Summa summae S. Thomae, Tomus III

Nota 1° triplicis esse generis bona clericorum, patrimonialia scilicet, quasi-patrimonialia et ecclesiastica. — Patrimonialia sunt quae ipsis obveniunt independenter ab omni tam ministerio quam beneficio ecclesiastico, suntque ipsis et laicis communia. — Quasi-patrimonialia sunt quae clericis obveniunt, non ratione beneficii ecclesiastici, seu ex bonis ipsi Ecclesiae oblatis et appropriatis, sed ratione ministerii personalis ecclesiastici, quasi eius mercis et stipendium; sive, quod idem est, quae a fidelibus offeruntur, non ipsi Ecclesiae approprianda, sed particularibus eius ministris in operis stipendium, v. g., ob celebrationem missae, funeralia obsequia, concionem, cantum, etc. — Ecclesiastica sunt quae recipiuntur a clericis ratione et titulo beneficii, puta canonicatus, decanatus, etc. Quantum ad distributiones quas vocant inter praesentes, probabilius sunt revocandae ad bona ecclesiastica, si, sicut fit ordinarie, dentur ex bonis Ecclesiae.

[Distinguuntur etiam bona parcimonialia, quae quidem ad bona ecclesiastica ex natura sua pertinebant, sed ea distraxit clericus ex suâ congruâ sustentatione, vivendo parcius quam honeste vivere posset. Ad quasi-patrimonialia reduci videntur.

Nota 2° primis Ecclesiae temporibus bona clericorum fuisse communia, sicut nunc sunt in monasteriis, dispensatione penes episcopum relicta. At vero, crescente in dies fidelium et clericorum multitudine, cumque ex quorundam cupiditate redderetur difficilior communis vivendi modus, summi Pontifices iusserunt haec bona in quatuor portiones dividi: prima assignata episcopo; secunda clero; tertia fabricae; quarta pauperibus. Ita legitur in Decreto, caus. 12, q. 2, cap. Concesso; cap. Quatuor; cap. de Reditibus; cap. Cognovimus, etc.

Haec divisio primum inchoata sub B. Sylvestro, circa annum 324, ut patet ex cap. 4 concilii Romani per eum celebrati, non ubique statim invaluit, sed paulatim profecit.

Progressu vero temporis accidit quod haec quarta pars pauperum in pluribus ecclesiis non reperiatur amplius, forte quia periit iniuria temporum, aut hostium direptione, aliave calamitate; vel forte quia non fuit constituta in fundis, sed in pecuniis quae distributae tandem finem acceperunt; vel denique quia neque a fundatoribus, neque ab Ecclesiae praelatis ulla fuit portio assignata pauperibus, quod saltem plerumque verum est quoad ecclesias post tempora factae divisionis erectas.

Nota 3° beneficiorum fructus posse spectari, vel quatenus sunt necessarii ad honestam sustentationem, vel quatenus sunt superflui huic honestae sustentationi, quae non consistit in indivisibili, ut dicemus infra.

Suppono 1° ut certum, clericos habere dominium bonorum patrimonialium, sic ut de ipsis pro libitu valide disponere possint; quia in sua ordinatione non abdicaverunt tale dominium, neque ordinatio aut officium clericale ad id eos obligat. Unde, quantum ad hoc, paris sunt conditionis ante et post susceptum clericatum.

Suppono 2° cum communiori sententia, clericos bonorum quasi-patrimonialium habere absolutum dominium, non secus ac patrimonialium; quia haec bona dantur clericis ut stipendium quoddam sustentationis, non mere gratuitum, sed eis debitum ratione operis personalis, ideoque relictum liberae eorum dispensationi. Neque enim fideles conferentes intendunt aliquod onus ipsis imponere, sed suae obligationi satisfacere, neque ullo canone iuris evinci potest aliquod onus ab Ecclesia imponi talibus bonis.

Suppono 3° etiam cum communi sententia, clericos portionis proventuum ecclesiasticorum necessariae sustentatationi congruae habere absolutum dominium, sic ut de illâ ac de bonis patrimonialibus pro libitu possint disponere. Ratio est, quia haec portio est iustum stipendium officii quod beneficium annexum habet; qui enim altari deservit, ius habet ut de altari vivat, secundum Apostolum, I Cor., IX, 13. Unde idem dicendum est ac de quasi-patrimonialibus.

Confirmatur. Omnis operarius manualis, et quod propius nos tangit, cantor, v. g., organista, sacrista, laici, fiunt absolute domini portionis quae ipsis tribuitur ex bonis ecclesiasticis in stipendium sui officii, et de eâ ad libitum disponere possunt. Quidni et clericus?

Difficultas itaque potissimum est de parte proventuum ecclesiasticorum superfluâ congruae sustentationi. Equidem inter omnes convenit, clericos non posse licite de eâ disponere pro libitu, sicut de patrimonialibus, aut quasi-patrimonialibus, aut parte necessariâ, sed teneri, saltem ex lege charitatis et ex praecepto ecclesiastico, illam impendere pauperibus, aut aliis usibus piis. Utrum vero etiam teneantur ex iustitia, sic ut obnoxii sint restitutioni, si in alios usus profanos expendant, valde controvertitur.

Eorum qui partem affirmativam tuentur, non unum est principium. Quidam id affirmant, quod putent clericos nullatenus habere dominium huius partis superfluae; alii, quod, licet agnoscant verum dominium, velint illud esse vinculatum, sicut, v. g., dominium haeredis in haereditatem legatis vel debitis gravatam. Hanc sententiam alterutro fundamento nixam ultro fatemur esse probabilem, in praxi tutiorem et clericis consulendam. Attamen, cum probabiliori et nunc communiori sententia,

Dico 1° : Probabilius est clericos, saltem nunc post creata beneficia, habere absolutum dominium partis proventuum ecclesiasticorum congruae sustentationi superfluae, sic ut de illa possint pro libitu valide disponere (licet illicite, ut dicam infra); nec teneantur ex iustitia illam erogare pauperibus aut in usus pios, adeoque nec sint obnoxii restitutioni, si in alios usus impendant. Ita Ostiensis, Barbatias, Adrianus, Dom. Soto, Bannez, Lorcas, Valentia, Lopez, Covarruvias, Lessius, Sarmiento, Banat, Garcias, Wigers, Sylvius, Cabassulius, et plures.

Prob. conclusio 1° authoritate canonum. Cap. Consuetudinem, de clericis non residentibus, lib. III, tit. 3, in 6°, statuitur absentes a choro distributionum quotidianarum non acquirere dominium, nec facere suas. Idem statuit Trid., sess. XXII, cap. 3 de Reform. Cap. Commissa, de election., in 6°, dicitur quod suscipiens paroeciam sine animo accipiendi sacerdotium intra annum, debeat restituere fructus paroeciae, eo quod eos non faciat suos. Pius V, bulla 138, declarat beneficiatum non recitantem officium non facere fructus suos. Idem declarat Trid., sess. XXIV, cap. 12 de Reform., de eo qui intra duos menses non emittit professionem fidei. Ergo, a contrario sensu, ii qui oneribus impositis satisfaciunt, horum fructuum acquirunt dominium et faciunt suos, ne alioquin pares sint qui officio satisfaciunt et qui non satisfaciunt.

Neque dicas hoc dominium esse vinculatum; nihil enim tale innuitur authoritatibus citatis, neque probari potest alia authoritate aut ratione sufficienti, ut patebit ex solutione obiectionum. Quin imo contrarium evincitur ex rationibus sequentibus: nisi forte dicas vinculum afficere, non res ipsas, sed personas, quatenus tenentur ex lege charitatis aut onus restitutionis.

Prob. 2° ratione. Iuxta communem sententiam, quam admittit maior et sanior pars adversariorum, beneficiarii sunt absolute domini quorundam fructuum, scilicet eorum qui suae sustentationi sunt necessarii, de iisque pro libitu saltem valide disponere possunt. Ergo et omnium. —

Prob. consequentiae. Beneficiarii reditus omnes suorum beneficiorum indistincte recipiunt, hos aut illos in sui sustentationem applicare possunt, et consequenter de his aut illis, valide saltem, pro libitu disponere. Ergo ex parte fructuum non possunt dici aliquorum determinate domini, et non aliorum; sed, cum omnes indistincte percipiuntur, indistincte eamdem subeunt sortem quoad rationem dominii. Ergo omnium: ita ut obligatio quam habent superfluos impendendi in usus pios non sit realis, hoc est, ipsi rei annexa, sed personalis, hoc est, ipsi personae imposita. Quae obligatio neque repugnat vero et absoluto dominio, neque impedit validam rerum dispositionem, neque onus restituendi inducit, ut patet in obligatione eleemosynae.

Prob. 3°. Qui rem possidet, censetur eius dominus, neque est cogendus eam a se abdicare ex iustitia, nisi constet esse alienam, iuxta hanc regulam 65 iuris in 6°: « In pari delicto vel causâ, potior est conditio possidentis. » Atqui clerici possident omnes fructus sui beneficii, neque probari potest ex ullo capite eos non habere eorum dominium, eosve teneri ad restitutionem, si male impenderint. Ergo.

Prob. min. Id probari non potest, neque ex parte donantium, neque ex parte Ecclesiae recipientis.

Non ex parte donantium; quia fideles donarunt haec bona Ecclesiae et ecclesiasticis simpliciter et absolute, non vero sub conditione saltem expressa et in pactum deducta erogandi superflua in usus pios. Quamvis enim id forte speraverint et intenderint, hanc tamen intentionem non deduxerunt in pactum tamquam conditionem sine qua non; quod foret necessarium ut donatio censeretur conditionata, et non absoluta. Non enim mens interior contrahentis afficit contractum, aut obligat ex iustitia alterum contrahentem, nisi sit expressa et in pactum deducta: v. g., Caius legat Titio nepoti suo studenti mille florenos, item Sempronio, alteri nepoti, patrifamilias, mille aureos, intendens et sperans fore ut et ille impendat mille florenos in studiis, et iste mille aureos in sublevamen familiae; si tamen intentionem hanc non exprimat, nec ut conditionem apponat, Titius fit absolute dominus mille florenorum, et Sempronius mille aureorum, nec ad eorum restitutionem tenentur, si in alios usus expendant. Sic iterum das eleemosynam pauperi, intendens et sperans fore ut pro te oret; non orat pro te pauper, nihilominus fit absolute dominus eleemosynae, nec tenetur eam restituere.

— Prob. itaque ant. 1° Haec conditio expressa et in pactum deducta nullibi legitur, seu ostendant adversarii. 2° Si talis fidelium donatio esset conditionata, sequeretur quod clerici qui superflua non erogarent pauperibus, nullius partis suorum proventuum essent domini (quod negat maior pars adversariorum), cum donatio sub conditione non purificata corruat. Ergo.

Non ex parte Ecclesiae recipientis. Si Ecclesia censeret aut vellet clericos stricto iure teneri ad restitutionem fructuum male expensorum, id procul dubio claris et expressis terminis alicubi declarasset. Atqui id nullibi claris et expressis terminis declaravit. Ergo. — Maior videtur necessario admittenda, cum res haec sit maximi momenti, quippe quae spectat conscientiam omnium beneficiariorum, aedificationem publicam et sublevamen pauperum, et a pluribus in dubium revocetur aut negetur.

— Prob. itaque min. Nullum prorsus canonem sive conciliorum sive Pontificum hucusque proferre potuerunt adversarii, qui hanc restitutionis obligationem clare et expresse importet aut significet. Ergo nullibi id declarat Ecclesia, aut dicant ubi.

Dices: Ecclesia in multis canonibus sancit clericos debere dispensare bona ecclesiastica, non ut propria, sed ut communia, eos non esse dominos, sed administratores tantum. Similiter SS. Patres, Hieron., Aug., Chrysost., Ambros., Greg., dicunt bona ecclesiastica esse pauperum, quibus dum fraudantur, esse rapinam et sacrilegium, et passim haec bona vocantur « res Dei, bona Crucifixi, patrimonia pauperum. » Ergo.

Resp. Quantum ad canones et SS. Patres qui floruerunt ante octavum saeculum, intelligendi sunt de bonis ecclesiasticis ante eorum divisionem; quamvis enim a B. Sylvestro haec divisio fuit inchoata, non tamen nisi saeculo octavo coepit in pluribus locis recipi. Quantum ad eos qui sequuntur octavum saeculum sequuntur octavum saeculum, ita locuti sunt secundum piam exaggerationem, seu, ut dicitur, concionatorie, non theologice, propter strictissimam obligationem qua tenentur clerici haec bona erogare in usus pios, ut dicam infra; simili enim modo loquuntur de saecularibus divitibus, quos tamen nemo negat absolute dominos suorum bonorum. Sic S. Basilius, de saecularibus avaris : « Esurientis est panis, inquit, quem tu retines, nudi est vestis quam in arca custodis, etc. » Aug., Serm. 206¹, de saecularibus ait, illos aliena invadere, qui non erogant superflua pauperibus.

Item bona ecclesiastica vocantur « res Dei, bona Crucifixi, etc., » quia propter Christum et in Dei cultum, eiusque ministrorum sustentationem sunt donata; non autem quod nullus praeter Christum aut Deum sit eorum dominus : nisi forte sic intelligas, quod nullus sit eorum dominus sicut patrimonialium, quasi de illis aeque licite ac de istis pro libitu possit disponere.

Similiter dicuntur patrimonia et alimenta pauperum, quia ipsis debentur ex rigoroso praecepto Ecclesiae religionis et charitatis, quamvis non iustitiae. Sic ab iisdem SS. Patribus superflua laicorum pariter dicuntur quandoque patrimonia pauperum, quamvis certo certius sit eis non deberi ex iustitia, sed ex charitate tantum. Insuper hi et similes modi loquendi possunt recte intelligi de bonis ecclesiasticis, prout complectuntur, non solum bona clericorum, sed fabricae et pauperum.

Expenditur mens D. Thomae in probationem conclusionis. Sanctus Doctor, Quodl. vi, q. 7, a. 12, ubi discutit, an clerici teneantur sub mortali dare eleemosynam de superfluis, cum in corp. dixisset generatim de bonis ecclesiasticis ut sic, clericos non esse dominos, sed dispensatores, et resolvisset eos posse dupliciter peccare in eorum bonorum administratione: uno modo, ex rei ipsius conditione, dum scilicet usurpat sibi tamquam rem propriam quod est alterius; alio modo, ex inordinato usu eorum quae in suam partem cedunt, sicut de aliis, id est de patrimonialibus, dixerat initio corporis (quod iam aperte asserit nostram sententiam), proponit sibi argumentum ordine tertium his verbis : « Quicumque consumit quod est alterius, tenetur ad restitutionem. Sed bona clericorum sunt pauperum, ut patet per glossam Hieronymi supra illud Isaic., III, 14 : Rapina pauperum in domo vestra. Ergo, si clerici inutiliter bona ecclesiastica consumunt, tenentur restituere pauperibus aliunde, si habuerint. » En ipsissimum adversariorum argumentum. Audiamus responsum S. Doctoris : « Ad tertium, inquit, dicendum quod bona ecclesiastica non solum sunt dispensanda pauperibus, sed etiam Ecclesiae ministris. Unde, secundum canones, debent dividi hoc modo, ut aliqua pars cedat in usus pauperum, et aliqua pars in usus ministrorum et in cultum Ecclesiae. Aliter ergo dicendum est de illis ecclesiasticis bonis quae principaliter sunt attribuenda necessitatibus pauperum, et ex consequenti necessitatibus ministrorum, sicut sunt bona hospitalium et alia huiusmodi; et aliter de illis bonis quae sunt principaliter attributa usibus ministrorum, sicut sunt praebendae clericorum et alia huiusmodi. Nam in primis bonis peccatum committitur, non solum ex abusu, sed etiam ex ipsa rerum conditione, dum aliquis in suos usus assumit quod est alterius; et ideo tenetur ad restitutionem, tamquam defraudator rei alienae. In secundis vero bonis, non committitur peccatum nisi per abusum, sicut et de bonis patrimonialibus dictum est. Unde non tenetur quis ad restitutionem, sed solum ad poenitentiam peragendam. »

Eamdem sententiam et plerumque eundem loquendi modum constanter tenet S. Doctor in Summa, 2a 2ae, q. 185, a. 7, c, ubi quaerit : « Utrum episcopi mortaliter peccent, si bona ecclesiastica quae procurant, pauperibus non largiantur. » Quidquid autem resolvit de episcopis in hac parte, idem dicendum de aliis beneficiatis. Igitur, cum praemisisset episcopos bonorum propriorum habere absolutum dominium, et vi talis dominii posse pro libitu valide de illis disponere, nec teneri ad restitutionem, si male impendant, quippe quod non peccent ex rerum conditione, sed propter inordinationem affectus; bonorum vero ecclesiasticorum, generatim scilicet et indistincte, non esse dominos, sed administratores et procuratores tantum, quia inter bona ecclesiastica, praeter bona episcopi, numerantur etiam bona aliorum clericorum, fabricae et pauperum, quorum episcopi non sunt domini, sed administratores tantum : his, inquam, praemissis, subdit S. Doctor : « Si ergo distincta sint bona quae debent in usum episcopi cedere, ab his quae sunt pauperibus et ministris et cultui Ecclesiae eroganda, et si aliquid sibi retinuerit episcopus de his quae sunt pauperibus eroganda, vel etiam in usum ministrorum aut in cultum divinum expendenda: non est dubium quin contra fidem dispensationis agit, et mortaliter peccat et ad restitutionem tenetur. De his autem (bene nota) quae sunt specialiter suo usui deputata, videtur esse eadem ratio quae est de bonis propriis : ut scilicet propter immoderatum affectum et usum peccet quidem, si immoderata sibi retineat et aliis non subveniat, sicut requirit debitum charitatis. » Hic deesse hanc clausulam errore typographi vel amanuensis : « Non tamen tenetur ad restitutionem, » notat Sylvius, post Dom. Soto et editionem Duacensem, et bene; alias erit imperfecta sententia, nec ulla erit distinctio, quam tamen intendit S. Doctor, inter bona deputata usui episcopi et non deputata, sed utrobique erit peccatum et obligatio restituendi.

Verum, etsi hanc clausulam non expresserit S. Thomas, plus quam sufficienter eam indicasse et certo esse de eius mente evidenter probant momenta sequentia. 1° Disparitas de qua modo, quam intendit S. Doctor inter utraque bona, ut patet ex textu; quae alioquin non subsistet. 2° Quod dicat eamdem esse rationem de bonis deputatis usui episcopi, quae est de propriis bonis. Hanc porro paritatem indubie intelligit S. Thomas, non quidem quantum ad omnia generatim (certum est enim bona ecclesiastica esse magis abstricta pauperibus et usibus piis quam patrimonialia, idque aperte significat S. Doctor ad 2, ubi dicit illa non posse impendi ad ditandos parentes, quod tamen licet de bonis patrimonialibus) ; sed hanc, inquam, paritatem intelligit quantum ad ea omnia quae prius tribuerat bonis patrimonialibus. Huius enim propositionis : « Videtur esse eadem ratio quae est de bonis propriis, » sensus naturalis et planus est : Videtur dicendum quod dixi de bonis propriis. Dixi autem de bonis propriis, episcopos « habere verum illorum dominium, » et inde non obligari « ex ipsa rerum conditione ea aliis conferre, » sed posse « pro libitu » de eis valide disponere, quamvis quandoque illicite, propter « inordinationem affectus, » vel plus quam oporteat sibi retinendo, vel minus quam exigit charitas pauperibus largiendo; quo tamen casu, « eos non teneri ad restitutionem, quia huiusmodi res sunt eorum dominio deputatae. » Ergo idem per omnia censet et dicit de bonis deputatis usui episcopi, nisi velis ipsum et falsitatis et oscitantiae arguere. Et per haec praecluduntur omnes evasiones adversariorum.

Respondet P. Henno, S. Doctorem « manifeste » loqui de portione congruae sustentationi necessaria, non de superflua. Et ego dico hanc evasionem « manifeste » repugnare textui S. Thomae. Loquitur enim S. Doctor, ut legenti patet, de integra portione specialiter usui episcopi deputata, et prout est distincta ab aliis portionibus pauperum, fabricae et aliorum clericorum. Et insuper, si clerici sint domini alicuius partis, sunt totius, ut probavimus supra.

Pergit nihilominus confidenter laudatus author his verbis : « Quod autem D. Thomas non adversariis, sed nobis formalissime faveat, patet ex Quodlibeto vi, ubi dicit : « Bonorum ecclesiasticorum clerici non sunt veri domini, » sed dispensatores. » Pace viri Religiosi dixerim : Non legit S. Thomam loco citato; alias vidisset ibidem ipsum « formalissime » asserere clericum indebite impendentem bona ecclesiastica suis usibus deputata, peccare tantum per abusum, ut dixerat de patrimonialibus, « nec teneri ad restitutionem, sed tantum ad poenitentiam peragendam. » Relegatur textus supra citatus.

Quando vero S. Thomas dicit, non solum Quodlibeto citato, sed etiam in Summa, citato, sed etiam in Summa, quaest. iam saepe citata 185, bonorum ecclesiasticorum clericos non esse dominos, sed dispensatores, non loquitur de bonis ecclesiasticis quae sunt specialiter usibus clericorum destinata, nisi velis ipsum intra paucas lineas pugnantia loqui, sed de bonis ecclesiasticis, vel ut ante divisionem consideratis, vel, quod verius est, de iis quidem post divisionem, sed indistincte et in communi, quatenus comprehendunt bona fabricae et ea quae « principaliter sunt attribuenda necessitatibus pauperum, et ex consequenti necessitatibus ministrorum, sicut sunt bona hospitalium et alia huiusmodi. » Haec non gratis nec ex nobis, sed « formalissime, » ut vides, ex S. Thoma, Quodl. citato. Porro de talibus bonis ecclesiasticis non dicimus clericos esse dominos, sed tantum dispensatores. Vocantur autem huiusmodi bona ecclesiastica, tum quia, ut dicit S. Thomas, « ex consequenti sunt attribuenda necessitatibus ecclesiasticorum ; » tum quia sunt bona primitus Ecclesiae data, et per Ecclesiam usibus praefatis assignata; tum tandem quia eorum administratio est ecclesiasticis concredita.

Iudicet nunc aequus lector qua vel specie veri dixerit clarissimus Pontas, verbo Beneficier, casu 13, S. Thomam « usque ad mortem perstitisse in opposita sententia, ut, inquit, patet in sua Summa, ubi clarissime et sine ambiguitate docet eamdem sententiam. » Doctorem hunc Parisiensem antiquioribus et oculatissimis S. Thomae interpretibus longe oculatiorem esse oportet, qui in eo clarissime et sine ambiguitate id viderit, cuius summi illi et oculatissimi viri Summam Angelicam diu noctuque versantes nec umbram viderunt; imo cuius oppositum clarissime et sine ambiguitate traditum agnoverunt.

Dico 2° : Clerici strictiori iure quam saeculares tenentur erogare bona ecclesiastica superflua pauperibus, aut in usus pios, ita ut mortaliter peccent, si in profanos usus impendant. Est communis.

Prob. 1° ex strictissimo Ecclesiae praecepto quod ex antiquis canonibus innovat Trid., sess. xxv, de Reform. cap. 1, his verbis : « Omnino eis (episcopis) interdicit, ne ex redititibus Ecclesiae consanguineos familiaresve suos augere studeant, cum et Apostolorum Canones prohibeant ne res ecclesiasticas, quae Dei sunt, consanguineis donent, sed, si pauperes sint, iis ut pauperibus distribuant ; eas autem non distrahant nec dissipent illorum causa. » Quod extendit infra ad omnes beneficiatos.

Ubi notanda est haec particula, « quae Dei sunt, » qua significatur motivum huius praecepti. Cum enim haec bona sint oblata Deo, vel potius Ecclesiae, ut cedant in Dei cultum (Deus enim non potest visibiliter adiri, nec his rebus indiget), conveniens est, ex ipsorum conditione, ut impendantur in usus Deo gratos, qualiter ipse Deus impenderet, si de illis ut homo disponeret. Et ideo praecepit Ecclesia in tales usus ea impendi.

Quia vero Ecclesia praecipiens aut prohibens aliquid ex motivo alicuius virtutis transfert materiam praeceptam vel prohibitam ad speciem talis virtutis ; sic, v. g., quia prohibet furtum in loco sacro ex motivo religionis, furari in loco sacro est peccatum contra religionem : hinc sequitur clericos, nedum ex obedientia Ecclesiae debita, sed etiam ex virtute religionis teneri superflua impendere in usus pios.

Prob. 2°. Clerici, ratione gradus quem obtinent in Ecclesia, sunt veluti patres et tutores pauperum. Ergo strictiori praecepto charitatis quam saeculares tenentur illis subvenire.

Itaque, secundum nos, triplici titulo tenentur beneficiarii fructus sibi superfluos sui beneficii impendere in sublevamen pauperum, aut in alios pios usus, 1° ex lege Ecclesiae; 2° ex virtute religionis; 3° ex praecepto charitatis²

[Contrariam sententiam dicit S. Ligorius probabilem et valde communiorem inter recentiores. Haec tamen eidem videtur satis in praxi probabilis, praesertim propter autoritatem S. Thomae, cuius argumenta admittit ut valida³. Unde concludendum est clericum qui superfluum suum non canonice impendit, non teneri ad restituendum ex bonis propriis, sed tantum ad ponitendum.

Petes 1° quid nomine superflui sit intelligendum.

Resp. Superfluum aestimatur quod honestam seu congruam sustentationem excedit. Porro congrua sustentatio clerici censetur, quae necessaria est ad statum proprium decenter sustinendum et familiae providendum, secundum conditionem, gradum, dignitatem, qualitatem beneficiati et regionem in qua habitat. Ita intelligit S. Ligorius⁴.

Petes 2° quantum requiratur in hac materia ad constituendum peccatum mortale.

Resp. Requiritur maior quantitas quam in furto. De beneficiato dicit Angelicus, 2a 2ae, q. 183, a. 7, c : « De his quae sunt specialiter suo usui deputata, videtur esse eadem ratio quae est de propriis bonis, ut scilicet, propter immoderatum affectum et usum, peccet quidem, si immoderate sibi retineat et aliis non subveniat sicut requirit debitum charitatis. Si vero non sint praedicta bona distincta, eorum distributio fidei eius committitur. Et si quidem in modico deficiat vel superabundet, potest hoc fieri absque bonae fidei detrimento, quia non potest homo in talibus punctualiter accipere illud quod fieri oportet. Si vero sit multus excessus, non potest latere. » Non est ergo materia gravis, nisi sit multus excessus, id est, iuxta veriorem sententiam, vigesima pars superfluorum, si haec ipsa pertingat ad summam notabilem⁵.

Petes 3° qui veniant nomine pauperum.

Resp. Nomine pauperum veniunt non solum ostiatim mendicantes, sed etiam illi qui, nisi eleemosynas accipiant, suum statum nequeunt conservare, etiam consanguinei, si sint vere pauperes. Licet etiam hos caeteris etiam gravius egentibus praeferre, « quia, ait S. Ligorius, subventio propinquorum egentium pertinet etiam ad proprium statum clerici servandum, cum illorum paupertas in ipsius dedecus redundet⁶. » Hoc consonat decreto Trident. modo citato.

Petes 4° utrum beneficiatis liceat superflua reservare in futurum ad usus pios.

Resp. Angelicus, ubi supra, ad 4 : « Bona Ecclesiae usibus pauperum deservire debent. Et ideo, si quis, necessitate non imminente providendi pauperibus, de his quae superfluunt ex proventibus Ecclesiae possessiones emat, vel in thesauro reponat in futurum utilitati Ecclesiae et necessitatibus pauperum, laudabiliter facit. Si vero necessitas immineat pauperibus erogandi, superflua cura est et inordinata, ut aliquis in futurum conservet; quod Dominus prohibet, Matth., VI, 34 : Nolite solliciti esse in crastinum. »

Advertendum est tamen quod, si quid in futurum reservetur, cautio sufficiens adhibenda est, ne, morte adveniente, tales reditus forte a consanguineis diripiantur⁷.

Petes 5° utrum beneficiato liceat sibi reservare aliquid in futurum.

Resp. posse quaedam moderate reservare, ut obvietur infirmitati et aliis necessitatibus quae probabiliter contingere poterunt, si tamen actu non urgeat gravis pauperum necessitas, ea tamen conditione, ut, si his postea non indigeat, iuxta legis canonicae praescriptionem impendantur.

Petes 6° utrum beneficiati valide testentur de reditibus superfluis.

Resp. affirmative, secundum sententiam supra propugnatam et ex consuetudine multis in locis recepta. Sed hoc non est licitum nisi ad causas pias. Quamvis enim, ubi consuetudine invaluit, valide testentur etiam in usus profanos peccant tamen mortaliter, nisi hoc faciant ex indulto Papae⁸.

Petes 7° utrum pensio quae in Gallia sacerdotibus a gubernio solvitur, boni ecclesiastici naturam induat.

Resp. affirmative, quia ex Concordato anni 1801 pensio praedicta fuit stipulata in compensationem bonorum ecclesiasticorum quae tempore perturbationis Gallicae confiscata sunt et alienata. Ergo eamdem naturam induit quam habebant bona quibus substituitur.

Constat etiam ex sequentibus S. Poenitentiariae responsis.

1° « An salaria quae in Belgio solvuntur a gubernio pastoribus et canonicis, induant beneficiorum seu bonorum ecclesiasticorum indolem, et annexam habeant obligationem inhaerentem his bonis, scilicet strictam et canonicam obligationem expendendi superflua pauperibus, seu piis causis, et residentia, sub poena non faciendi fructus suos? » Sacra Poenitentiaria, perpensis expositis, respondit : « Iam alias a Sancta Sede, de consiliis secretae Congregationis, responsum fuisse affirmative. Datum Romae, die 19 ianuarii 1819. »

2° « Sacra Poenitentiaria consulta : an illa responsio applicari debeat salariis quae pastoribus et canonicis regni Galliarum a gubernio solvuntur, respondendum censuit affirmative. »

3° « An responsio pro Belgio diei 19 ianuarii applicari debeat solis salariis fixis 1000 librarum pro parochis et 750 librarum pro deservientibus, vel extendi debeat ad oblationes fidelium? Sacra Poenitentiaria super noviter expositis respondendum censuit: affirmative quoad primam partem, negative quoad secundam. Datum Romae, die 9 augusti 1824. »

Ex hoc ultimo responso sequitur, oblationes voluntarias a fidelibus parochis factas, itemque proventus qui casuales dicuntur, recenseri inter bona quasi-patrimonialia, quorum usus liber est.

E contra, supplementa quae a municipiis parochis erogantur, quasi pars pensionis communiter habentur, siquiquidem non tribuuntur nisi ex decreto generali gubernii (Art. org. 67), et vi Concordati inter summum Pontificem et gubernium initi. — Excipe, nisi supplementum hoc propter functiones non obligatorias et laboriosas fuerit stipulatum; quo in casu naturam boni quasi-patrimonialis induit.

Notandum ad praxim. Quaestio de usu bonorum ecclesiasticorum, in Galliis, sicut et in pluribus aliis regionibus, hodie fere speculativa facta est. Etenim pensiones a gubernio solutae in compensationem redituum qui ex bonis beneficialibus confiscatis et alienatis proveniebant, sunt ita modicae, ut nequidem honestae ministrorum Ecclesiae sustentationi sufficiant : unde nihil superflui ex his superesse potest. Si qui, misere vivendo, aliquid de tali reditu reservant, quod vix possibile esse videtur, hoc ad genus bonorum parcimonialium pertinet, et extra legem canonicam ponitur.]