Summa summae S. Thomae, Tomus III

[Per cultuum libertatem intelligitur hodie, ex parte privatorum, facultas quemlibet cultum, inter dissidentes et oppositos, amplectendi, et etiam omnes pariter respuendi; ex parte vero reipublicae, ius nullam religionem publice profitendi et omnibus, vel saltem pluribus, eumdem valorem tribuere, eademque iura concedere.

Dico: Cultuum libertas est omnino reprobanda.

Prob. 1° ex infelici et nunquam satis deplorando exitu huius systematis, scilicet quod usu talis libertatis homines extra viam salutis coniiciantur. Etenim,

Quod fides catholica sola vera sit, sola salvifica, sola omnibus atque singulis hominibus, cum obligationibus et officiis quae ex ea dimanant, lege divina imposita, quaeque credibilitatis notis adeo splendidis insignita refulget, ut de eius divinitate dubitari non possit, nemo ratione utens sincere negabit. Porro huic bono tam praestanti et necessario libertas seu aequalitas cultuum evidenter adversatur. Per eam enim, ut testatur Pius IX in Encyclica 9 novembris 1846, in regna catholica invehitur « horrendum illud ac vel ipsi naturali rationis lumini maxime repugnans, de cuiuslibet religionis indifferentia systema, quod, omni veritatis et erroris sublato discrimine, homines in cuiusvis religionis cultu aeternam salutem assequi posse. » Atqui haec indifferentia hominem extra viam salutis coniicit. Ergo.

Prob. 2° ex vinculo quo societas obstringitur Deo. Hoc praeclare exponit Leo XIII in litteris encyclicis Immortale Dei: « Natura et ratio, inquit, quae iubet singulos sancte religioseque Deum colere, quod in eius potestate sumus, et quod ab eo profecti, ad eumdem reverti debemus, eadem lege adstringit civilem communitatem. Homines enim communi societate coniuncti, nihilo sunt minus in Dei potestate, quam singuli; neque minorem quam singuli gratiam Deo societas debet, quo authore coaluit, cuius nutu conservatur, cuius beneficio innumerabilem bonorum quibus affluit copiam accepit. Quapropter, sicut nemini licet sua adversus Deum officia negligere, officiumque est maximum amplecti et animo et moribus religionem, nec quam quisque maluerit, sed quam Deus iusserit, quamque certis minimeque dubitandis indiciis unam ex omnibus veram esse constiterit: eodem modo civitates non possunt citra scelus gerere se tamquam si Deus omnino non esset, aut curam religionis velut alienam nihilque profuturam abiicere, aut adsciscere de pluribus generibus indifferenter quod libeat, omninoque debent eum in colendo numine morem usurpare modumque, quo coli se Deus ipse demonstravit velle. » Atqui cultuum libertas hoc vinculum societatis erga Deum disrumpit. Ergo.

Prob. 3° ex fine ultimo societatis civilis. Si nempe eius finis proximus sit ut commodis et felicitati temporalibus membrorum suorum provideat, finis eius ultimus est idem qui a Deo creaturis rationalibus fuit praestitutus, scilicet ut homines singulares salutem aeternam assequantur.

Quod ibidem sic adstruit idem Pontifex: « Sanctum oportet apud principes esse Dei nomen, ponendumque in praecipuis eorum officiis religionem gratia complecti, benevolentia tueri, authoritate nutuque legum tegere, nec quippiam instituere aut decernere quod sit eius incolumitati contrarium. Id et civibus debent quibus praesunt. Nati enim susceptique homines sumus ad summum quoddam et ultimum bonorum, quo sunt omnia consilia referenda, extra hanc fragilitatem brevitatemque vitae in caelis collocatum. Quoniam autem hinc pendet hominum undique expleta ac perfecta felicitas, idcirco assequi eum qui commemoratus est finem tanti interest singulorum, ut pluris interesse non possit. Civilem igitur societatem, communi utilitati natam, in tuenda prosperitate reipublicae necesse est sic consulere civibus, ut obtinendo adipiscendoque summo illi atque incommutabili bono, quod sponte appetunt, non modo nihil importet unquam incommodi, sed omnes quascumque possit opportunitates afferat. Quarum praecipua est, ut detur opera religioni sancte inviolateque servandae, cuius officia hominem Deo coniungunt. » Atqui hunc finem subvertit cultuum libertas. Ergo.

Prob. 4° ex damnatione pluries a summis Pontificibus huic doctrinae inusta.

1° Pius VI, in epistola ad card. de la Rochefoucault caeterosque praelatos Galliarum directa, die 10 martii 1791, exclamat: « Quid insanius excogitari potest, quam talem aequalitatem libertatemque inter omnes [cultus] constituere? »

2° Iudicium doctrinale contra cultuum libertatem a Gregorio XVI latum ita commemorat, illud sanciendo, Leo XIII in praelaudata Encyclica: « Sic Gregorius XVI per encyclicas litteras hoc initio Mirari vos, die 15 augusti anno 1832, magna sententiarum gravitate ea perculit quae iam praedicabantur: in cultu divino nullum adhibere delectum oportere; integrum singulis esse quod malint de religione iudicare; solam quique suam esse conscientiam iudicem. »

3° Supra relatum est iudicium Pii IX, quo systema illud « horrendum » appellat, ac vel « ipsi naturali rationis lumini maxime repugnans ».

4° Idem Leo XIII, ibidem, principium aequalitatis et libertatis cultuum indifferentismo et atheismo aequiparat: « De religione, inquit, putare, nihil inter formas dispares et contrarias interesse, hunc plane habet exitum, nolle ullam probare iudicio, nolle usu. Atqui istud ab atheismo, si nomine aliquid differt, re nihil differt. Quibus enim Deum esse persuasum est, ii, modo constare sibi nec esse perabsurdi velint, necessario intelligunt, usitatas in cultu divino rationes, quarum tanta est differentia maximisque etiam de rebus dissimilitudo et pugna, aeque probabiles, aeque bonas, aeque Deo acceptas esse omnes non posse. »

5° Hoc systema expressissime damnatur in Syllabo praecipuorum nostrae aetatis errorum, cuius valorem et authoritatem sic exprimit idem Leo XIII, ibidem: « Pius IX, ut sese opportunitas dedit, ex opinionibus falsis quae maxime valere coepissent, plures notavit, easdemque postea in unum cogi iussit, ut scilicet in tanta errorum colluvione haberent catholici homines quod sine offensione sequerentur. » Porro in Syllabo, inter errores qui ad liberalismum hodiernum referuntur, tres propositiones sequentes recensentur et ut damnatae notantur: LXXVII: « Aetate hac nostra non amplius expedit religionem catholicam haberi tamquam unicam status religionem, caeteris quibuscumque cultibus exclusis. » Alloc. Nemo vestrum, 26 Iulii 1853. — LXXVIII: « Hinc laudabiliter in quibusdam catholici nominis regionibus lege cautum est, ut hominibus illue immigrantibus liceat publicum proprii cuiusque cultus exercitium habere. » Alloc. Acerbissimum, 27 septembris 1852. — LXXIX: « Enimvero falsum est, civilem cuiusque cultus libertatem, itemque plenam potestatem omnibus attributam quaslibet opiniones cogitationesque palam publiceque manifestandi conducere ad populorum mores animosque facilius corrumpendos, ac indifferentismi pestem propagandam. » Alloc. Nunquam fore, 15 decembris 1856. Quae propositio a Leone XIII refertur ut damnata inter notulas quibus ornatur Encyclica Immortale Dei.

Resolves inde:

1° Princeps seu legislator catholicus tenetur liberum sectarum cultum omnibus quibus potest modis impedire.

Veritas huius conclusionis patet, tum ex praecedentibus argumentis et authoritatibus, tum ex hac ratione, scilicet quod, si legislatori minoribus vitiis indulgere non liceat, multo minus iis favere potest quae universaliter animos pervertunt, mores corrumpunt, ipsius reipublicae fundamenta convellunt, et insuper, quod malorum gravissimum est, subditos a fine suo ultimo, id est a consecutione felicitatis aeternae, avertunt.

2° Quia vero in rebus humanis bonum prosequi non licet nisi in quantum rerum adiuncta patiuntur, si maiora mala exoriri debeant ex violenta suppressione libertatis infeliciter introductae, tolerari poterit ab authoritate publica, dummodo intra fines debitos coerceatur, usquedum sine gravi periculo omnino tolli possit. Ita intelligendum est quod scribebat Pius VI, in epistola praelaudata: « Discrimen inspiciamus quod intercedit inter homines qui extra gremium Ecclesiae semper fuerunt, quales sunt infideles et Iudaei, atque inter illos qui se Ecclesiae ipsi per susceptum baptismi sacramentum subiecerunt. Primi enim constringi ad catholicam obedientiam profitendam non debent, contra vero alteri sunt cogendi, » supposito nempe quod bonum malo praevalere debeat. Et idem sine limitatione dicit Leo XIII in Encyclica Immortale Dei: « Neque causa iusta nascitur, inquit, ut Ecclesiam quisquam criminetur, aut esse in lenitate facilitateque plus aequo restrictam, aut ei qua germana et legitima sit libertati inimicam. Revera, si divini cultus varia genera eodem iure esse, quo veram religionem, Ecclesia iudicat non licere, non ideo tamen eos damnat rerum publicarum moderatores, qui magni alicuius aut adipiscendi boni, aut prohibendi causa mali, moribus atque usu patienter ferunt ut ea habeant singula in civitate locum. Atque illud quoque magnopere cavere Ecclesia solet, ut ad amplexandam fidem catholicam nemo invitus cogatur, quia, quod sapienter Augustinus monet, Tract. XXVI in Ioann., n. 2, « Credere non potest homo, nisi volens. »

Hoc similiter docet et eximie demonstrat Angelicus, hic q. 10, a. 11, c.: « Humanum regimen, inquit, derivatur a divino regimine, et ipsum debet imitari. Deus autem, quamvis sit omnipotens et summe bonus, permittit tamen aliqua mala fieri in universo, quae prohibere posset, ne, eis sublatis, maiora bona tollerentur, vel etiam peiora mala sequerentur. Sic ergo in regimine humano, illi qui praesunt recte aliqua mala tolerant, ne aliqua bona impediantur, vel etiam ne aliqua mala peiora incurrantur, sicut Augustinus dicit in lib. II de Ordine, cap. 4, num 2: « Aufer meretrices de rebus humanis, turbaveris omnia » libidinibus. » Sic ergo, quamvis infideles in suis ritibus peccent, tolerari possunt, vel propter aliquod bonum quod ex eis provenit, vel propter aliquod malum quod vitatur. Ex hoc autem quod Iudaei ritus suos observant, in quibus olim praefigurabatur veritas fidei quam tenemus, hoc bonum provenit, quod testimonium fidei nostrae habemus ab hostibus, et quasi in figura nobis repraesentatur quod credimus: et ideo in suis ritibus tolerantur. Aliorum vero infidelium ritus, qui nihil veritatis aut utilitatis afferunt, non sunt aliquatenus tolerandi, nisi forte ad aliquod malum vitandum, scilicet ad vitandum scandalum vel dissidium quod ex hoc posset provenire, vel impedimentum salutis eorum qui paulatim, sic tolerati, convertuntur ad fidem. Propter hoc enim haereticorum et paganorum ritus aliquando Ecclesia toleravit, quando erat magna infidelium multitudo. » Quod de Iudaeis hic dicitur, exemplo confirmatur; nam semper Romani Pontifices, propter rationes hic expositas, in urbe Roma eos toleraverunt et etiam protectione sua tutati sunt.]