Summa summae S. Thomae, Tomus III

(D. Thomas, q. 23.)

[Charitas dicitur etiam amor. Amor est inclinatio in bonum. Bonum enim propositum appetitui, quasi pondus ipsum movet et inclinat ad se, secundum notissimum Augustini effatum, lib. XIII Confess., c. 9, n. 10 : « Pondus meum amor meus ; eo feror quocumque feror. » Ista inclinatio appetitus in bonum dicitur amor seu complacentia. Si sit cum electione unius boni prae alio, dicitur dilectio. Si sit boni quod magno pretio aestimatur, dicitur charitas. Si tandem sit cum redamatione, dicitur amicitia. Amor igitur latius patet quam dilectio, charitas et amicitia.

Amor est triplex : 1° naturalis, quo unaquaeque res etiam non cognoscitiva appetit bonum sibi conveniens, ut grave dicitur amare centrum. 2° animalis seu sensitivus, qui sequitur apprehensionem sensuum, et est etiam in brutis. 3° rationalis, qui sequitur apprehensionem intellectus, et est iterum duplex, scilicet concupiscentiae, qui tendit in obiectum quod amatur; benevolentiae, qui tendit in personam cui amatur, et in hoc ultimo si quae sit redamatio ex parte personae amatae, erit amor amicitiae. Quod amatur amore benevolentiae, simpliciter et per se amatur; quod autem amore concupiscentiae, non simpliciter et secundum se amatur, sed amatur alteri. Unde amor benevolentiae est amor simpliciter, et amor concupiscentiae est amor secundum quid. Quaestio est hic de charitate habituali.]

Charitas habitualis definiri solet : « Virtus divinitus infusa, qua Deus propter se et proximus propter Deum diligitur. »

Petes 1° utrum charitas sit proprie dicta amicitia cum Deo.

Resp. Charitas est vera et proprie dicta amicitia inter Deum et hominem¹

Prob. 1° ex Scriptura² : Christus, Ioann., XV, 14 et 15, dicit Apostolis : Vos amici mei estis, et : Iam non dicam vos servos. Vos autem dixi amicos. Iacob., II, 23 : Abraham amicus Dei appellatus est. Psal., CXXXVIII, 17 : Nimis honorificati sunt amici tui, Deus. Nihil autem assignari potest quo homines sint Dei amici, nisi charitas.

Prob. 2° Ad veram et proprie dictam amicitiam tres conditiones communiter requiruntur³ : prima, quod amor sit benevolentiae, quo volumus alicui bonum propter ipsum; non concupiscentiae, quo volumus bonum propter nos. Secunda conditio est, ut amor sit mutuus; amicus enim est amico amicus, et dicitur quasi amicatus, ita ut talis amor sit quasi nexus inter duos. Tertia conditio est, quod ille amor mutuus fundetur in aliqua communicatione; qui enim in nullo communicant, nullam inter se habent coniunctionem. Atqui hae tres conditiones reperiuntur in amore charitatis. Ergo.

Probatur 1° Per charitatem homo diligit Deum propter se ut ultimum finem, et Deus diligit hominem propter se, non tamquam propter finem ultimum, sed propter eius utilitatem, seu tamquam propter subiectum cui vult aeternam beatitudinem, et sic utrinque est amor benevolentiae. 2° Est amor mutuus; diligimus enim per charitatem eum qui nos diligit, iuxta illud Proverb., VIII, 17 : Ego diligentes me diligo, et, Ioann., XIV, 21 : Qui diligit me, diligitur a Patre meo, et ego diligam eum. 3° Est communicatio beatitudinis hic per gratiam in iure et in spe, in patria in re. Ergo.

Petes 2° quodnam sit obiectum charitatis.

Resp. 1° Certum est Deum esse rem amatam a charitate, seu eius obiectum materiale, principale et primarium, et hac ratione obiectum eius formale quo. Per charitatem enim nihil aliud intelligimus quam dilectionem Dei, iuxta illud, Matth., XXII, 37 et 38 : Diliges Dominum Deum tuum... Hoc est primum et maximum mandatum. Pariter certum est quod proximus sit obiectum charitatis materiale secundarium; quia charitas est, ut diximus, amicitia hominis cum Deo. Lex autem amicitiae postulat ut non tantum diligamus amicum, sed etiam omnes qui ad illum specialiter pertinent. Unde illud, ibid., 39 : Diliges proximum tuum sicut teipsum.

Resp. 2° Obiectum formale quo, seu ratio formalis motiva charitatis, est bonitas increata ut est in se et propter se amabilis, lumine supernaturali cognoscibilis⁴

Prob. Charitas 1° est amor. Amor autem non est de aliquo, nisi sub ratione boni. 2° Est amor Dei. Ergo est de Deo sub ratione boni divini. 3° Est amor, non concupiscentiae, quae generat spem ; sed benevolentiae. Ergo sub ratione boni divini, non ut nobis commodi, sed ut est in se et propter se amabilis.

Dixi : « Lumine supernaturali cognoscibilis ; » quia diligere Deum propter eius bonitatem naturali lumine cognoscibilem, esset amor naturalis, non supernaturalis, qualis est charitas.

Petes 3° utrum eadem specie charitatis diligatur Deus et proximus.

Resp. Eadem specie charitatis diligitur Deus et proximus : Deus propter seipsum, proximus propter Deum⁵

Prob. Idem est specie actus quo diligitur Deus propter se, et proximus propter Deum⁶. Ergo idem specie habitus charitatis. — Patet conseq., quia habitus specificantur ab actibus. — Prob. ant. Idem est specie actus qui fertur in rationem obiecti et qui fertur in obiectum sub tali ratione : sicut eadem est specie visio qua videtur lumen, et qua videtur color; species enim actus sumitur ex obiecto secundum rationem formalem ipsius. Atqui ratio formalis diligendi proximum Deus est; hoc enim debemus in proximo diligere, ut in Deo sit, ut illi tamquam fini ultimo haereat, indeque Deus ametur, laudetur et glorificetur propter infinitam eius bonitatem et perfectionem : sicque patet quod ratio formalis diligendi proximum sit infinita Dei bonitas in se et propter se amabilis. Ergo.

Colliges 1° quod amare proximum ex alio motivo, puta propter beneficia accepta, propter egregias eius qualitates, sive naturales, sive supernaturales, quatenus sunt ipsius perfectiones, non sit amor charitatis; quia sic non amatur formaliter ratione bonitatis divinae : sed est amor naturalis. Nec refert quod forte sint qualitates supernaturales; supernaturalitas enim ibi se habet materialiter, si ratio amandi non sit supernaturalis : sic v. g., peccator impoenitens, qui per lumen fidei cognoscit paradisum, illum amat amore naturali.

Dixi : « Quatenus sunt eius perfectiones ; » quia, si considerentur ut participationes divinae perfectionis, videtur quod etiam sic amentur amore charitatis; quia, licet in infinitum distent ab infinita Dei perfectione, tamen non tam ipse quam ipsa Dei perfectionis in illis amatur : sicut in imagine amatur prototypus, qui est tota ratio amandi imaginem.

Colliges 2° charitatem esse unam virtutem specie totam⁷; quia, si ex aliquo capite divideretur in plures species, maxime ex eo quod versetur circa Deum et proximum. Atqui ex eo capite non diversificatur, ut probatum est. Ergo.

Petes 4° quomodo charitas se habeat ad alias virtutes.

Resp. 1° Charitas est excellentior aliis virtutibus.

Prob. 1° ex Apost., I Cor., XIII, 13 : Nunc autem manent fides, spes, charitas, tria haec. Maior autem horum est charitas. 2° Fides et spes compatiuntur peccatum, charitas non. 3° Spes et fides involvunt imperfectionem : spes proprium commodum, fides obscuritatem; nihil horum charitas ex se.

Resp. 2° Sine charitate potest esse vera virtus, sed imperfecta⁸; quia sine charitate potest esse bona qualitas quae sit constanter principium boni actus, consequenter vera virtus. Sed, quia sine charitate non ordinat ad ultimum finem, neque facit operari meritorie ad vitam aeternam, non est perfecta virtus. Vide tract. de Virtutibus, dissert. II, a. 4, § 3, ubi hanc materiam ex professo tractavimus.

Resp. 3° Charitas est forma aliarum virtutum, non intrinseca et essentialis, alias omnes virtutes essent eiusdem speciei; sed extrinseca et accidentalis, quatenus per eam referuntur ad finem ultimum supernaturalem, quo veluti ornamento formantur in ordine supernaturali.

Charitatem distingui a gratia multis probavimus in tract. de Gratia, dissert. IV, a. 1, Petes 4°. Adeat lector.

(D. Thomas, q. 24.)

Petes 1° quodnam sit subiectum charitatis.

Resp. esse voluntatem¹, quia actus charitatis, qui est amor, elicitur a voluntate; virtus autem est in ea potentia in qua est eius actus.

Petes 2° quae sit causa efficiens charitatis.

Resp. habitum charitatis non acquiri nostris actibus, sed a Deo infundi², iuxta illud, Rom., V, 5 : Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis. Ratio est, quia charitas est quaedam amicitia hominis cum Deo, qua fundatur in communicatione beatitudinis. Hac autem communicatio non est secundum bona naturalia, sed secundum dona gratuita. Ergo charitas naturae facultatem excedit. Adde quod eius obiectum sit bonum supernaturale, et quod sit proprietas consequens ad gratiae infusionem.

Si dicas, ex actibus charitatis infusae generari aliquem habitum dilectionis, ut docet Author, q. 17 de Veritate, a. 1, ad 4,

Resp. hunc habitum non esse charitatem qua sumus Dei amici et filii adoptivi, sed habitum diversae speciei ex actibus huius charitatis infusae ortum, ideoque acquisitum, neque tamen naturalem absolute, hoc sensu scilicet quod per naturam causetur, sed aliquo modo supernaturalem, nempe ex actibus supernaturalibus ortum. Unde, cum S. Thomas, 1ae 2ae, q. 51, a. 4, ad 3, dicit ex actibus habitus infusi non produci aliquem habitum, intelligit de habitu eiusdem speciei, prout argumentum requirebat. Ita interpretatur Sylvius.

Petes 3° utrum charitas possit augeri.

Resp. Charitatem viae posse augeri sine termino³ : sic est definitum in concilio Viennensi, Clementina Ad nostrum contra Beguardos et Beguinas⁴. Item in concil. Trid., sess. VI, cap. 10 : « Hoc, inquit, justitia incrementum petit sancta Ecclesia, cum orat : « Da nobis, Domine, fidei, spei et charitatis augmentum. »

Prob. insuper 1° ex Scriptura. Ephes., IV, 15 : Veritatem facientes in charitate, crescamus in illo per omnia, qui est caput Christus. Philip., I, 9 : Oro ut charitas vestra magis ac magis abundet.

Prob. 2° ratione. Ex hoc dicimur viatores, quod in terminum destinatum, qui est Deus, tendimus. Atqui de ratione viatorum est, quod ita tendere possint ad terminum, ut magis ac magis ad illum appropinquent; alioquin cessaret via progressus. Ergo ita possumus tendere in Deum, ut magis ac magis ad illum appropinquemus. — Subsumo. Atqui istam appropinquationem facit charitas; non enim appropinquamus Deo passibus corporis, sed affectibus mentis quibus illi unimur. Ergo charitas in hac vita potest semper augeri.

Petes 4° quomodo charitas augeatur.

Resp. 4°. Charitas non augetur extensive, sed intensive tantum⁵ ; quia etiam minima charitas se extendit ad omnia illa quae sunt ex charitate diligenda. Cum enim sit amor efficax ultimi finis, scilicet Dei, habet secundum se sufficientem virtutem ad amandum caetera propter Deum. Quod si actu non extendatur ad consilia et ad bona supererogationis, non est ex defectu ipsius charitatis habitualis, sed voluntatis ; quia habitibus utimur cum volumus.

Resp. 2°. Charitas non augetur intensive per additionem charitatis ad charitatem⁶ ; hoc enim esset charitatem multiplicari, non augeri : sed per maiorem radicationem in subiecto, sive per maiorem actuationem subiecti, sive per maiorem inhaesionem subiecto ; accidentis enim esse, est inhaerere. Haec omnia sunt unum et idem, et modo unum, modo alterum usurpat S. Thomas, dum agit de intensione qualitatum. Item sive istud maius dicas novum gradum, sive novum modum, est perinde ad propositum ; est enim ista quaestio, de intensione qualitatum, philosophica, et ideo eam ad physicos remittimus.

[Petes 5° utrum charitas in hac vita possit esse perfecta.

Resp.⁷ Si perfectio charitatis sumatur ex parte diligibilis, nulla creaturae charitas potest esse perfecta. Est enim Deus infinite diligibilis. Qualibet autem virtus creata est finita. Ergo nulla creatura potest Deum infinite diligere. Ex parte vero diligentis, est perfecta charitas quando diligit tantum quantum potest ; quod tripliciter contingit : 1° Cum totum cor hominis actualiter semper fertur in Deum ; et haec est perfectio charitatis patriae, qua non est possibilis in hac vita, in qua impossibile est, propter humanae vitae infirmitatem, semper actu cogitare de Deo et moveri dilectione ad ipsum. 2° Cum homo studium suum deputat ad vacandum Deo et rebus divinis, praetermissis aliis, nisi quantum necessitas praesentis vitae requirit ; et haec perfectio est possibilis in via, non tamen est communis omnibus habentibus charitatem. 3° Cum habitualiter aliquis totum cor suum ponit in Deo, ita ut nihil velit quod divinae dilectioni sit contrarium ; et haec perfectio est necessaria et communis omnibus charitatem habentibus.]

Petes 6° utrum quolibet actu charitatis, etiam remisso, augeatur charitas.

Ante responsionem, suppono 1° actus nostros non causare efficienter physice augmentum charitatis, quia eadem est ratio augmenti et productionis habitus ; augmentum enim est veluti continuata rei productio. Atqui actus nostri praecedentes charitatem, quantumvis ex auxilio supernaturali eliciti, non producunt efficienter charitatem, ut diximus superius. Ergo.

Suppono 2° actus nostros concurrere ad augmentum charitatis dispositive, non solum moraliter seu meritorie, sed etiam physice ; quia, ut iam dicebam, eadem est ratio augmenti et productionis habitus, actus autem nostri sunt dispositiones physicae ad productionem gratiae et charitatis. Utramque suppositionem probavimus in tract. de Gratia, dissert. VI, art. 3. Vide.

Resp. Quilibet actus charitatis, etiam remissus, sive elicitus, sive imperatus, meretur de condigno augmentum charitatis⁸.

Prob. 1° ex conc. Trid., sess. VI, can. 32, ubi sic definit : « Si quis dixerit..., iustificatum bonis operibus quae ab eo per Dei gratiam et Iesu Christi meritum, cuius vivum membrum est, fiunt, non vere mereri augmentum gratiae... ; anathema sit. » Atqui actus charitatis, etiam remissus, est bonum opus factum a iusto per Dei gratiam et Christi meritum. Ergo est meritorius augmenti gratiae, consequenter charitatis, quae est proprietas consequens ad gratiam.

Prob. 2°. Actus charitatis, etiam remissus, habet omnes conditiones requisitas ad meritum de condigno augmenti charitatis. Ergo. — Prob. ant. Actus charitatis remissus est supernaturalis, ab homine grato et amico in obsequium Dei factus, et a Deo ordinatus ad praemium, siquidem actibus etiam minimis, ut calici aquae dato in suo nomine, promittat mercedem. Hae autem sunt conditiones meriti de condigno, ut expendimus in tract. de Gratia, dissert. VI, art. 1. Ergo.

Petes 7° quandonam confertur augmentum gratiae et charitatis actibus remissis debitum.

Ante responsionem, nota gratiam et charitatem considerari dupliciter : 1° in esse physico, quatenus sunt qualitates ; 2° in esse morali, prout dicunt ius ad gloriam ut mercedem.

Si dicas ius ad gloriam fundari in gratia et charitate physice sumptis, resp. id verum esse de iure physico et intrinseco ad gloriam ut haereditatem, quale competit infantibus post baptismum decedentibus, non vero de iure morali et extrinseco ad gloriam ut mercedem ; illud enim fundatur in bonis operibus quae Deus acceptat ad gloriam ut coronam et mercedem. Sicut, si filius regis regni haeres, insignibus et heroicis factis a patre propositis coronam meruisset, duplex ius ad regnum haberet : unum physicum et intrinsecum, in nativitate fundatum, ad regnum ut haereditatem ; alterum morale et extrinsecum, fundatum in egregiis factis, ad regnum ut coronam et praemium.

Resp. 1°. Gratia et charitas statim moraliter augentur per actus remissos, seu, quod idem est, homo per actus charitatis remissos acquirit ius novum ad augmentum gratiae, charitatis et gloriae. Patet ex supra dictis, ubi probavimus hominem per actus remissos mereri de condigno augmentum gratiae, charitatis et gloriae. Meritum autem est ius ad premium.

Resp. 2°. Gratia et charitas non statim augentur in esse physico per actus remissos.

Prob. Augmentum gratiae et charitatis non confertur nisi iuxta dispositionem subiecti. Atqui actus remissi, puta ad duo in habente charitatem ut sex, non sunt dispositiones sufficientes ad augendam physice charitatem ultra sex, cum sint tali augmento improportionati et imperfectiores ipso habitu. Ergo. — Prob. mai. 1° Gratia et charitas non infunduntur adultis nisi iuxta dispositiones subiecti, ut probavimus, de Gratia, dissert. VI, art. 3. Atqui eadem est ratio augmenti et primae productionis, ut iam diximus, cum augmentum sit veluti continuata rei productio. Ergo. 2° De spiritualibus, proportione servata, loquendum est sicut de naturalibus, nisi contrarium ex revelatione constet ; id enim exigit suavis Dei providentia, ut de supernaturalibus disponat sicut de naturalibus quae nobis sunt nota : alias cuilibet fas erit fingere quodlibet circa supernaturalia. Atqui effectus naturales, sive in augmento, sive in prima productione, non producuntur nisi iuxta dispositiones subiecti. Ergo.

Resp. 3°. Quando iustus prorumpit in actum ferventiorem, augmentum charitatis quod acquirit correspondet isti soli actui ferventiori, non actibus prioribus remissis, ita quod non sit unum praemium duplici titulo collatum. Est contra Bannem et Contensonum.

Prob. 1°. Inter meritum de condigno et praemium debet servari aequalitas. Atqui, si augmentum gratiae et charitatis quod respondet actui intensiori idem conferatur alio titulo actibus remissis, non servatur aequalitas ; hi enim actus remissi fraudantur suo praemio. Sicut, si laborans per sex dies in vinea, mereatur quotidie viginti asses, et in fine hebdomadae dentur tantum illi semel viginti asses pluribus titulis, fraudatur sua mercede, nec servatur aequalitas inter meritum et praemium. Ergo.

Prob. 2° ab absurdis. Ex opposita sententia sequitur 1° quod iustus qui per plures annos actus remissos mille et amplius elicuisset, si non eliciat actum ferventiorem, et sic moriatur, perpetuo carebit praemio suis actibus remissis debito. 2° Sequitur quod qui innumeros actus remissos ut octo per longam vitam elicuisset, et moriendo eliciat actum intensum ut decem, non obtineat maius praemium essentiale, quam flagitiosissimus qui in fine vitae elicit actum charitatis ut decem.

Resp. 4°. Augmentum debitum actibus remissis, non confertur in hac vita, sed differtur usque ad ingressum gloriae, seu ad primum instans glorificationis. Ita Ioannes a S. Thoma, Serra, de Marinis, Gonet, etc.

Prob. prima pars. Iustus nunquam est sufficienter dispositus in hac vita ad augmentum gratiae et charitatis debitum actibus remissis. Ergo. — Prob. ant. Quando iustus elicit actum ferventiorem, per illum disponitur ad augmentum huic actui correspondens et simul illud meretur atque recipit. Atqui istud augmentum adaequate actui ferventiori respondet et pro solo illo datur, ac si nullus actus remissus praecessisset, ut probatum est. Ergo nulla relinquitur dispositio ad augmentum actibus remissis debitum.

Prob. secunda pars. Iustus in ingressu gloriae, seu in primo instanti glorificationis ex clara Dei visione, erumpit in actum ferventissimum tantae intensionis, quantae fuit meritum actuum remissorum : et cum ille actus non sit meritorius, quia non est amplius viatoris, sed tantum dispositio physica, totum augmentum huic dispositioni proportionatum correspondebit solis actibus remissis elicitis in via. Ergo.

Confirm. Actus remissi quibus homo meruit de condigno augmentum gratiae et charitatis, non possunt fraudari suo praemio. Atqui illud recipere non possunt in hac vita, defectu dispositionis, ut probatum est. Ergo recipiunt in patria.

[Petes 8° utrum charitas possit amitti.

Resp. affirmative, contra Calvinum, qui, damnatus a concil. Trident., renovaverat errorem Ioviniani et Beguardorum ac Beguinarum iam proscriptum a concilio Viennensi, Clement. Ad nostrum, de Haeret.

Est de fide, ut patet ex definitione sequenti conc. Trid., sess. VI, can. 23 : « Si quis hominem semel iustificatum dixerit amplius peccare non posse, neque gratiam amittere, atque adeo eum qui labitur et peccat nunquam vere fuisse iustificatum... ; anathema sit. »

Prob. 1° ex Scriptura sacra. Ezech., XVIII, 26 : Cum averterit se iustus a iustitia sua et fecerit iniquitatem, morietur in eis. Galat., V, 4 : Evacuati estis a Christo, qui in lege iustificamini ; a gratia excidistis. Rom., XI, 20 : Tu fide statis : noli altum sapere, sed time. I Cor., IX, 27 : Castigo corpus meum et in servitutem redigo, ne forte, cum aliis praedicaverim, ipse reprobus efficiar.

Confirm. Adam, David, S. Petrus erant iusti, et tamen peccando a iustitia et charitate exciderunt. Item, omnes infantes qui baptizantur, accipiunt per baptismum gratiam et charitatem. Quis dicat eos omnes nunquam a gratia et charitate peccando excidere ?

Prob. 2° ex SS. Patribus, qui in hoc sunt unanimes. Cyprianus, de Unitate Ecclesiae et de Lapsis. Tertull., de Praescript., cap. 3. Ambrosius, de Poenitentia. Hieron., lib. II contra Iovinian. Augustinus, epist. 217⁹ et lib. de Corrept. et Gratia, cap. 12, 13 et 14. Prosper, in Resp. ad capita Gallor., cap. 2 et 7, et alibi.

Prob. 3° ratione¹⁰. Eae solae formae sunt inamissibiles, quae replent totam capacitatem materiae seu obiecti ; quae autem non replent totam capacitatem materiae seu subiecti, sunt amissibiles per introductionem alterius formae. Atqui, licet charitas patriae repleat totam capacitatem voluntatis, quia versatur circa summum bonum clare visum in se et semper est in actu, ideoque inamissibilis ; charitas tamen viae non replet totam capacitatem voluntatis, quia versatur circa summum bonum obscure tantum et imperfecte cognitum, nec semper est in actu : unde, quando actu in Deum non fertur, potest aliquid occurrere per quod charitas amittatur ex mutabilitate arbitrii. Ergo.

Obi. : Secundum Apostolum, I Cor., XIII, 8, charitas nunquam excidit. Ergo.

Resp. Charitas comparatur hic ad fidem et spem, quae pertinent ad conditionem viatoris. Per fidem enim ambulamus, et non per speciem, II Cor., V, 7. Per fidem ex parte cognoscimus... Cum autem venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est, I Cor., XIII, 9 et 10. Spes item evacuabitur, adepto bono quod nunc speramus. Charitas vero, nedum evacuari debeat in patria, perficietur potius et in aeternum permanebit, dummodo finaliter fuerit habita in via : quia Deus tunc necessario diligetur ut summum bonum summum bonum et inamissibiliter possidebitur. Non est ergo ad rem textus allatus.]

Petes 9° utrum per unum peccatum mortale amittatur charitas.

Resp. affirmative¹¹.

Est de fide decisa in concil. Trid., sess. VI, cap. 15, his verbis : « Asserendum est, non modo infidelitate, per quam et ipsa fides amittitur, sed etiam quocumque alio mortali peccato, quamvis non amittatur fides, acceptam iustificationis gratiam amitti. »

Probatur insuper argumentis theologicis. 1° Per peccatum mortale, homo fit dignus morte aeterna¹², secundum illud, Rom., VI, 23 : Stipendia peccati mors. Et quilibet habens charitatem est dignus vita aeterna. Atqui nemo potest esse simul dignus morte aeterna et vita aeterna. Ergo.

2° Unum contrarium pellitur per aliud contrarium superveniens¹³. Atqui quodlibet peccatum mortale contrariatur charitati secundum propriam rationem. Charitas enim est unio amicitiae cum Deo, ut ultimo fine ; peccatum mortale est aversio a Deo, ut ultimo fine : charitas facit hominem velle diligere Deum super omnia, et se omnibus eius praeceptis subiicere ; peccatum mortale praefert creaturam Deo, et violat eius praecepta. Ergo.

Nec obstat quod actus contrarietur directe habitui, quodque ideo unus actus non destruat habitum; id namque verum est de habitibus acquisitis, non vero de habitibus infusis, ut est charitas.

(D. Thomas, q. 25.)

Diximus dissert. I proximum esse secundarium obiectum charitatis. Quaestio nunc est, qui veniant sub nomine proximi.

1° : Homo debet seipsum diligere ex charitate¹.

Prob. Homo debet diligere proximum sicut seipsum, Matth., XIX, 19. Atqui debet diligere proximum charitate. Ergo et seipsum.

Confirm. 1°. Deus, ut infinite bonus, dignus est ut ab omnibus amore amicitiae diligatur. Ergo homo debet propter Deum hunc amorem sibi velle. Atqui hoc est se amare amore charitatis. Ergo.

Confirm. 2°. Amicitia charitatis fundatur in communicatione beatitudinis. Ergo illi sunt ex charitate diligendi, quibus beatitudinem volumus. Atqui homo debet sibi velle beatitudinem. Ergo.

Dico 2° : Homo debet ex charitate diligere corpus suum², non solum ut id quod tamquam bonum vult amico, sed etiam ut id cui vult bonum. Ratio primae partis est, quia corpus nostrum potest esse instrumentum bonorum operum quibus Deus honoretur. Ratio secundae partis est, quia, licet corpus nostrum non sit capax aeternae beatitudinis Deum cognoscendo et amando, est tamen capax beatitudinis participatae quae ex anima gloriosa in ipsum redundat.

Dico 3° : Peccatores sunt ex charitate diligendi secundum naturam, non secundum culpam³. Ratio primae partis est : tum quia peccatores secundum naturam sunt capaces beatitudinis, quam ipsis propter Deum debemus velle ; tum quia peccator non desinit esse proximus, iuxta illud, Matth., XVIII, 15 : Si peccaverit in te frater tuus. Si frater, ergo proximus. Denique iubemur diligere inimicos, ut mox probabitur. Ergo et peccatores ; sunt enim inimici peccatores. Ratio secundae partis est aperta ; culpa enim contrariatur Deo et est beatitudinis impedimentum. Unde dicebat David, Psal. CXVII, 113 : Iniquos odio habui.

Dices : Viri sancti apprecantur mala peccatoribus, ut Psal. IX, 18 : Convertantur peccatores in infernum. Psal. CIII, 35 : Deficiant peccatores a terra, et iniqui, ita ut non sint. Isa., VI, 10 : Excoeca cor populi huius, et aures eius aggrava. Ergo.

Resp.⁴ Imprecationes huiusmodi intelligendas esse, vel per modum praenuntiationis, non optationis. Sic intelligitur illud : Convertantur peccatores in infernum, id est, convertentur, et istud : Excoeca cor populi huius, id est, excaecabis. Vel per modum optationis quidem ; sic tamen ut desiderium non referatur ad poenam hominum, sed vel ad iustitiam Dei punientis, ut sit quasi approbatio iustitiae divinae, vel ad remotionem et destructionem culpae : quo sensu intelligitur : Deficiant peccatores a terra, et iniqui, ita ut non sint ; id est, secundum quod sunt peccatores et iniqui, seu secundum culpam.

[Hinc colliges non licere optare damnationem aeternam cuilibet adhuc in saeculo viventi : tum quia non potest esse medium ad maius bonum habendum, vel ad maius malum vitandum ; tum quia est contraria fini propter quem debemus charitate diligere proximum ; tum denique quia de nullo homine est desperandum, quamdiu vivit. Neque etiam licet alicui desiderare ut peccet, quia peccare est simpliciter malum. Licet tamen, iuxta plures, optare quod Deus permittat aliquos peccare, ut inde humiliores et cautiores resurgant ; tunc enim peccatum non desideratur ut malum, sed quatenus ex eo bonum Deus educere potest, seu potius desideratur bonum quod ex eo oriturum speratur, si Deo placeat hoc medio illud procurare.]

1° : Inimici sunt ex charitate diligendi, non qua inimici, sic enim esset diligere peccatum, sed qua homines ; dilectione utique communi, non speciali, per se loquendo¹.

Prob. 1° ex illo, Matth., V, 44 : Diligite inimicos vestros. Et ut probet Christus esse praeceptum omnibus, addit, ibid., 45 : Ut sitis filii Patris vestri qui in coelis est. Est autem omnibus necessarium ad salutem esse filii Patris coelestis².

2° In Oratione Dominica, Matth., VI, 12, petimus ut Deus dimittat nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Ergo praeceptum est dimittere inimicis, alias non dimittitur nobis. Item, ibid., 15 : Si non dimiseritis hominibus, nec Pater vester dimittet vobis peccata vestra.

3° Praeceptum est ut diligamus proximum. Atqui inimicus est proximus ; ratio enim proximi consistit in eo quod quis sit factus ad imaginem Dei et possit esse particeps aeternae beatitudinis. Ergo.

Dixi : « Dilectione utique communi, non speciali, per se loquendo ; » quia dilectio inimici potest considerari dupliciter³ : 1° In universali, sicut quis diligens Deum et proximum, ab illa generalitate dilectionis proximi inimicos suos non excludat; et sic dilectio inimicorum est de necessitate charitatis. 2° In speciali, ut scilicet quis in speciali moveatur motu dilectionis ad inimicum, et istud non est de necessitate charitatis absolute et per se loquendo, sed de eius perfectione ; quia sic moveri motu dilectionis in speciali ad quoslibet homines singulariter, non est de necessitate charitatis, cum hoc sit impossibile. Est tamen de necessitate charitatis secundum praeparationem animi, ut scilicet homo habeat animum paratum ad hoc, quod in singulari inimicos diligeret et specialia beneficia praestaret, si necessitas occurreret.

Dico 2° : Per se loquendo, signa et opera communia charitatis sunt exhibenda inimicis, non specialia⁴.

Prob. 1° Dilectio interior ad inimicum in communi est de necessitate charitatis absolute⁵ ; in speciali autem non est de necessitate absolute, sed secundum praeparationem animi tantum, ut dictum est. Ergo idem dicendum est de operibus et signis dilectionis exhibendis.

2° Ex virtute charitatis obligamur nulli esse scandalo. Atqui, denegando inimico signa communia dilectionis, sumus illi et aliis scandalo ; secus denegando signa specialia. Ergo. — Prob. min. Denegando inimico signa communia dilectionis quae omnibus communiter exhibentur, inimicus iure praesumit ita fieri ex odio in ipsum et livore vindictae, indeque movetur ut in inimicitia perseveret atque magis obfirmetur ; commune enim est inter homines odisse odientes se. Secus vero non exhibendo ipsi specialia signa quae aliis, etiam non inimicis, non exhibentur.

Pro huius itaque conclusionis explicatione, praesertim in ordine ad praxim, distinguenda sunt signa dilectionis

Communia dicuntur quae communiter omnibus exhibentur, vel forte melius, quae christianus a quovis christiano, concivis a quovis concive, cognatus a quovis cognato, etc. communiter exhibentur; quia, licet haec possint esse specialia respective ad omnes homines, sunt tamen communia in sua classe. Specialia sunt quae exhibentur determinatis personis ac amicis et familiaribus.

Dixi: « Per se loquendo; » quia per accidens possunt aliquando sine peccato, aut saltem sine gravi, denegari signa communia inimicis; et aliquando praeceptum est illis dare signa specialia.

Itaque non tenemur dare signa communia, quando charitas erga nos vel proximum, aut iustitia, contrarium suadet, aut rationabilis causa excusat. 1° Charitas erga nos et proximum, ut si ex denegatione signorum communium speratur inimicus emendandus et non scandalizandus; si ex aspectu aut colloquio cum inimico, timeas ne iniuriarum recordatio, maior commotio aut novae rixae insurgant. Deberet tamen in hoc casu innotescere, id non denegari ex odio. 2° Iustitia, ut si parentes aut superiores, in punitionem iustam et correctionem filii aut subditi, puta ob crimen infame, contractum indignum matrimonium, etc., denegent absque interno odio alloquium, aspectum benignum, aliave beneficia et signa filiis aut subditis exhiberi solita; modo tamen haec vindicta seu poena non excedat modum delicti, nec in perpetuum duret. 3° Rationabilis causa, ut si te offendenti deneges loquelam, responsum, salutationem, etc., in instanti iniuriae acceptae, vel post, ad breve moram, non ex odio et iniuria accepta, idque exterius appareat. Item, si sit leve scandalum. Item, si ob iniuriam te aut familiam graviter diffamantem exhibeas austeriorem vultum aut tristitiam, vel deneges alloquium et salutationem, ne videaris parvi aestimare tantam iniuriam. In his casibus poteris excusari a peccato saltem gravi.

E contra vero per accidens tenemur signa dilectionis specialia exhibere inimico in duobus praesertim casibus: 1° Quando inimicus veniam petit. 2° Quando eius necessitas saltem gravis corporalis vel spiritualis ita exigit. Ratio est, quia cum in certis casibus teneamur benefacere inimico, non possunt convenientiores assignari, quam quando patitur gravem necessitatem, aut petit reconciliationem; alioquin erit signum interni odii et grave scandalum, tam aliis, quam ipsi inimico, qui inde magis exacerbabitur et in inimicitia obfirmabitur.

Petes utrum offensus teneatur omnia condonare seu remittere inimico reconciliationem petenti.

Resp. Offensus tenetur inimico petenti reconciliationem remittere offensam simplicem quae est sine laesione iuris stricti aut damno, seu, quod idem est, deponere aversionem, indignationem seu odium, et huius depositionis quaedam signa exhibere: constat ex praecedentibus. Sed non tenetur remittere iniuriam seu laesionem iuris et damnum, potestque exigere pro iniuria satisfactionem, et pro damno restitutionem; quia unusquisque potest ius suum persequi apud legitimum iudicem. Cavendum est tamen ne inimicus ad satisfactionem vel restitutionem cum nimio suo damno cogatur, aut ne a iudice petatur satisfactio, quando ipse rationabilem offert; id enim vix fieri potest absque aliquo appetitu vindictae. Item, ubi agitur de poena capitis aut mutilatione, et nullum emolumentum parti lesae inde obvenit, expedit, propter eamdem rationem, illam non urgere. Secus esset, si communitas aut familia offensi maneret infamis, si offendens non puniatur secundum leges.

(D. Thomas, IIae IIae, qq. 26 et 27.)

Observant communiter theologi, unum plus altero posse diligi tripliciter: 1° Obiective, quando volumus ei maius bonum quam alteri, ut si optem imperium Titio, ducatum Caio, plus obiective diligo Titium quam Caium. 2° Appretiative, quando unus pluris aestimatur quam alter, et amans ita illi afficitur, ut magis refugiat eius quam alterius amicitiam perdere. 3° Intensive, quando unus diligitur intensiori conatu, affectu ferventiori et perfectiori secundum gradus intensionales, quam alter.

Dico 1°: Deus est ex charitate diligendus super omnia et prae omnibus obiective et appretiative; sicque, simpliciter loquendo, est magis diligendus quam proximus, et quam nos ipsi¹.

Ratio est, quia debemus velle Deo omne bonum, bonum infinitum, infinitas et amabiles eius perfectiones, in iisque complacere. Item debemus ita illum aestimare, ita illi affici, ut mallemus omnia perdere et pati, potius quam ipsum deserere. Atqui hoc est super omnia ipsum diligere obiective et appretiative. Ergo.

Idque exprimitur in pluribus locis Scripturae. Matth., XXII, 37 et 38: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et in tota anima tua, et in tota mente tua. Hoc est maximum et primum mandatum. Ibid., X, 37: Qui amat patrem aut matrem plus quam me, non est me dignus. tuo, et in tota anima tua, et in tota mente tua. Hoc est maximum et primum mandatum. Ibid., X, 37: Qui amat patrem aut matrem plus quam me, non est me dignus.

In hac conclusione omnes conveniunt, sed difficultas est de intensione dilectionis: an ex praecepto charitatis Deus sit intensius diligendus, quam proximus?

Suppono 1° ad rationem charitatis, secundum se non requiri intensionem; minima enim charitas iustificat, et quilibet actus charitatis, etiam remissus, meretur vitam aeternam, ut dissert. II probatum est.

Suppono 2° Deum esse dignum qui ametur amore perfectissimo et magis intenso, quam quaelibet creatura; non potest enim tam perfecte ab ulla creatura diligi, quin perfectiori dilectione sit dignus. Et ideo inordinatum foret eligere creaturam amare intensius quam Deum; hoc enim esset iudicare eam esse dignam intensiori amore, consequenter esse maius bonum et magis appretiative amandum: quod totum est falsum et inordinatum. Debet ergo homo eligere amare Deum summo amore et intensius quam creaturam. At utrum, si in actu dilectionis non reperiatur ista maior intensio, ex conditione naturae, ut mox explicabimus, sit inordinatio et peccatum? Affirmant quidam Lovanienses, cum Petro Soto. Non sunt tamen inter se concordes; quidam enim dicunt hoc peccatum esse mortale, alii veniale tantum. Communior sententia negat, cum qua

Dico 2°: Non peccat contra praeseptum charitatis, qui intensiori amore, sive naturali, sive supernaturali, diligit proximum quam Deum.

Prob. 1° eodem argumento quo in tract. de Paenitentia probabimus, dolorem de peccatis non debere necessario esse maximum intensive. Intensio actus voluntatis provenit ex vehementia obiecti moventis illam; inde enim fit quod maiori conatu et fervore feratur in ipsum. Atqui obiectum sensibile, ut est proximus, vehementius movet voluntatem, quam spirituale, ut est Deus. Ergo. — Prob. min. Quo obiectum est propinquius voluntati, eo vehementius illam movet. Atqui obiectum sensibile, pro hoc statu, est propinquius voluntati, quam spirituale. Ergo. — Prob. min. Sensibilia sunt proxima et immediata sensibus. Voluntas autem pro hoc statu operatur conformiter ad illos, et ab illis dependet, quatenus sequitur cognitionem intellectus, qui pro hoc statu desumit cognitionem a sensibus. Ergo.

Confirmatur. Voluntas intensius fertur in minus bonum praesens, quam in maius absens, et intensius refugit minus malum praesens, quam maius absens; id experientia notum est, nec alia ratione contingit, quam quia obiectum praesens propinquius est voluntati et magis ipsam movet; quamvis tamen in appretiatione mallet perdere minus bonum praesens quam maius absens, et pati minus malum praesens quam maius absens.

Prob. 2°. Omnes conveniunt, ut supposuimus, nos non teneri, per se loquendo, ad maximam intensionem charitatis, neque ad certum gradum dilectionis, ut satisfiat praecepto charitatis. Suppono itaque quod nunc eliciam actum dilectionis Dei ad quatuor. Iste actus est bonus et meritorius. Postea elicio actum honestum amoris, sive naturalis, sive supernaturalis proximi ad quinque. Iste secundus actus non potest efficere quod primus, qui fuit bonus, fiat malus; transit enim bonus, nec est amplius mutationi obnoxius. Ergo.

Si dicas, quaestionem esse de duobus actibus eodem tempore elicitis, comparando inter Deum et hominem,

Resp. Nego suppositum; duo enim actus realiter distincti non eliciuntur eodem tempore, sed sibi succedunt, et adveniente secundo, primus transit. Insuper, si quaestio sit tantum de duobus actibus eodem tempore elicitis, comparando inter se Deum et hominem, vix est quod moveatur quaestio; quandonam enim sic contingit? Imo totaliter evanescit quaestio; sic enim esset eligere amare Deum minus intense quam hominem, quod est extra quaestionem et quod fatemur esse inordinatum.

In homine duo sunt, scilicet natura spiritualis et corporalis¹. In tantum homo dicitur diligere seipsum aut proximum, in quantum diligit se vel proximum secundum naturam spiritualem.

Dico 1°: Homo debet ex charitate se magis diligere, quam proximum².

Prob. 1° ex illo, Matth., XXII, 39: Diliges proximum tuum sicut teipsum. Ex quo videtur quod dilectio hominis ad seipsum sit exemplar dilectionis quae est ad alterum³.

Exemplar autem est potius quam exemplatum. Unde Aug., lib. I de Civit., c. 20: « Regulam diligendi proximum, inquit, a semetipso dilector accepit. » Ergo.

Prob. 2°. Deus diligitur ut principium boni super quod fundatur dilectio charitatis⁴; homo autem diligit seipsum ut participem illius boni, et proximum ut socium in isto bono. Atqui participatio est potior consociatione, sicut unitas est potior unione. Ergo homo debet ex charitate magis se diligere quam proximum.

Dico 2°: Homo magis debet diligere proximum quam proprium corpus; quia illud magis est ex charitate diligendum, quod habet pleniorem rationem diligibilis ex charitate. Atqui consociatio in plena participatione beatitudinis, quae est ratio diligendi proximum quantum ad animam, est maior ratio diligendi, quam participatio beatitudinis per redundantiam, quae est ratio diligendi proprium corpus. Ergo.

Verum, quia praeceptum diligendi proximum exponendo proprium corpus pro eius salute spirituali, est affirmativum vum, licet semper obliget, non tamen obligat pro semper, sed in certis casibus necessitatis. Triplex autem distinguitur necessitas: extrema, gravis et communis. Extrema dicitur, quando proximus est in aeternum periturus, nisi adiuvetur; ut si infans sit sine baptismo moriturus. Gravis, quando sine adiutorio potest absolute salvari, sed valde difficile; ut si quis morti proximus et in peccato mortali existens, petat confessionem, sine qua potest absolute salvari sola contritione, sed longe difficilius quam sacramento. Communis est in qua communiter versantur peccatores, qui communes peccandi occasiones incurrunt.

Iuxta hanc triplicem necessitatem,

Dico 3°: In extrema necessitate, quilibet tenetur exponere propriam vitam pro salute aeterna proximi, si sit spes quod iuvari possit. In gravi necessitate, tenentur solum ii quibus incumbit ex officio cura animarum. In necessitate communi, nemo tenetur.

Prob. prima pars. 1° Iuxta Scripturam, I Ioann., I, 16, nos debemus pro fratribus nostris animas ponere; quod verum est saltem in extrema necessitate. Unde Aug., lib. de Mendacio, c. 6, n. 9, ait: « Temporalem plane vitam suam pro aeterna vita proximi non dubitabit Christianus amittere. »

2° Tenemur exponere bona fortunae pro salvanda vita corporali proximi in extrema necessitate positi, iuxta illud, I Ioann., III, 17: Qui habuerit substantiam huius mundi, et viderit fratrem suum necessitatem habere, et clauserit viscera sua ab eo: quomodo charitas Dei manet in illo? Ergo pro salvanda eius vita spirituali debemus vitam corporalem exponere. — Patet conseq.; quia sic se habet vita nostra corporalis ad vitam spiritualem proximi, sicut opes nostrae ad vitam eius corporalem.

Adverte autem eos non censeri in extrema necessitate, qui ex propria malitia se in periculum damnationis iniiciunt, ut sunt qui bellum iniustum ingrediuntur, duellum suscipiunt, et similes, qui possunt seipsis a periculo recedere.

Prob. secunda pars. Magis tenentur ii quibus incumbit ex officio cura animarum gregi suo providere, quam ii quibus haec cura non incumbit. Atqui hi tenentur in extrema necessitate, neutri tenentur in communi. Ergo ii tenentur in gravi necessitate, quibus incumbit ex officio cura animarum, et non alii.

Aliunde, durum foret obligare privatum, qui nullam alterius curam suscepit quam eam generalem quam cuique Deus mandavit de proximo suo, pro eius salute vitam profundere extra extremam necessitatem. Secus esset, si ageretur tantum de aliquo damno in bonis fortunae; illud enim pati deberet privatus pro salute proximi.

Hinc inferes, pastores teneri cum periculo vitae, puta tempore pestis, administrare sacramentum poenitentiae suis parochianis; quia, licet possint absolute salvari cum contritione, difficile tamen, longe autem facilius cum attritione et sacramento: unde sunt, si non extrema, saltem in gravi necessitate. Quantum ad administrationem sacramentorum Eucharistiae et Extrema Unctionis, vide quae scripsimus in tract. de Eucharistia, dissert. VII, a. 4, Petes 1° et in tract. de Extrema Unctione art. 7, Petes 2°.

Tertia pars est manifesta; quia necessitas communis, a qua quilibet seipsum non ita difficile expedire potest, et melius quam quivis alius, non est tanta, ut pro illa vitam profundere teneamur.

[Attamen in communi seu ordinaria necessitate utriusque ordinis, corporalis scilicet et spiritualis, proximo succurrendum est cum levi incommodo. 1° Succurrendum est, quia amor proximi hoc exposcit, et aliunde, si omnes hoc officium omitterent, necessitas communis gravis vel etiam extrema evaderet. 2° Cum levi incommodo tantum, quia ordinarie proximus facile se expedit a tali necessitate, et si per breve tempus eam pati cogatur, non est ei nimis molesta.

Nec teneris omnibus in communi necessitate positis opitulari; quia alii eadem obligatione tenentur, et nemo posset eam solus implere.

Petes utrum homo possit exponere propriam vitam corporalem pro vita corporali proximi.

Ante resp., suppono 1° licere, imo quandoque oportere exponere bona temporalia pro salute corporali proximi, pretiosior enim est vita proximi bonis nostris temporalibus.

Suppono 2°, ubi agitur de bono communi, et vitae personae reipublicae necessariae, quemlibet posse et teneri exponere vitam propriam pro eius vita servanda.

Suppono 3°, ubi agitur de vitae aequalis, si me credam in peccato mortali, aut si vita mea sit familiae meae vel aliis necessaria, non licere vitam meam pro alterius vita exponere. His suppositis,

Resp. Non licet vitam propriam exponere pro vita alterius aequalis secundum se praecise considerata, seu spectando praecise vitam et vitam; esset enim diligere proximum, non sicut seipsum, sed plus quam seipsum, quod est contra ordinem charitatis. Probabilius tamen licet ex motivo virtutis christianae.

Prob. haec secunda pars verbis Christi, Ioann., XV, 13: Maiorem hac dilectionem nemo habet, ut animam suam ponat quis pro amicis suis; quod potest generaliter intelligi etiam de salute corporali, ut intellexit Chrysost., lib. II de Sacerd. Praeterea, licitum est praeferre bonum virtutis bono corporis, ubi necessitas ita exigit.

Ex hac probabili sententia inferunt plures theologi quod, si duo sint in extrema necessitate, unus possit alteri dare unicum panem quem habet; in fuga hostium possit concedere equum, quamvis pedibus fugere non possit; grassante peste, possit servire infirmis; in naufragio, possit cedere tabulam quam posset occupare, aut iam occupavit: si tamen nondum ea coepit uti; in hoc enim casu, inquit Sylvius, cedere tabulam, esset se praecipitare in mare, quod videtur pertinere ad occisionem sui, qua nunquam licita est.]

[Cum, in iis in quibus invenitur aliquod principium, ordo attendatur secundum comparationem ad illud principium, et cum principium dilectionis sit Deus et ipse diligens, necesse est quod secundum maiorem propinquitatem ad alterum istorum principiorum maior sit dilectionis affectus.

Dico 1°: Meliores sunt magis obiective diligendi, quam nobis coniunctiores minus boni: quatenus secundum eorum praesentem iustitiae statum debemus illis velle maiorem beatitudinis participationem, quam nobis coniunctioribus minus bonis, secundum praesentem eorum statum; quia ad charitatem pertinet ut velit iustitiam Dei servari, secundum quam qui sunt meliores, plus beatitudinis participant¹.

Dico 2°: Nobis secundum carnem coniunctiores, sunt, per se loquendo, magis intensive diligendi, quam meliores extranei²

Prob. 1° quia intensio motus pendet a proprio agente³, quod natum est vehementius influere in propinquiora, quam in remotiora. Ergo.

2° Scriptura pluribus in locis nobis specialiter commendat dilectionem coniunctorum, praeter speciale praeceptum honorandi parentes, ut Isa., LVIII, 7, post enumerata varia misericordiae opera, additur: Et carnem tuam ne despexeris, id est eos qui tibi carnaliter sunt coniuncti. I Tim., V, 8: Si quis suorum, et maxime domesticorum, curam non habet, fidem negavit, et est infideli deterior. Ubi Apostolus vocat suos, qui quovis modo sunt coniuncti, domesticos autem, qui sanguine sunt iuncti.

3° Ad eos qui non sunt nobis coniuncti, non habemus nisi amicitiam charitatis; ad coniunctos vero habemus alias amicitias, secundum modum coniunctionis, ut amicitiam filiorum ad parentes, et e contra, fratris ad fratrem, civis ad concivem, etc. Et quamvis isti amores sint naturales, aut morales, in hominibus tamen bene ordinatis imperantur a charitate; quia bonum super quod fundatur quaelibet amicitia honesta, ordinatur tamquam ad finem ad bonum super quod fundatur charitas; unde sequitur quod charitas imperet actui cuiuslibet alterius amicitiae, sicut ars qua est circa finem, imperat arti quae est circa ea qua sunt ad finem.

Dixi, « per se loquendo, » quia per accidens contingit quod meliores sint magis diligendi quam coniunctiores secundum carnem; ut si persona salvanda sit necessaria bono communi; si quis te a morte sive corporali sive spirituali, quam inferre volebant parentes, eripuit; si te a fratribus in extrema necessitate derelictum suscepit et curavit; si inter spiritualiter coniunctos sit arctissima necessitudo, et vix ulla inter remotiores consanguineos, ut in tertio, quarto vel quinto gradu. In his et similibus casibus, magis diligendi sunt meliores, quam carnaliter coniuncti.

Quae contra hanc conclusionem obiiciuntur, facile solventur, habita prae oculis distinctione dilectionis obiectivae et intensivae.

Dico 3°: Inter varie coniunctos, carnaliter coniuncti, per se loquendo, sunt magis diligendi, in his quae pertinent ad naturam, quam aliter coniuncti⁴.

Supponit conclusio varios coniunctionis modos: 1° secundum carnem, ut inter parentes et consanguineos; 2° secundum societatem politicam, ut inter concives et commilitones, tum inter se, tum cum suis magistratibus et ducibus; 3° secundum rationem obsequii, sive spiritualis, sive temporalis.

Prob. concl.; quia intensio dilectionis est ex coniunctione dilecti ad diligentem; coniunctio autem carnalis originis est prior et immobilior, et est secundum id quod pertinet ad substantiam, aliae autem sunt supervenientes. Ergo.

Dixi, « in his quae pertinent ad naturam; » quia in his quae pertinent ad alias coniunctiones, sunt magis diligendi qui secundum illas coniunguntur⁵; intellige tamen extra necessitatem. Unde in re bellica, magis obeditur duci quam patri. Comparando tamen dilectionem dilectioni, coniunctionem coniunctioni, carnalis est cuicunque praeferrnda, ita ut, si non possint praestari ea quae pertinent ad carnalem coniunctionem et ea quae sunt propria illis coniunctionibus, ista sint omittenda, et coniunctiones deserendae, si necesse sit. Sic miles debet militiam deserere, ut subveniat necessitati parentum, Religiosus exire e monasterio in eumdem finem. Unde, simpliciter loquendo, carnaliter coniuncti sunt magis diligendi, quam aliter coniuncti.

Colliges: 1° in gravi vel extrema necessitate, per se loquendo, magis esse succurrendum parentibus, filiis, uxori, et probabilius etiam fratribus et sororibus, quam cuivis benefactori quantumvis insigni. Dixi, « per se loquendo; » quod est verum sub iisdem exceptionibus secundae conclusioni appositis. 2° Etiam in pari necessitate spirituali, probabilius parentes et filios carnales esse praeferrndos parentibus et filiis spiritualibus. 3° Patrem esse plus diligendum obiective quam filium⁶; diligitur enim sub ratione principii, quod habet rationem eminentioris boni, et similioris Deo: filium autem esse diligendum plus intensive quam patrem⁷; est enim filius magis aliquid patris, quam pater sit aliquid filii. Absolute tamen loquendo, pater in necessitate est praeferrndus filio, quia pater diligitur ut causa, filius ut effectus; maior est autem obligatio effectus ad causam, quam causae ad effectum. 4° Patrem, per se loquendo, magis esse diligendum quam matrem, quia est nobilius principium quam mater⁸. 5° Patrem, propter rationem supra allatam, esse magis diligendum obiective et appretiative, quam uxorem, uxorem vero plus intensive quam patrem et filios; est enim coniunctior patre et filiis⁹.

[Caeterum observant theologi, ordinem in tribus ultimis consectariis immutare, non esse grave peccatum, quia non est notabilis excessus unius supra alium.]