Summa summae S. Thomae, Tomus III

[Charitas dicitur etiam amor. Amor est inclinatio in bonum. Bonum enim propositum appetitui, quasi pondus ipsum movet et inclinat ad se, secundum notissimum Augustini effatum, lib. XIII Confess., c. 9, n. 10 : « Pondus meum amor meus ; eo feror quocumque feror. » Ista inclinatio appetitus in bonum dicitur amor seu complacentia. Si sit cum electione unius boni prae alio, dicitur dilectio. Si sit boni quod magno pretio aestimatur, dicitur charitas. Si tandem sit cum redamatione, dicitur amicitia. Amor igitur latius patet quam dilectio, charitas et amicitia.

Amor est triplex : 1° naturalis, quo unaquaeque res etiam non cognoscitiva appetit bonum sibi conveniens, ut grave dicitur amare centrum. 2° animalis seu sensitivus, qui sequitur apprehensionem sensuum, et est etiam in brutis. 3° rationalis, qui sequitur apprehensionem intellectus, et est iterum duplex, scilicet concupiscentiae, qui tendit in obiectum quod amatur; benevolentiae, qui tendit in personam cui amatur, et in hoc ultimo si quae sit redamatio ex parte personae amatae, erit amor amicitiae. Quod amatur amore benevolentiae, simpliciter et per se amatur; quod autem amore concupiscentiae, non simpliciter et secundum se amatur, sed amatur alteri. Unde amor benevolentiae est amor simpliciter, et amor concupiscentiae est amor secundum quid. Quaestio est hic de charitate habituali.]

Charitas habitualis definiri solet : « Virtus divinitus infusa, qua Deus propter se et proximus propter Deum diligitur. »

Petes 1° utrum charitas sit proprie dicta amicitia cum Deo.

Resp. Charitas est vera et proprie dicta amicitia inter Deum et hominem¹

Prob. 1° ex Scriptura² : Christus, Ioann., XV, 14 et 15, dicit Apostolis : Vos amici mei estis, et : Iam non dicam vos servos. Vos autem dixi amicos. Iacob., II, 23 : Abraham amicus Dei appellatus est. Psal., CXXXVIII, 17 : Nimis honorificati sunt amici tui, Deus. Nihil autem assignari potest quo homines sint Dei amici, nisi charitas.

Prob. 2° Ad veram et proprie dictam amicitiam tres conditiones communiter requiruntur³ : prima, quod amor sit benevolentiae, quo volumus alicui bonum propter ipsum; non concupiscentiae, quo volumus bonum propter nos. Secunda conditio est, ut amor sit mutuus; amicus enim est amico amicus, et dicitur quasi amicatus, ita ut talis amor sit quasi nexus inter duos. Tertia conditio est, quod ille amor mutuus fundetur in aliqua communicatione; qui enim in nullo communicant, nullam inter se habent coniunctionem. Atqui hae tres conditiones reperiuntur in amore charitatis. Ergo.

Probatur 1° Per charitatem homo diligit Deum propter se ut ultimum finem, et Deus diligit hominem propter se, non tamquam propter finem ultimum, sed propter eius utilitatem, seu tamquam propter subiectum cui vult aeternam beatitudinem, et sic utrinque est amor benevolentiae. 2° Est amor mutuus; diligimus enim per charitatem eum qui nos diligit, iuxta illud Proverb., VIII, 17 : Ego diligentes me diligo, et, Ioann., XIV, 21 : Qui diligit me, diligitur a Patre meo, et ego diligam eum. 3° Est communicatio beatitudinis hic per gratiam in iure et in spe, in patria in re. Ergo.

Petes 2° quodnam sit obiectum charitatis.

Resp. 1° Certum est Deum esse rem amatam a charitate, seu eius obiectum materiale, principale et primarium, et hac ratione obiectum eius formale quo. Per charitatem enim nihil aliud intelligimus quam dilectionem Dei, iuxta illud, Matth., XXII, 37 et 38 : Diliges Dominum Deum tuum... Hoc est primum et maximum mandatum. Pariter certum est quod proximus sit obiectum charitatis materiale secundarium; quia charitas est, ut diximus, amicitia hominis cum Deo. Lex autem amicitiae postulat ut non tantum diligamus amicum, sed etiam omnes qui ad illum specialiter pertinent. Unde illud, ibid., 39 : Diliges proximum tuum sicut teipsum.

Resp. 2° Obiectum formale quo, seu ratio formalis motiva charitatis, est bonitas increata ut est in se et propter se amabilis, lumine supernaturali cognoscibilis⁴

Prob. Charitas 1° est amor. Amor autem non est de aliquo, nisi sub ratione boni. 2° Est amor Dei. Ergo est de Deo sub ratione boni divini. 3° Est amor, non concupiscentiae, quae generat spem ; sed benevolentiae. Ergo sub ratione boni divini, non ut nobis commodi, sed ut est in se et propter se amabilis.

Dixi : « Lumine supernaturali cognoscibilis ; » quia diligere Deum propter eius bonitatem naturali lumine cognoscibilem, esset amor naturalis, non supernaturalis, qualis est charitas.

Petes 3° utrum eadem specie charitatis diligatur Deus et proximus.

Resp. Eadem specie charitatis diligitur Deus et proximus : Deus propter seipsum, proximus propter Deum⁵

Prob. Idem est specie actus quo diligitur Deus propter se, et proximus propter Deum⁶. Ergo idem specie habitus charitatis. — Patet conseq., quia habitus specificantur ab actibus. — Prob. ant. Idem est specie actus qui fertur in rationem obiecti et qui fertur in obiectum sub tali ratione : sicut eadem est specie visio qua videtur lumen, et qua videtur color; species enim actus sumitur ex obiecto secundum rationem formalem ipsius. Atqui ratio formalis diligendi proximum Deus est; hoc enim debemus in proximo diligere, ut in Deo sit, ut illi tamquam fini ultimo haereat, indeque Deus ametur, laudetur et glorificetur propter infinitam eius bonitatem et perfectionem : sicque patet quod ratio formalis diligendi proximum sit infinita Dei bonitas in se et propter se amabilis. Ergo.

Colliges 1° quod amare proximum ex alio motivo, puta propter beneficia accepta, propter egregias eius qualitates, sive naturales, sive supernaturales, quatenus sunt ipsius perfectiones, non sit amor charitatis; quia sic non amatur formaliter ratione bonitatis divinae : sed est amor naturalis. Nec refert quod forte sint qualitates supernaturales; supernaturalitas enim ibi se habet materialiter, si ratio amandi non sit supernaturalis : sic v. g., peccator impoenitens, qui per lumen fidei cognoscit paradisum, illum amat amore naturali.

Dixi : « Quatenus sunt eius perfectiones ; » quia, si considerentur ut participationes divinae perfectionis, videtur quod etiam sic amentur amore charitatis; quia, licet in infinitum distent ab infinita Dei perfectione, tamen non tam ipse quam ipsa Dei perfectionis in illis amatur : sicut in imagine amatur prototypus, qui est tota ratio amandi imaginem.

Colliges 2° charitatem esse unam virtutem specie totam⁷; quia, si ex aliquo capite divideretur in plures species, maxime ex eo quod versetur circa Deum et proximum. Atqui ex eo capite non diversificatur, ut probatum est. Ergo.

Petes 4° quomodo charitas se habeat ad alias virtutes.

Resp. 1° Charitas est excellentior aliis virtutibus.

Prob. 1° ex Apost., I Cor., XIII, 13 : Nunc autem manent fides, spes, charitas, tria haec. Maior autem horum est charitas. 2° Fides et spes compatiuntur peccatum, charitas non. 3° Spes et fides involvunt imperfectionem : spes proprium commodum, fides obscuritatem; nihil horum charitas ex se.

Resp. 2° Sine charitate potest esse vera virtus, sed imperfecta⁸; quia sine charitate potest esse bona qualitas quae sit constanter principium boni actus, consequenter vera virtus. Sed, quia sine charitate non ordinat ad ultimum finem, neque facit operari meritorie ad vitam aeternam, non est perfecta virtus. Vide tract. de Virtutibus, dissert. II, a. 4, § 3, ubi hanc materiam ex professo tractavimus.

Resp. 3° Charitas est forma aliarum virtutum, non intrinseca et essentialis, alias omnes virtutes essent eiusdem speciei; sed extrinseca et accidentalis, quatenus per eam referuntur ad finem ultimum supernaturalem, quo veluti ornamento formantur in ordine supernaturali.

Charitatem distingui a gratia multis probavimus in tract. de Gratia, dissert. IV, a. 1, Petes 4°. Adeat lector.