mutat consilium. » Ergo. — Adde quod, si proprie loqui velimus,

Deus non regit genera et species, quae non sunt nisi ideae abstractae, et ut talia sunt immutabilia, sed regit individua, quae sola realia sunt; neque ea regit legibus universalibus, quae pariter non sunt nisi in conceptu nostro, exinde ortae, quod nos conspiciamus Deum modo uniformi individua cuiusvis generis gubernare, sed voluntate peculiari regit individua singula : unde, respectu uniuscuiusque, sive illud intra modum consuetum contineat, sive illud aliter tractet, ad finem propositum obtinendum, in utroque casu decretum suum aeternum executioni mandat, et semper verificatur quod de seipso dixit, Malach., I, 6 : Ego Dominus, et non mutor.

Prob. secunda pars, scilicet quod miraculum non repugnat ex parte naturae creatae. Nam 1° natura a Deo ita dependet, ut lutum a figulo, et etiam magis absolute, quia Deus non tantum ex materia praexistente orbem condidit, sed materiam ipsam libere creavit. 2° Materia, utpote essentialiter iners et otiosa, ad motum vel quietem, ad hanc vel illam figuram partiumque dispositionem plane est indifferens. Potest igitur hunc vel illum modum accipere, hanc vel illam formam induere, hanc vel illam partium dispositionem suscipere, sicque ad miraculum accommodari. Ergo.

Petes 3° utrum miracula vim habeant probandi veritatem revelationis.

Resp. affirmative cum S. Thoma, 2. 2ae, q. 178, a. 2, c : Miracula fiunt « ad veritatis praedicata confirmationem. »

Est de fide definitum a concilio Vaticano, sess. III, constit. Dei Filius : « Si quis dixerit... nec miraculis divinam religionis christianae originem rite probari ; anathema sit. »

Prob. 1° Scriptura sacra. Cum doctrina supernaturalis non habeat evidentiam intrinsecam, ut appareat eius evidentia extrinseca seu credibilitas, eiusmodi motivis plena est Scriptura. Et quidem 1° quod Deus solus sit author miraculi, testantur Apostoli, ut vim et valorem miraculi demonstrent. Sic S. Petrus ait, Act., I, 12 : Viri Israelitae, quid miramini in hoc, aut nos quid intuemini, quasi nostra virtute aut potestate fecerimus hunc ambulare? Ergo miraculum est semper opus Dei. — 2° Quod sit testimonium veritatis apparet, quia B. V. Maria illud accepit ut arrham veritatis sibi annuntiatae. Dicit enim angelus, Luc., I, 36 : Et ecce Elisabeth cognata tua, et ipsa concepit filium in senectute sua. Christus Dominus se Messiam probat legitimo testimonio, nempe miraculo, Ioann., I, 51 : Amen, amen dico vobis, videbitis caelum apertum, et angelos Dei ascendentes et descendentes supra Filium hominis. Idem Dominus Iesus, ipso die quo ascendit in caelum, cum praecepisset Apostolis ut irent in mundum universum praedicare Evangelium, addit, Marc., XVI, 17 : Signa autem eos qui crediderint haec sequentur : In nomine meo daemonia eiicient, etc.

Apostoli quoque miracula invocant ad confirmandam divinitatem Christi. Sic S. Petrus transfigurationis miraculum affert, II Petr., I, 18 : Et hanc vocem nos audivimus de caelo allatam, cum essemus cum ipso in monte. Apologeticus character miraculorum splendescit Ioann., 30 et 31 : Multa quidem et alia signa fecit Iesus... Haec autem scripta sunt, ut credatis quia Iesus est Christus Filius Dei, et ut credentes, vitam habeatis in nomine eius. Apostolus Paulus, Rom., XV, 19, legitimam esse suam missionem demonstrat in virtute signorum et prodigiorum, et II Cor., XII, 12, iterum dicit : Signa apostolatus mei facta sunt super vos, in omni patientia, in signis et prodigiis et virtutibus. Certum est igitur, miraculum ex natura sua esse aptum ut veritati robur addat, non quidem intrinsecum, sed extrinsecum, et hanc per prodigia confirmationem esse sufficientem.

Prob. 2° ex natura miraculi. Angelicus dicit, ibid.: « Vera miracula non possunt fieri, nisi virtute divina. » Atqui Deus est ipsamet veritas, nec unquam potest vel adstipulari errori et falsitati, vel suae omnipotentiae et authoritatis sigillum apponere ad errorem ab aliis sparsum confirmandum. Ergo miraculum necessario connectitur cum veritate.

Prob. 3° consensu hominum. 1° Propensio universalis et invincibilis ut firmum veritatis argumentum haberi debet. Atqui propensione universali et invincibili feruntur homines ad iudicandum miracula divinae voluntatis esse signa splendidissima. Hinc omnes populi persuasum habuerunt miracula esse quasi Dei voces. Hinc ipse I. I. Rousseau, postquam confessus est, quaestionem : « An possit Deus miracula facere, » si non esset impia, absurdam dici debere, addit se nolle videre miracula, ne insanus prae stupore fieret. — 2° Id ostenditur ex facto. Etenim illud ineluctabilem vim probandi habet, cui cessit Pharaonis eiusque magorum pertinax obstinatio, ita ut clamarent, Exod., VIII, 19 : Digitus Dei est hic ; cui cessit gentilium superstitio tot saeculis inveterata, cui cessit orbis universus, fidem Christi amplectendo. — 3° Confirmatur ex hoc quod omnes qui religionem etiam falsam spargere tentaverunt, ut ei fidem et authoritatem conciliarent, quaedam facta vel supposititia vel mendaciter ut miraculosa interpretata protulerunt. Habent ergo miracula vim veritatem demonstrandi.

Si obiecias, daemones ipsos vi suae potentiae naturalis quaedam facere posse quae nobis supernaturalia videntur, haec difficultas infra solvetur.

Petes 4° utrum miraculum ut tale certo cognosci possit.

Resp. affirmative.

Est de fide. Concilium Vaticanum, constit. Dei Filius, ita definivit : « Si quis dixerit... miracula certo cognosci nunquam posse... ; anathema sit. »

Prob. ratione. Ut miraculum certo cognosci possit ut tale, duo requiruntur, scilicet primo ut producatur aliquis effectus qui naturae vires et ordinem excedat ; secundo, ut hunc effectum naturae vires ordinem excedere constet. Atqui utrumque haberi potest. Primum experientia sensuum, id est empirice, potest cognosci, aut per alienum testimonium, ut caetera facta sensibilia cognoscuntur : neque solum probabiliter, sed etiam cum certitudine ; nisi relationis sensuum et testimonii hominum vis simul negetur, quo in casu omnis fides, etiam in ordine naturali, neganda est. Secundum per examen serio institutum apparebit, quando effectus ex comparatione ad eius causas expenditur, et videtur in eo natura vires superatas esse et extraordinariam causalitatem adfuisse. Hac ratione comparatur veritas miraculi historica et philosophica. Prima facillime, sicut et caeterorum factorum naturalium, obtinetur. Miraculum quippe, quatenus est factum sensibile, non minus est sensibus obvium quam factum naturale. Secundam veritatem, seu certitudinem philosophicam, pariter attingimus. Non enim de modo supernaturali quo effectus producitur, sed de ipso effectu, quoad physicam suam substantiam, datur testimonium. Ubi talis effectus habetur qui evidenter ex causa creata procedere non potuit, statim certitudine metaphysica concludimus quod eius causa sit Deus omnipotens, extra ordinem consuetum agens et legibus ab ipso constitutis derogans. Ergo.

Ut factum aliquod miraculosum esse pronuntiemus, non necesse est ut omnes natura vires perspiciamus. Verum est quidem neminem, quantumvis sit doctus et perspicax, omnes naturae vires cognoscere ; at quilibet homo, etiam rudis, experientia ductus, videre potest quoad usque natura pertingere non possit. Atque ut in concreto exemplum ponatur (a quo semper fugiunt adversarii, ut intra abstractionum latebras sese tegant), etsi fateamur nos ignorare quousque sese attollat nobilissima ars medicinae, certo tamen scimus nullum medicum solius voluntatis nutu, vel voce prolata, infirmum quempiam sanare, os confractum consolidare, mortuum, et quidem iam quatriduo sepultum et faetentem, ad vitam revocare; qua si contingant, quis de miraculo ambigat? Nonne et ipsi deistae et rationalistae, relictis suis omnibus abstractis et contortis ratiocinationibus, miraculum proclamarent? Possemus proinde et nos hic eum imitari, qui ad solvenda argumenta sibi proposita adversus motum, coepit ambulare.

Et ita respondetur difficultati a Renan oppositae, scilicet nunquam certum esse posse miraculum, nisi societas doctorum, chymicorum et naturae scrutatorum factum investigaret, promeretque iudicium de realitate miraculi, quia secus impossibile est causalitatem directe divinam agnoscere. Quam inepte hoc exigat, per se patet.]

Petes 5° utrum omnia quae videntur aut dicuntur miracula, sint vera et proprie dicta miracula.

Resp. negative³. Quaedam enim non sunt vera facta, sed phantastica, quibus ludificatur homo, ut videatur ei aliquid quod non est. Quaedam sunt quidem vera facta, seu verae res, sed non habent rationem veri miraculi, quatenus fiunt virtute aliquarum causarum naturalium nobis ignota, et ideo non dicuntur miracula simpliciter, sed quoad nos tantum. Haec duo facere possunt daemones, et magi ope daemonum. Huiusmodi fuerunt miracula magorum in Aegypto, et erunt miracula Antichristi, de quibus Apostolus dicit II Thessal., II, 9, quod eius adventus erit secundum operationem Satanae, in omni virtute, et signis, et prodigiis mendacibus. Solus autem Deus, ut dixi, facit vera miracula quae omnem totius naturae virtutem superant.

Petes 6° quomodo dignosci potest aliquod miraculum esse factum virtute divina, et non virtute naturae nobis ignota, ideoque esse verum miraculum.

Resp. triplicem esse regulam. Pro prima, suppono esse quosdam effectus qui, communi et constanti sensu omnium hominum cuiusvis temporis et nationis, reputantur superare omnes totius naturae vires et vere miraculosi, qualis est, v. g., resurrectio mortui. Quovis e loco, quovis tempore resurgat homo vere mortuus, ut erat, v. g., Lazarus, nemo est qui non reputet verum et proprie dictum miraculum ; unde illud caeci nati, Ioann., IX, 32 et 33 : A saeculo non est auditum quia aperuit quis oculos caeci nati. Nisi esset hic a Deo, non poterat facere quidquam. Hoc supposito, dico : Quando est talis effectus qui communi et constanti sensu omnium hominum cuiusvis temporis et nationis censetur miraculosus, certo tenendum est esse verum miraculum ; quia hic sensus tam constans et tam universalis omnium hominum cuiusvis temporis et nationis, attenta infinita Dei bonitate, sapientia et veracitate, non potest esse falsus. Alioquin Deus, qui est author sensus communis et rationis, aut nos deciperet, aut permitteret nos decipi, absque eo quod ullo medio possemus dignoscere errorem et ab eo liberari ; quod repugnat infinitae eius bonitati, sapientiae et veracitati, maxime si sit error circa aliquod dogma.

Pro secunda regula, suppono vera miracula esse testimonia divina alicuius veritatis inducendae aut confirmandae. Hoc supposito, dico : Miraculum factum in nomine Dei creatoris in assertionem alicuius dogmatis, nunquam potest esse falsum, nec inducere in errorem ; quia infinitae Dei bonitati, sapientiae et veracitati repugnat 1° quod permittat suum nomen interponi ad substituendum falsum miraculum pro vero ; 2° quod patiatur suum nomen adduci in testem mendacii ex quo homines necessario et invincibiliter inducerentur in errorem contra id quod debent Deo et est necessarium suae saluti ; nihil enim habent homines quod opponant miraculo facto in nomine Dei creatoris in attestationem alicuius dogmatis.

Tertia regula. Dignoscuntur vera miracula ex doctrina et moribus eorum qui illa operantur, et ex effectibus singularibus et permanentibus qui ex his miraculis sequuntur : si nempe qui operantur miracula, tradant doctrinam Deo honorificam, rectae rationi conformem, bonos mores inducentem et vitae sociali adfaventem ; si iidem vitam et mores ad huius doctrinae normam accurate componant ; denique, si ex his miraculis sequantur permanenter cultus supremi numinis, eversio cultus daemonum, reformatio morum conformiter ad rectam rationem, concordia civium et vita socialis. Impossibile est enim quod huiusmodi miracula fiant authore daemone in sui perniciem. Haec regula desumpta est ex Origene, lib. I contra Celsum.

Petes 7° unde dignosci possit, factum miraculosum quod narratur non esse suppositum et fabulosum.

Resp. tunc censeri verum et non suppositum, 1° quando est factum exterius, oculis vel auribus pervium ; 2° quando est factum coram multis videntibus seu audientibus attendentibus, et omnes facti circumstantias maturae perpendentibus; 3° quando in memoriam huius facti, tunc erecta sunt monumenta publica et onera imposita, quae perdurant. Ex his, inquam, conditionibus simul positis certo eruitur veritas facti.

§ II

Facta sunt vera miracula in confirmationem Religionis Christianae.

Iam dixi de miraculis Moysis in confirmationem legis a Deo ipsi tradita, quae erat fundamentum legis Evangelica.

Miracula facta a Christo et Apostolis in confirmationem Religionis Christianae continentur in libris novi Testamenti, scilicet quatuor Evangeliis SS. Matthaei, Marci, Lucae et Ioannis, Epistolis SS. Pauli, Iudae, Iacobi et Ioannis, et in Actis Apostolorum a S. Luca scriptis.

Tria nobis hic praestanda sunt adversus incredulos : primum, hos libros esse genuinos Apostolorum quorum nomina referunt ; secundum, facta quae narrant esse vera ; tertium, esse vera miracula.

PRIMUM

Libri novi Testamenti non sunt suppositi.

Hos libros non esse suppositos, sed proprios eorum quorum nominibus inscribuntur, constat : 1° Ex fide publica et constanti traditione, quae semper suis authoribus illos adiudicavit, nemine unquam, sive ex Iudaeis, sive ex paganis, sive ex haereticis, reclamante, quamvis maxime illorum interesset id denegare. Huiusmodi autem fidei publicae et constanti traditioni certa fides adhibetur, nisi contrarium evincat peremptoria ratio, quae deest incredulis.

2° Dicant deistae, si hi libri non sint Apostolorum, quis illos fabricavit, et quo tempore : an viventibus Apostolis, an post illorum mortem? Non ipsis viventibus, alioquin certo contra fraudem reclamassent. Non post eorum mortem ; nam exstant opera SS. Ignatii, Clementis, Polycarpi, qui cum Apostolis vixerunt, item opera SS. Iustini et Irenaei, qui fuerunt discipuli priorum discipulorum Apostolorum : et hi omnes libros novi Testamenti adscribunt Apostolis, et sic omnes deinceps usque ad nos.

Item dicant, qua arte iste fabricator potuit persuadere Romanis, Corinthiis, Galatis, Ephesiis, Thessalonicensibus et Philippensibus, Epistolas qua nomine S. Pauli inscribuntur, fuisse ab eo scriptas et ad se directas, de quibus nihil unquam audivissent?

3° Hi libri continent Religionem quae nulla est sublimior, nulla purior, nulla sanctior, nulla austerior. Ergo non sunt opus alicuius impostoris. Item, continent veritates et mysteria quae superant captum rationis humanae, et quae proinde ipsa attingi et excogitari non potuerunt absque revelatione, ut sunt mysteria SS. Trinitatis et Incarnationis, peccatum originale, resurrectio mortuorum, etc.

SECUNDUM

Facta quae narrant sunt vera.

Constat 1° quia alioquin facile et aperte mendacii argui potuissent. Ea enim narrant in medio Ierosolymae, ubi plurima fuerunt peracta, et paucis post annis ab eorum eventu, ita ut tot testes mendacii habuissent, quot adhuc erant tunc homines a morte Christi superstites. Matthaeus enim scripsit Evangelium novem circiter annis post Christi mortem, deinde caeteri.

2° Quia pro asserenda veritate eorum quae narrant, mortem oppetere. Nemo autem est adeo stultus, ut mortem oppetat pro asserendo facto quod scit esse falsum, nisi aliquid melius post mortem speret. Quid autem melius post mortem sperare poterant impostores?

3° Plurima ex his factis agnoverunt vera ipsi Christianae Religionis hostes, Iudaei et pagani. In primis quotquot ex Iudaeis et paganis amplexi sunt Religionem Christianam, ea omnia indubie ut vera agnoverunt. Hi autem sunt et fuerunt innumeri ex omni gente et conditione. Suetonius de imperatore Claudio, cap. 44, narrat edito huius imperatoris pulsos fuisse Roma Iudaeos qui sequebantur Religionem Christi ; quod factum legitur in Actis Apost., XVIII, 1. Tacitus, Annal., lib. XV, c. 44, refert Christum subiisse mortem sub Pontio Pilato, Iudaeae gubernatore, imperante Tiberio, prout refertur in Evangelio. Celsus, quo nullus fuit infensior Religionis Christianae adversarius, agnoscit Christum sanasse claudos et caecos. En eius verba apud Origenem, qui illum impugnavit, lib. II contr. Cels. : « Credidistis ipsum esse Dei Filium, eo quod claudos et caecos sanavit. » Similiter Iulianus Apostata, apud Cyrillum, lib. VI, fatetur Christum sanasse claudos et caecos, et liberasse energumenos. Phlegon, qui florebat in aula Adriani imperatoris circa medium secundi saeculi, in Hist. Olympiad., lib. XIII, refert eclypsim solis et terrae motum qui contigerunt moriente Christo, ut legimus Matth., XXVII, 51 ; Luc., XXIII, 45. Thallus, alter paganus antiquior Phlegone, lib. III Histor. Syriac., narrat hanc eclypsim contigisse anno 18 imperii Tiberii, quo passus est Christus. Haec duo testimonia Phlegonis et Thalli simul iuncta maxime urgebant Origenem, Tertullianum, Minutium Felicem, S. Iustinum et alios, contra Celsum, Porphyrium et Iulianum, qui ad haec obmutescebant.

4° Constat de veritate istorum factorum ex regula § praecedenti posita. Haec enim facta sunt exteriora oculis et auribus pervia. Facta sunt coram multis videntibus vel audientibus, attente et mature omnes circumstantias perpendentibus. Denique in eorum memoriam instituta sunt monumenta publica, scilicet festa solemnia, quae ab exordio usque nunc permanent, et impositae obligationes, scilicet legis evangelicae. Haec autem veritatem factorum asserunt, ut dictum est.

TERTIUM

Ista facta sunt vera miracula.

Probatur ex triplici regula § primo posita et aliis momentis.

1° Inter illa facta plura sunt quae, iuxta constantem et universalem omnium hominum sensum, superant vires totius naturae, et habentur pro veris miraculis, ut sunt suscitatio Lazari et filiae Iairi, ipsa Christi resurrectio, multiplicatio quinque panum quibus satiantur quinque millia hominum, missio Spiritus sancti, subita transmutatio discipulorum in alios viros, donum linguarum et miraculorum eis concessum, etc. Haec, inquam, et similia iuxta communem omnium hominum sensum habentur pro veris miraculis. Ergo talia sunt ; sensus enim communis omnium hominum non potest esse falsus, ut dictum est.

2° Omnia ista miracula facta sunt a Christo et Apostolis in nomine Dei, in attestationem dogmatum Religionis Christianae. Ergo non possunt esse falsa, nec inducere in errorem, ut fert secunda regula.

3° Christus et Apostoli eorumque successores qui haec miracula patrarunt, tradebant doctrinam Deo dignam, rectae rationi conformem, bonos mores inducentem et vitae sociali faventem. Vitam suam et mores ad huius doctrinae normam adamussim componebant, et ex eorum miraculis innumeri homines omnium nationum facti sunt et permanent eorum doctrinae sectatores, eorum vitae imitatores, supremi numinis religiosi cultores, charitate inter se concordes, daemonum hostes et victores. Impossibile est autem, ut dictum est in tertia regula, haec miracula facta fuisse authore daemone, in suae dominationis destructionem.

4° Quotquot ex Iudaeis et paganis Religioni Christianae nomen dederunt, haec facta ut vera miracula agnoverunt. Inter illos autem erant viri maximae eruditionis et perspicacissimi ingenii, ut S. Iustinus Martyr, Lactantius, Arnobius, Minutius Felix, Quadratus, Aristides, Melito, Athenagoras, etc. Hi, inquam, et alii, non nisi explorata veritate miraculorum per accuratum examen, ut momentum rei exigebat, antiquam religionem sensibus faventem exuerunt, ut novam sensibus plane repugnantem induerent, et pro ea plurimi mortem subirent. Quis porro sanae mentis huiusmodi testibus fidem non adhibeat, potius quam hesternis quibusdam incredulis, qui non nisi ex pravitate cordis, et nulla fulti ratione, miracula nostra impugnant? Adde quod ipsimet imperatores pagani veritatem miraculorum Christi agnoverint et venerati sint. His motus Tiberius, Christum detulit senatui, ut numero deorum adscriberetur; quod abnuit senatus, eo quod non esset author huius consilii. Ita refert Tertull. in Apologetico ipsi senatui Romano oblato. Lampridius, author paganus, in Vita Alexandri Severi, narrat imperatorem Adrianum plura templa absque idolis erexisse, eo animo ut illa templa Christo consecraret, sed a proposito fuisse deterritum, ne, si id faceret, omnia alia templa desererentur, et omnes Christi religionem amplecterentur, prout responderant oracula. Refert iterum idem Lampridius, ibid., Alexandrum Severum habuisse in suo palatio oratorium in quo Christum adorabat et illi sacrificia offerebat.

5° Non solum Apostoli miracula Christi ut vera narrant, et se pro eorum veritate asserenda morti et suppliciis offerunt, sed insuper testantur se ab eo accepisse virtutem faciendi vera miracula. Vel ergo fecerunt vera miracula, vel non. Si fecerint, nobis sufficit; si non fecerint, ergo sponte se pro impostoribus palam exhibebant. Quis credat? Nisi supponas illos fuisse omnino mente captos.

Omitto innumera alia miracula quae successores Apostolorum et sancti viri, invocato Dei vel Christi nomine, quovis tempore et ubique fecerunt in confirmationem Religionis Christianae. Plurima referunt SS. Ambrosius, Augustinus, Gregorius, annales ecclesiastici et alii probati authores. Item nullus declaratur sanctus, nisi invictissime probetur edidisse vera miracula. Quae omnia si neges, nulla stabit vera historia, et omnia inter fabulas erunt recensenda.

6° Denique, si quis proterve neget vera miracula in confirmationem Religionis Christianae, agnoscat omnium miraculorum maximum, quod haec religio, quam art. seq. describemus, absque miraculis totum mundum pervaserit. Ita, post Augustinum, argumentatur Author, I Contra Gent., c. 6 : « Cum constet, inquit, Romanum imperium universumque orbem tot potentibus viris, philosophis, oratoribus refertum, Christi doctrinae ante repugnantem, ad eam postmodum fuisse conversum : quaero, an virtute signorum et prodigiorum, ab antiquis ritibus diuque observata religione, in hanc novam et inauditam, sit haec facta mutatio? Si fateberis mundum ad hanc persuasionem tractum fuisse vi miraculorum, quibus contradicere nequaquam poterat, fateri oportebit a Deo authore miraculorum, et qui facit mirabilia magna solus, Religionem hanc processisse. Sin autem negas ullis miraculis mundum ad hanc recipiendam fidem fuisse provocatum, negando miracula, ingens miraculum ingeris. Quid enim potest dici mirabilius, quam Romanum imperium, totamque gentilitatem, Religionem quam tam acriter impugnabant subvertereque moliebantur, desertis paternis ritibus, nullis visis signis mirandisque operibus, sponte suscepisse, et in ea retinenda tam constantes fuisse? »

Opponunt deistae miracula facta a gentilibus, et inde inferunt, non posse probari veritatem Religionis Christianae ex miraculis. Sic, inquiunt, magi in Aegypto virgas suas in serpentes converterunt, et ranas produxerunt; sic Vespasianus sanavit caecum et claudum; sic Apollonius Thyanaeus, inter plura miracula, resuscitavit puellam mortuam.

Resp. 1° Nego ullum verum miraculum unquam factum fuisse a gentibus: tum quia nullum factum est in nomine Dei creatoris, quod est tessera veri miraculi; tum quia quae referuntur, non superant vires naturae, aut sunt falsa et supposita.

Quantum ad prodigia magorum Aegypti, plures volunt fuisse tantum ludificationes sensuum. Alii et communius, cum S. Thoma, existimant fuisse quidem veras ranas et veros serpentes, non quos magi supra omnes virtutes totius naturae produxerint, sed quos ex seminibus in elementis dispersis, applicando virtute naturali activa passivis, effecerunt, ut fieri potest in his quae ex putrefactione nascuntur, ut docet S. Thomas⁴, post Augustinum, vel aliunde asportatos exhibuerunt, quod videtur probabilius. serpens horum serpentes devoraverit, et cum perventum est ad quartum prodigium, steterit iners ars magorum, et coacti fuerint dicere de miraculis Moysis, Exod., VIII, 19 : Digitus Dei hic est?

Quae de Vespasiano referuntur, nullo teste, sed fama incerta nituntur. Insuper claudus et caecus quos dicitur sanasse, non erant, medicorum iudicio, naturaliter insanabiles, ut refert ipse Tacitus, Hist. lib. IV, n. 81.

Quantum ad Apollonium, unus Philostrates centum et amplius annis post Apollonii mortem eius historiam fabulis refertam scripsit, istamque cuiusdam puellae suscitationem ex rumoribus incertis, absque ullo testimonio, refert, nec constat ex eius narratione vere mortuam fuisse puellam. Deinde Apollonium habitum fuisse impostorem inde evincitur, quod nullum sectatorem habuerit, nec sectam fecerit.

Resp. 2°. Dato quod Deus, propter causas sibi notas, faceret aliquod miraculum in paganismo, nunquam illud faceret in confirmationem idololatriae; id enim repugnat eius bonitati, sapientiae et veracitati, ut supra diximus. Miracula vero Christi, Apostolorum et successorum facta sunt, invocato nomine Dei, in confirmationem divinitatis Christi, eius missionis et religionis ab ipso institutae.

§ III

Prophetiae et promissiones Christi adimpletae.

1° Christus promisit se tertia die resurrecturum, Ioann., II, 19 ; Matth., XX, 19, et alibi. 2° Promisit se post mortem conversurum ad se gentes et Iudaeos reiecturum, Ioann., XII, 32, 40 ; Matth., VIII, 11 et 12, et XXIII, 1 seqq., et Luc. XIII, 24 seqq. 3° Promisit Apostolis se facturum illos piscatores hominum, Matth., IV, 19 ; Marc., I, 17 ; Luc., V, 10 ; se missurum illis Spiritum sanctum, Ioann., XV, 26 ; se collaturum illis donum sapientiae, fortitudinis et linguarum, Luc., XXI, 15 ; Ioann., XV, 26 et 27, et XVI, 13. Tandem promisit se illis adfuturum usque ad consummationem saeculi, Matth., XXVIII, 20. Haec omnia praestare non potest nisi solus Deus. Praestitit Christus : resurrexit die tertia, convertit ad se gentes et reiecit Iudaeos, haec ad oculum patent; fecit Apostolos piscatores hominum, misit illis Spiritum sanctum. Denique adfuit, adest, aderit illis, id est suae Ecclesiae indefectibili, usque ad consummationem saeculi. Ergo Christus est Deus. Ergo vera et divina eius Religio.