Summa summae S. Thomae, Tomus III

[Resp. negative. Prob. factis historicis.

1° Ante concilium Constantiense, id est ante annum 1413, prorsus inaudita erat, in Gallis sicut et in caeteris regionibus, doctrina in Declaratione anni 1682 expressa. Ab omnibus admittebatur definitio concilii Lugdunensis II, anni 1274, scilicet : « Ipsa quoque Sancta Romana Ecclesia summum et plenum primatum super universam Ecclesiam obtinet, quem se ab ipso Domino in beato Petro, Apostolorum principe sive vertice, cuius Romanus Pontifex est successor, cum potestatis plenitudine recepisse, veraciter et humiliter recognoscit. Et sicut prae caeteris tenetur fidei veritatem defendere, sic et si quae de fide subortae fuerint quaestiones, suo debent iudicio definiri... Et eidem omnes Ecclesia sunt subiectae, et ipsarum praelati obedientiam et reverentiam ipsi dant. »

Probatum est supra, ex certis et inconcussis monumentis doctrinam in actis huius concilii tam clare consignatam ubique viguisse. Vigebat et in universitate Parisiensi, ut constat testimoniis allatis S. Thomae, qui in hoc cum magistro suo Alberto Magno concinebat¹. Anno 1387, tota haec universitas in consistorio, apud Clementem VII, cui tamquam legitimo adhaerebat, Romani Pontificis infallibilitatem per magistrum Petrum de Alliaco profitebatur, his verbis : « Sancta Sedes Apostolica ut illa cathedra Petri, supra quam, Hieronymo teste, fundata est Ecclesia, ut habetur in eadem quaestione (causa 24, q. 1, c. 25), cap. Quoniam vetusto, et sicut dicit Cyprianus, dist. 93, can. Qui cathedram. De qua Sede in persona Petri Apostoli in ea sedentis dictum est : Petre, rogavi pro te, ut non deficiat fides tua, Luc., XXII, 32. Haec est igitur ad quam determinatio fidei et approbatio veritatis catholica ac hereticae impietatis detestatio maxime pertinet. »

Cum ageret rex Galliae apud Clementem V, ut praedecessorem suum Bonifacium VIII haereticum fuisse declararet, non quidem ut Papam, sed ut doctorem privatum, proceres Galliae, in libello supplici huic Pontifici ad hunc finem oblato, doctrinam communem sic exprimebant : « Non quaeritur de haeresi Papae quondam ut Papae, sed ut privatae personae. Nec enim ut Papa potuit esse haereticus, sed ut privata persona. Nec unquam aliquis Papa, in quantum Papa, fuit haereticus. »

In immensum congeri possent catholicorum scriptorum qui ante concilium Constantiense primatum Romani Pontificis et praecipue eius inerrantiam pro indubitatis habuerunt, nullusque qui contrariae sententiae adhaeserit usque modo detegi potuit. Quod sic, inter alios eruditos, adnotat Theophilus Raynaudus, in opusculo suo Autòn eça, punct. xi, tom. xx Operum : « Frustra plures theologos conquirerem, cum possent omnes adduci quotquot ante concilium Constantiense floruerunt. Nam nonnisi a tempore concilii Constantiensis et Basileensis revocata est in controversiam haec veritas apud catholicos. Sed omnes anteriores unanimiter docuerunt, definitiones pontificias, etiam absque generali concilio editas, facere rem de fide, et omne iudicium de fide finaliter pertinere ad Sedem Apostolicam. Ita diserte Ruardus Tapper, oratione tertia theologica, num. 7. » Idem asserunt Bannez, in 2mâ 2ae S. Thomae, quaest. 1, art. 10, concl. 3 ; Cardinalis de Aguirra, Defensio cathedrae Petri, disput. VII, sect. 2, num. 13.

2° Opinionis qua gallicana dicitur, quaeque apud catholicos antea inaudita fuerat, authores exstitisse Petrum de Alliaco et Ioannem Gersonem, eius discipulum, affirmat Ballerini, De potestate ecclesiastica, appendix, § 12. At existimat hos duos etiam doctores pro contraria doctrina aliquando stetisse, et nonnisi sibi contradicendo ad errorem de Papa in decretis de fide fallibili deflexisse. Et quidem Petrus de Alliaco, in legatione quam universitatis Parisiensis nomine Avenione apud Clementem VII gessit, traditionem antiquam secutus, Christique promissis innixus, affirmavit : « De qua Sede (Romana) in persona Petri in eo sedentis dictum est : « Petre, rogavi pro te, ut non deficiat fides tua. »

Similiter in tractatu quem eidem Clementi et cardinalibus obtulit, eadem Christi promissione laudata, approbat quod in capite Haec est fides, causa 22, q. 1, c. 3, de Sede Romana ab Hieronymo dicitur, scilicet : « Ipsa semper immaculata permansit, et in futuro permanebit. » Infertque statim : « Ex quibus omnibus satis patet, quod eius nunquam deficit fides, » uti Christus promiserat.

Non absimiliter Ioannes Gerson, in sermone coram Alexandro V in festo Ascensionis Domini habito, rationem redditurus cur Graeca Ecclesia erroribus circa fidem fuerit vitiata, non autem Latina, Romanae fidei indefectibilitatem exinde deducit, quia « Latinitas ipsa purior et immaculata sedem habet Petri, pro cuius fide, ne deficeret, specialiter oravit ille qui in omnibus exauditus est pro sua reverentia. »

Et ipse, quamvis adulationi tribuat de Romani Pontificis inerrantia doctrinam, eam tamen ante Constantiense concilium communiter receptam testatur his valde attendendis verbis, De potestate ecclesiastica, consider. 12 : « Fallor, si non ante celebrationem huius sacrosanctae Constantiensis synodi sic occupaverat mentes plurimorum, litteralium magis quam litteratorum, ista traditio, ut oppositorum dogmatizator fuisset de haeretica pravitate vel notatus vel damnatus. » Eadem pluribus in locis recantat.

De novitate ergo doctrinae constat. Fuit de novo notatum in sessione comitiorum cleri Gallicani habita die 26 novembris 1681, a Iansenista Coquelin, ecclesiae et universitatis Parisiensis cancellario, qui fuit ipse promotor celebris conventus anni 1682.

3° Etsi doctrina a Petro de Alliaco et Ioanne Gerson professa post concilium Constantiense a pluribus canonistis et theologis fuerit admissa in Galliis, caeteris nationibus eam respuentibus, falso assereretur eam ab Ecclesia Gallicana fuisse amplexatam. Definitio concilii Florentini de primatu Pontificis Romani, anno 1439, qua doctrina concilii Constantiensis prorsus subvertebatur, ubique fuit acceptata in Ecclesia Latina, et in Ecclesia Gallicana omnino praevaleuit. Legitur enim in actibus conventus Cleri Gallicani Melodunensis anni 1579, tit. I constit., qui est de fidei professione : « Operam dabunt ii quibus haec cura demandata est, episcopi scilicet et eorum vicarii, ut in omnibus synodis, tam dioecesanis quam provincialibus, omnes et singuli, tum clerici tum laici, amplectantur et aperta professione eam fidem pronuntient, quam sancta Romana Ecclesia, magistra, columna et firmamentum veritatis profitetur et colit. Ad hanc enim, propter suam principalitatem, necesse est omnes convenire ecclesias. »

Hanc doctrinam ab universitate Parisiensi teneri, testis est Mauclerc, doctor Sorbonicus, qui in celebri suo opere de Monarchia, anno 1622 edito, tit. I, scribebat : « Illud prae nobis in conscientia tanquam verum et catholicum ferre debemus et animo constanti vereque christiano firmiter asserendo testari : Romanum Pontificem aliquid in spectantibus ad fidem, quatenus supremus universalis Ecclesiae doctor est, definire non posse, quod errore sit aliquo commaculatum. » In fulcimentum huius sententiae invocat authoritatem S. Thomae, idem pluribus in locis docentem, cuius testimonia supra fuerunt adducta. Conventus Cleri Gallicani anni 1625 infallibilitatem Pontificis Romani aperte professus fuerat. Eius acta fuerunt suppressa a posteriori conventu, non ad delendam hanc professionem, ut quidam affirmarunt, sed quia ibi querela contra episcopos motae ad solas synodos provinciales deferebantur, et periculum erat ne haec attributio reprobaretur et damnaretur a Sede Apostolica, cuius iuribus huiusmodi decisione derogabatur².

In epistola anno 1651 ad Innocentium X missa, qua iudicio Sanctae Sedis quinque iansenianae propositiones deferebantur, octoginta quinque episcopi gallicani scribunt : « Maiores causas ad Sedem Apostolicam referre solemnis Ecclesiae mos est, quem fides Petri nunquam deficiens perpetuo retineri pro iure suo postulat. Aequissimae huic legi obsequentes, de gravissimo circa religionem negotio Sanctitati Tuae scribendum esse censuimus. »

Cum Innocentius X quinque propositiones ipsi delatas constitutione sua Cum occasione, 9 iunii 1653, condemnasset, iterum ad eum scripsere Galliae episcopi, die 15 iulii eiusdem anni, in hunc modum : « Optata pervenit ad nos tandem constitutio illa qua Vestra Sanctitatis authoritate quid sentiendum sit de quinque propositionibus... perspicue decernitur... Huius doctrinae (catholicae) lucem, recentioris illius authoris (Iansenii) disputationibus obscuratam, pristino nitori restituit, iuxta veterem fidei regulam,... prolatum a Sanctitate Vestra, postulantibus compluribus Galliarum episcopis, decretum... Enimvero vetustae illius aetatis Ecclesia catholica... perspectum habebat, non solum ex Christi Domini nostri pollicitatione Petro facta, sed etiam ex actis priorum Pontificum, et ex anathematismis adversus Apollinarium et Macedonium, nondum ab ulla synodo damnatos, a Damaso paulo antea iactis, iudicia pro sancienda regula fidei a summis Pontificibus lata, super episcoporum consultatione, sive suam in actis relationibus sententiam ponant, sive omittant, prout illis collibuerit, divina aeque ac summa per universam Ecclesiam authoritate niti: cui christiani omnes ex officio ipsius quoque mentis obsequium praestare teneantur. Ea nos quoque sententia ac fide imbuti, etc. » Quo nihil expressius declarari poterat. Eidem antistites Parisiis congregati, eadem die ad reliquos Galliae archiepiscopos et episcopos litteras direxerunt, quibus eandem profitebantur doctrinam.

In suis ad Alexandrum litteris, diei 2 septembris 1656, de supradicta Innocentii X constitutione mentem suam sic iterum aperiunt gallicani episcopi : « Eadem sane mentis alacritate illud (Breve) suscepimus, qua concilii Africani Patres ab ipsis expetitam Zozimi epistolam amplexi sunt, qua Pelagii atque Caelestii errores, quos clanculum propagabant, peremptorio decreto prostravit... Finita est causa rescriptis apostolicis : utinam finiatur et error! si licet verbis Augustini vota nostra concipere. » Cum idem Alexander VII Formularium subscribendum praecepisset, ad eum, anno 1660, inter alia scripserunt Galliarum episcopi : « Et quia in eo (monte Apostolico) Dominus docet, statuimus ibi, secundum verba Tertulliani, finem quaerendi, stationem credendi, expunctionem inveniendi... In te autem, velut in Petri successore, nostrum omnium fortitudo firmata est. » In encyclicis litteris conventus cleri Gallicani 2 octobris 1663, referuntur verba Aviti Viennensis Hormisdae Papae scribentis, non tantum suam ecclesiam, sed cunctas Galliarum ecclesias firmissime velle eum sequi in omnibus quae ei placeret circa fidem decernere, et additur fidem episcoporum invincibilem esse, et eorum authoritatem infallibilem ex eorum unione infrangibili cum centro religionis, id est cum sede Petri, in his quae tam dogma quam disciplinam respiciunt.

Consulto praetermissis plurimorum scriptorum insignium testimoniis, tum brevitatis causa, tum quia privatorum tantum hominum sententiam exprimunt, acta solummodo et declarationes retulimus ex quibus vera doctrina Cleri Gallicani circa primatum Pontificis Romani agnoscitur, tam ante quam post concilium Constantiense, usque ad tempus celebri Declarationi anni 1682 contiguum. Plures quidem Petri de Alliaco et Ioannis Gerson opinioni adhaeserunt, quam Iansenistae ferventissime amplexi sunt, quorum maximi intererat Sedis Apostolicae authoritatem labefactare, sed, amotis haereticis, quorum suffragium huic doctrinae notam falsitatis inurit, quorundam virorum, numero pauciorum, etsi virtute et scientia aliunde spectabilium, dissensio nullo modo Ecclesiae Gallicanae unanimitati morali officit, quae deinde obscurari potuit, non vero destrui.

4° Nunc demonstrandum est Declarationem anni 1682 non a Clero Gallicano fuisse libere exaratam, tamquam doctrinam suam exprimentem, sed potestatem saecularem eam extorsisse et per vim imposuisse, ut Pontificem Romanum pro iuribus Ecclesiae tuendis decertantem fatigaret et ab incepto deturbaret.

Ludovico XIV regnante, acriter agitata est in Gallia regalia quaestio.

Concilium generale Lugdunense II sanxerat regaliam, vi cuius, sede episcopali vacante, rex eius reditus sibi attribuebat et beneficia directe conferebat, observari posse in dioecesibus in quibus ex titulo fundationis vel ex antiqua consuetudine vigebat, inhibueratque, sub gravissimis poenis, ne ad alias dioeceses extenderetur.

Non obstante hac prohibitione, consiliariis suis id regi suadentibus, promulgatae sunt annis 1673 et 1675 duae declarationes regiae quibus universae Galliarum dioeceses, non exceptis his quae huius servitutis erant immunes, regalia adstringebantur, hoc falso principio invocato, quod ius istud essentialiter regiae potestati competebat, et ex eius concessione et beneplacito tantum bonis temporalibus fruebantur ecclesiae. Innocentius XI litteris suis in forma brevis ad regem expeditis hanc manifestam usurpationem ter liberrime condemnavit. Ut praerogativam quam titulo iuris proprii regi tribuebant tuerentur, ministri, officiales et parlamentum, Ludovico XIV eis annuente, authoritatem spiritualem Papae debilitandam esse censuerunt.

Quamvis adhuc tunc temporis, id est sub initio anni 1663, doctrinae Romanae de pontificia infallibilitate adhaererent, paucis exceptis, facultatis Parisiensis doctores, cum haec infallibilitas fuisset paulo ante aperte propugnata in collegio Patrum societatis Iesu, quod Claramontanum vocabatur, parlamento contra facultatem saeviente, syndicus persecutionem sedare tentavit, concinnando cum ministro Le Tellier declarationem quae doctrinam articulorum anni 1682 continebat. Huius lucubrationis textum a paucis cognitum hic inserere iuvabit :

« Declarationes sacrae Facultatis theologiae Parisiensis factae apud regem super quibusdam propositionibus quas nonnulli voluerunt adscribere eidem Facultati : I. Non esse doctrinam Facultatis, quod summus Pontifex aliquam in temporalia regis christianissimi authoritatem habeat. Imo semper Facultatem obstitisse etiam iis qui indirectam tantummodo esse illam authoritatem voluerunt. — II. Esse doctrinam Facultatis eiusdem, quod rex christianissimus nullum omnino agnoscit nec habet in temporalibus superiorem praeter Deum, eamque suam esse antiquam doctrinam, a qua nunquam recessura est. — III. Doctrinam Facultatis esse, quod subditi fidem et obedientiam regi christianissimo ita debent, ut ab iis nullo praetextu dispensari possint. — IV. Doctrinam facultatis esse, non probare nec unquam probasse propositiones ullas regis christianissimi authoritati aut germanis Ecclesiae Gallicanae libertatibus et receptis in regno canonibus contrarias, verbi gratia, quod summus Pontifex possit deponere episcopos adversus eosdem canones. — V. Doctrinam Facultatis non esse quod summus Pontifex sit supra concilium oecumenicum. — VI. Non esse doctrinam vel dogma Facultatis, quod summus Pontifex, nullo accedente Ecclesiae consensu, sit infallibilis. »

Animadvertat lector formam negativam consulto fuisse usurpatam in articulis maioris momenti, ut affirmaretur tantum Facultatem non docere ea quae authoritati civili magis displicebant, abstinendo a sententia definitiva super his proferenda, ne eadem Facultas videretur a pristina et constanti sua doctrina formaliter recedere. Ambiguitas apparet praecipue in articulo sexto, ubi dicitur non doceri a Facultate quod Papa sit infallibilis nullo accedente consensu Ecclesiae. Equidem hoc catholice interpretari potest, si intelligatur Ecclesiam, quae est ipsa infallibilis passive, seu in credendo, in omni definitione circa fidem et mores necessario consentire Pontifici Romano ex cathedra docenti quod ipsa semper credidit et professa est. Ideo conventus anni 1682, ut Papae praerogativam infallibilitatis personalis non aequivoce abiudicaret, decrevit expresse « non irreformabile esse eius iudicium, nisi consensus

Ecclesia accesserit, » id est, nisi eius definitio, iam promulgata, consensu expresso vel tacito Ecclesia confirmata fuerit. Hoc animadvertitur a P. Rapin, in relatione discussionis ex qua orti sunt sex praedicti articuli, in qua legitur syndicum Facultatis exclamasse res pessum ituras omnino, si infallibilitas funditus everteretur. Inter deputatos regios et doctores sorbonicos contendebatur, hinc ut authoritas pontificia magis ac magis deprimeretur, illinc ut quantum ex adiunctis fieri poterat salvaretur.

Quamvis ministro regio Colbert sex propositiones praedictae, propter formam negativam, suspectae essent, parlamentum Parisiense statuit eas firmas habendas esse et in scholis doctrinam contrariam reiiciendam esse, quod edicto regio fuit sancitum, sub poenis extraordinariis, die 4 augusti 1663. Attamen de articulis istis nunquam fuerat a Facultate deliberatum, nec ex eius mandato regi fuerunt traditi. Ideo contra eos protestati sunt multi doctores et ipse syndicus qui, coactus a ministro regio, conciliabulo in quo concinnati sunt interfuerat et etiam praecipuas manus eorum confectioni attulerat. Constat insuper nunquam Facultatem de his deliberasse, et eos mendaciter ab archiepiscopo Parisiensi designato Harduin de Péréfixe et aliquibus tantum doctoribus regi oblatos fuisse nomine totius Facultatis, cui nefas esset eos per vim et metum extortos attribuere.

Luctamen contra Sanctae Sedis authoritatem incoeptum non deserentes, parlamento rem urgente, regii officiales resistentiam Facultatis et cleri frangere conati sunt. Illorum imperio obsequens, anno 1664 Facultas censuris suis perstrinxit librum Iacobi Vernant et opusculum Amedaei Guimenei, in quibus aperte docebatur Pontificem Romanum infallibilem et superiorem conciliis esse, et eius authoritatem, utpote monarchicam, ad universalem Ecclesiam se extendere. Anno sequenti, per breve quod incipit Cum ad aures, Alexander VII has censuras damnavit « uti praesumptuosas, temerarias atque scandalosas. » Parlamentum breve pontificium audacter condemnavit et suppressit, decernendo quod censurae in eo reprobatae in regestis suis insererentur. Ut vero doctrina a potestate civili imposita certius in Facultate praevaleret, ex mandato regii ministri sancitum fuerat duos dumtaxat e singulis religiosis ordinibus doctores ad Facultatis deliberationes fore admittendos. Erat autem doctorum regularium in hac Facultate numerus centum septuaginta trium, et hi omnes, exceptis duobus tantum aut tribus, infallibilitati pontificiae caeterisque Romanae doctrinae capitibus firmissime adhaerebant. Iisdem tyrannicis iussionibus obtemperans, conventus Cleri Gallicani, in comitiis ordinariis anni 1663, super eodem negotio deliberavit. Plures decretum Alexandri VII impugnaverunt. Non videtur tamen conclusionem ullam fuisse adoptatam. Ita paulatim potestas regia, ut Pontificis Romani authoritatem magis ac magis deprimeret, famosae Declarationi anni 1682 viam per fas et nefas sternebat.

Multis certisque documentis³ constat comitia generalia hoc anno fuisse convocata ex mandato regis, ut in iis de pontificia potestate, seu potius contra hanc potestatem, expressius confirmaretur doctrina quam in regno suo ab omnibus acceptari et teneri decreverat. In litteris convocatoriis aperte nuntiabatur negotia in hoc conventu tractanda ad ordinem spiritualem praecipue pertinere. Ut facilius resistentia frangeretur, si forte aliqui regiam voluntatem praetermittere vellent, statutum est, non sex deputatos, ut antea fieri solebat, sed duos tantum in unaquaque provincia ecclesiastica eligendos esse ; deputandi ab ipso ministro Colbert fuerunt nominatim designati, et cum pluribus in locis quidam eidem ministro non grati fuissent cooptati, alios obsequentiores eis subrogandos esse praecepit. Insuper, ad maiorem cautelam, a rege fuit declaratum deputatos secundi ordinis, id est non episcopali dignitate insignitos, voce decisiva, qua antea gaudebant, in sequentibus proximis comitiis non usuros.

Ita peractis electionibus, et libertate electorum omnino perempta, ex centum et triginta Ecclesiae Gallicanae episcopis, triginta tantum et quatuor his comitiis adfuerunt, cum triginta et octo deputatis secundi ordinis, et nemo sanus contendet talem conventum, etiamsi libere constitutus fuisset, de doctrina iudicandi et definiendi habuisse authoritatem, quae solis conciliis regulariter congregatis competit.

Ex huius conventus deliberationibus orti sunt quatuor articuli celebris et infaustae Declarationis, illustrissimo Bossuetio, Meldensi episcopo, prius renitente, deinde adversarios pertinaciores authoritatis pontificiae moderante, demum hos articulos ipso concinnante, ne coetus, nimio regi placendi studio, Pontificis Romani potestatem ultra omnem modum labefactaret. Cui unquam satis dolebit tantum virum non adeo constantem fuisse, ut invicte profligaret doctrinam tum certe erroneam, hodie vero inter haeretica dogmata recensendam?

Vix subscripta a deputatis Declaratione, parlamentum mandavit eam inserendam esse in registro Facultatis Parisiensis, quin liceret doctoribus eam examinare et de acceptatione deliberare. Cum plures contra hanc tyrannicam iussionem reclamarent, exilio fuerunt affecti, procurator regius minacibus verbis inscriptionem obtinuit, et prohibitum est ne Facultas ultra ad solitas sessiones convocaretur, quia, ut idem procurator confessus est, doctores qui Declarationi subscripserant sententiam suam statim et libenter mutaturi videbantur, si hoc ipsis permitteretur. Tandem, die 23 martii 1682 edictum regium prodiit, quo iussum est Declarationem ut firmam haberiet ab omnibus teneri.

Supra dictum est Ludovicum XIV, instante Innocentio XII, testificatum fuisse quod nemo edictum hac de re datum observare teneretur. Attamen, etsi ab anno 1682 quamplurimi semper infallibilitatem pontificiam propugnaverint, paulatim, favente et etiam instante saeculari potestate, praevaluit contrarius error, qui tamquam doctrina gentilitia habebatur, quasi opinio doctrinae Sanctae

Sedis et universalis Ecclesia opposita vera censenda sit, eo ipso quod authoritas civilis, magisterium quod authoritati spirituali divinitus et exclusive competit usurpans, eam ab omnibus docendam et tenendam decreverit.

Quod, potentia sua et suorum iuristarum servilitate obcaecatus, attentare non veritus fuerat Ludovicus XIV, iterare ausus est Napoleo, Reipublicae Gallicae primus consul, cum in Articulis organicis ab ipso solo contra fas et ius concordato cum Pio VII inito additis praecepit, art. 24, omnes professores theologiae in seminariis cooptatos teneri Declarationi praefatae subscribere, eamque docere.

Non obstante hac lege a Sancta Sede pluries reprobata, doctrina genuina coepit invalescere, quibusdam praeclaris scriptoribus iura Pontificis Romani vindicantibus, inter quos eminet Iosephus de Maistre, qui in libris suis gallice scriptis De Papa et De Ecclesia Gallicana primatum Romanum et signanter infallibilitatem pontificiam asseruit, invicteque demonstravit. Cum vero doctrina Declarationis a synodo Vaticana fuit perempta et sub anathemate damnata, pauci inveniebantur in Gallia qui ei adhaererent, et tota Ecclesia Gallicana gestiens definitiones sacri concilii acclamavit et ut fidem avitam sancientes amplexa est.

Ex praedictis sequitur, Romani Pontificis primatum ab antiquissimis temporibus fuisse ab Ecclesia Gallicana catholice intellectum. Si vero per centum annos, aliquot tantum additis, doctrina concilii Constantiensis, a potestate saeculari ob rationes politicas per vim imposita, praevalere visa est, nunquam unanimitatem obtinuit, et cum haec illustris Ecclesia, vinculis quibus premebatur paulatim laxatis, libere respirare coepit, continuo ad maiorum traditionem rediit.]