Summa summae S. Thomae, Tomus III

[Triplex de hac quaestione prodiit sententia.

Prima est, summum Pontificem iure divino habere plenissimam potestatem in universum orbem terrarum, in rebus tum ecclesiasticis tum politicis. Quin etiam Ostiensis tenet imperium a Graecis, quasi principibus infidelium, translatum fuisse ad Ecclesiam, et residere in summo Pontifice, ut Vicario summi et veri Regis Christi ; et ideo posse Pontificem regna infidelium iure suo donare quibus voluerit fidelium.

Altera, quam Bellarminus¹ vocat non tam sententiam quam haeresim, in altero extremo ponitur. Docet Pontificem ut Pontificem et iure divino nullam habere temporalem potestatem, nec posse ullo modo imperare principibus saecularibus, nedum eos regnis et principatu privare, etiamsi illi privari alioqui mereantur. Hanc sententiam professi sunt, quantum ad temporalia, authores Declarationis Cleri Gallicani anni 1682.

Tertia sententia in medio posita, et catholicorum theologorum communis, tenet Pontificem ut Pontificem non habere directe et immediate ullam temporalem potestatem, sed solum spiritualem ; habere tamen, ratione potestatis spiritualis, saltem indirecte potestatem quamdam, eamque summam, in temporalibus. Ita Hugo de S. Victore, lib. II de Sacram., p. 2, c. 4, quem sequitur Alexander Alensis, 3ae p. Summae, q. 40 ; item S. Bonaventura, De orig. iurisd., q. 3, in fine, aliique post eos multi. Refertur theologos Romanos iudicium censorium praeparasse contra Bellarminum, eo quod potestatem indirectam tantum asseruerat, et summum Pontificem non sanxisse hoc iudicium, propter eximia authoris merita. Unde

Dico : Summa potestas temporalis saltem indirecta Romano Pontifici competit.

Explicatur primum propositio. Etsi Pontifex ut talis nullam habeat potestatem mere temporalem, habet tamen, in ordine ad bonum spirituale, summam potestatem disponendi de rebus temporalibus Christianorum, ut sic attingere possit finem spiritualem sibi praestitutum, id est procurare salutem aeternam animarum, quae omni fini temporali praestat.

Hoc illustratur per similitudinem. Ut enim se habent in homine spiritus et caro, ita se habent in Ecclesia duae potestates, spiritualis scilicet et temporalis. Caro est sine spiritu in brutis, spiritus sine carne in angelis. Ex quo apparet neutrum esse praecise propter alterum. Cum vero caro sit unita spiritui in homine, quia una persona ex eorum coniunctione resultat, necessario habent subordinationem, sine qua impossibilis esset connexio. Caro enim subest, spiritus praest, et licet spiritus non se misceat actionibus carnis, sed sinat eam ut sibi convenit agere, quando huiusmodi actiones fini ipsius spiritus officiunt, spiritus carni imperat et eam castigat, ut in dependentia et subiectione necessaria retineatur.

Ita prorsus politica potestas habet suos principes, suas leges, sua iudicia, etc., et similiter ecclesiastica suos episcopos, suos canones, sua iudicia. Illa habet pro finem temporalem pacem, ista salutem aeternam. Inveniuntur quandoque separatae, ut olim tempore Apostolorum, cum principes infideles non erant de gremio Ecclesia, quandoque coniunctae, ut nunc. Cum autem sunt coniunctae, unum corpus efficiunt, ideoque, ut sint vere connexa, inferior debet superiori subiici et subordinari. Itaque spiritualis non se miscet temporalibus negotiis, sed sinit omnia procedere eodem modo quò fiebant ante unionem, dummodo non obsint fini spirituali, aut non sint necessaria ad hunc finem consequendum. Si autem tale quid accidat, spiritualis potestas potest et debet coercere temporalem omni ratione ac via quae ad id necessaria esse videtur.

Prob. 1° ratione. 1° Potestas civilis potestati spirituali subiecta est, quando utraque pars ad eamdem rempublicam christianam pertinet. Ergo potest princeps spiritualis principi temporali imperare, et de temporalibus disponere in ordine ad bonum superius quod subditis suis procurare tenetur; omnis enim superior inferiori suo imperat. — Probatur ex finibus utriusque potestatis. Felicitas temporalis, quae est finis potestatis civilis, non est finis ultimus hominis, cuius finis ultimus, scilicet aeterna felicitas, est finis proprius et necessarius potestatis spiritualis. Atqui omnia a fine ultimo pendent et ad eum referri debent. Ergo.

2° Reges et Pontifices, clerici et laici non faciunt spiritualiter duas respublicas, sed unam, id est unam Ecclesiam, quae civili reipublicae praestat. Dicit enim Apostolus, Rom., XII, 5 : Multi unum corpus sumus in Christo, et I Cor., XII, 13 : In uno Spiritu omnes nos in unum corpus baptizati sumus. Atqui in omni corpore membra sunt connexa et dependentia unum ab alio, non autem recte assereretur spiritualia pendere a temporalibus. Ergo temporalia a spiritualibus pendent, illisque subiiciuntur.

3° Si temporalis administratio impedit bonum spirituale, omnium iudicio tenetur princeps temporalis illum administrandi modum mutare, etiam cum detrimento temporalis boni. Unde sequitur, temporalem potestatem spirituali subiectam esse.

4° Potest quaelibet respublica, quia in se perfecta est et sibi ipsi sufficere debet, cuilibet alteri reipublicae, etiam sibi non subiectae, imperare et eam cogere ad mutandam administrationem, imo etiam eius principem deponere et alium instituere, quando non potest aliter se ab eius iniuriis defendere. Ergo multo magis poterit spiritualis respublica imperare temporali reipublicae sibi subiectae, eamque cogere ad administrationem suam mutandam, et deponere principes atque alios instituere, si non possit aliter bonum spirituale tueri. Quod exprimit, post Bernardum, lib. IV de Consider., Bonifacius VIII in extrav. Unam sanctam : « Uterque ergo est in potestate Ecclesia, spiritualis scilicet gladius et materialis. Sed is quidem pro Ecclesia, ille vero ab Ecclesia exercendus. Ille sacerdotis, is in manu regum et militum, sed ad nutum et patientiam sacerdotis. Oportet autem gladium esse sub gladio, et temporalem authoritatem spirituali subiici potestati. Nam, cum dicat Apostolus : Non est potestas, nisi a Deo ; quae autem sunt a Deo ordinata sunt ; non autem ordinata essent, nisi gladius esset sub gladio, et tamquam inferior reduceretur per alium in suprema. »

5° Non licet Christianis tolerare regem infidelem aut haereticum conantem pertrahere subditos suos ad suam haeresim aut infidelitatem. Atqui ad Pontificem pertinet iudicare an rex pertrahat ad haeresim, necne, quia ad nullum alium commissa est cura religionis. Ergo Pontificis est iudicare regem esse deponendum vel non deponendum. — Maior probatur. Quando ius humanum et ius divinum opponuntur, debet servari ius divinum, omisso iure humano. Atqui de iure divino est servare veram fidem et religionem, quae una tantum est et absolute necessaria ; de iure autem humano est quod hunc aut illum habeamus regem. Ergo.

Hoc argumentum valde placuit Doctori Angelico dicenti, IIae IIae, q. 10, a. 10, c : « Considerandum est quod dominium et praelatio introducta sunt ex iure humano [quantum scilicet ad personas ea possidentes] ; distinctio autem fidelium et infidelium est ex iure divino. Ius autem divinum, quod est ex gratia, non tollit ius humanum, quod est ex naturali ratione. Ideo distinctio fidelium et infidelium, secundum se considerata, non tollit dominium et praelationem infidelium supra fideles. Potest tamen iuste per sententiam vel ordinationem Ecclesiae authoritatem Dei habentis tale ius dominii vel praelationis tolli ; quia infideles merito suae infidelitatis merentur potestatem omittere super fideles, qui transferuntur in filios Dei. Sed hoc quidem Ecclesia quandoque facit, quandoque autem non facit... » Neque per infideles intelligit S. Thomas solos ethnicos, ut Barclaius et quidam alii videntur existimasse ; nam ibid., a. 6, c, diversi generis infideles comparans respectu ad fidem, dicit : « Secundum hoc, infidelitas haereticorum, qui profitentur fidem Evangelii, et ei renituntur, eam corrumpentes, gravius peccant quam Iudaei, qui fidem Evangelii nunquam susceperunt. Sed quia [Iudaei] susceperunt eius figuram in veteri lege, quam male interpretantes corrumpunt, ideo etiam eorum infidelitas est gravius peccatum quam infidelitas gentilium, qui nullo modo fidem Evangelii susceperunt. » Ergo, sub hoc respectu, haeretici sunt deterioris speciei infideles, ut S. Doctor concludit : « Unde, simpliciter loquendo, infidelitas haereticorum est pessima. » Non tantum erga principes christianos hoc ius S. Doctor Ecclesiae attribuit, sed etiam erga infideles proprie dictos. Dicit enim in eodem art. 10 : « In illis vero infidelibus qui temporaliter Ecclesiae vel eius membris non subiacent, praedictum ius Ecclesiae non statuit, licet posset instituere de iure. Et hoc facit ad scandalum vitandum. » Eadem repetit ibid., q. 12, a. 2, c : « Distinctio fidelium et infidelium est secundum ius divinum, per quod non tollitur ius humanum. Sed aliquis per infidelitatem peccans, potest sententialiter ius dominii amittere, sicut etiam quandoque propter alias culpas... Et ideo, quam cito aliquis per sententiam denuntiatur excommunicatus propter apostasiam a fide, ipso facto eius subditi sunt absoluti a dominio eius et iuramento fidelitatis quo ei tenebantur. » Item q. 60, a. 6, ad 3 : « Potestas saecularis subditur spirituali, sicut corpus animae, ut Gregorius Nazianzenus dicit, Orat. 17. Et ideo non est usurpatum iudicium, si spiritualis praelatus se intromittat de temporalibus, quantum ad ea in quibus subditur ei saecularis potestas, vel quae ei a saeculari potestate relinquuntur.² Insuper, in II Sentent., dist. 44, in fine, dicit idem Doctor, in Papa esse apicem utriusque potestatis, spiritualis scilicet et temporalis ; unde recte concluditur potestatem temporalem, in his qui eam in gradu inferiori exercent, ei subordinari. Eadem leguntur in lib. III de Regimine principum, cap. 10 et 19, quem omittimus, quia de eius authenticitate non satis constat.

Prob. 2° authoritate et praxi Ecclesiae. Nam in pluribus conciliis oecumenicis Ecclesia statuit laicos qui haereticos esse deprehenderentur bonis suis temporalibus privandos esse, et subditos a sacramento fidelitatis absolvit erga principes qui haeresim profiterentur, vel hac labe territoria sua purgare negligerent, aut iura ecclesiastica laederent. Hoc constat ex actis conc. Lateran. III et IV, et conc. Lugdun. I. Sit in exemplum sententia ab Innocentio IV in hoc ultimo concilio contra Fridericum II imperatorem lata, his verbis : « Nos itaque super praemissis et compluribus aliis eius nefandis excessibus, cum fratribus nostris et sacro concilio deliberatione praehabita diligenti, cum Iesu Christi vices immeriti teneamus in terris, nobisque in beati Petri apostoli persona sit dictum : Quodcumque ligaveris super terram, etc., memoratum principem qui sese imperio et regnis, omnique honore ac dignitate reddidit tam indignum, quique propter suas impietates a Deo ne regnet vel imperet est abiectus, suis ligatum peccatis et abiectum, omnique honore et dignitate privatum a Domino ostendimus, denuntiamus, ac nihilominus sententiendo privamus, omnes qui ei iuramento fidelitatis tenentur adstricti a iuramento huiusmodi perpetuo absolventes, etc. » In praecedenti conc. Lateran. IV, Innocentius III Raymundum a comitatu Tolosano similiter deposuerat.

Ubi advertendum est, 1° Pontificem in hoc casu egisse ut Christi Vicarium, vi potestatis generalis Petro eiusque successoribus a Christo collatae, et non tantum nudam declarationem emittere, sed sententiam veram authoritative proferre. Dicendum est insuper, Pontificem non a concilio accepisse potestatem quam tunc exercuit ; nam, ut supra probatum est, concilium non est supra Papam, sed Papa est supra concilium, et quaecumque « sacro approbante concilio » facit, eadem extra concilium et solus potest facere. 2° Facta supra laudata ut dogmatica habenda sunt, id est ut doctrinam catholicam de iure vi cuius acta sunt implicantia. Etenim non ad nudum factum unice attendendum est, sed etiam et praecipue ad fundamentum super quo ius a Pontifice et concilio assertum innititur. Atqui in sententia praemissa docetur potestatem istam ex institutione Christi procedere et ad rationem summi pontificatus pertinere. Ergo iure divino Romano Pontifici haec potestas competit.

Similiter ratiocinandum est de depositione Henrici IV imperatoris, Friderici II patris, a S. Gregorio VII in concilio Romano facta. Parum enim refert quod concilium istud non fuerit oecumenicum, siquidem dictum est hanc potestatem Papa a concilio nullatenus fuisse collatam.

De hoc Pontifice habetur in Breviario Romano sequens encomium : « Contra Henrici imperatoris impios conatus fortis per omnia athleta impavidus permansit, seque pro muro domui Israel ponere non timuit, ac eumdem Henricum in profundum malorum prolapsum fidelium communione regnoque privavit, atque subditos populos fide ei data liberavit. »

« Ut autem magis in particulari explicentur haec omnia, inquit Bellarminus, de Summo Pontifice, lib. V, cap. 6, comparanda est potestas Papae spiritualis cum personis iudicum seu principum saecularium, cum legibus eorum civilibus et cum eorum foro et iudiciis.

« Quantum ad personas, non potest Papa ut Papa ordinarie temporales principes deponere, etiam iusta de causa, eo modo quo deponit episcopos, id est tamquam ordinarium iudicem. Tamen potest mutare regna, et uni auferre atque alteri conferre, tamquam summus princeps spiritualis, si id necessarium sit ad animarum salutem, ut probatum est.

« Quantum ad leges, non potest Papa ut Papa ordinarie condere legem civilem, vel confirmare aut infirmare leges principum, quia non est ipse princeps Ecclesiae politicus. Tamen potest omnia illa facere, si aliqua lex civilis sit necessaria ad salutem animarum, et tamen non velint reges eam condere ; aut si alia sit noxia animarum saluti, et tamen reges non velint eam abrogare.

« Itaque optima est regula quam tradit Glossa ad cap. Possessor, de Regulis iuris in Sexto, quae talis est : « Quando de eadem re contrariae inveniuntur leges imperatoriae et pontificiae, si materia legis est res animarum periculum concernens, abrogatur lex imperatoria per pontificiam. » Et hoc modo lex quae habetur cap. Si qui, de Prescript. abrogavit legem imperatoriam quae habetur in Codice, de praescript. triginta vel quadraginta annorum, etiam cum mala fide, quae non poterat servari sine peccato mortali. At quando materia legis est res temporalis non concernens animarum periculum, non potest lex pontificia abrogare legem imperatoriam, sed utraque servanda est, illa in foro ecclesiastico, ista in foro civili.

« Quantum ad iudicia, non potest Papa ut Papa ordinarie iudicare de rebus temporalibus. Recte enim Bernardus Eugenio, lib. I de Consider., cap. 6 : « Habent haec infima et terrena iudices suos, reges et principes terrae. Quid fines alienos invaditis ? Quid falcem vestram in alienam messem extenditis ? » Item : « In criminibus, non in possessionibus potestas vestra. » At nihilominus in casu quo id animarum saluti necessarium est, potest Pontifex assumere etiam temporalia iudicia, quando nimirum non est ullus qui possit iudicare, ut cum duo reges supremi contendunt, vel quando qui possunt et debent iudicare, non volunt sententiam ferre. Unde ibidem Bernardus, cap. 7 : « Sed aliud est, inquit, incidenter excurrere in ista, causa quidem urgente ; aliud iterò incumbere istis, tamquam magnis dignisque tali et talium intentione rebus. » Et Innocentius III, cap. Per venerabilem, Qui filii sint legitimi, dicit, iurisdictionem temporalem solum casualiter Pontificem exercere. »