Summa summae S. Thomae, Tomus III

Bellum definiri potest : « Congressio vi et armis inter duos exercitus contrarios. » Per quod differt a duello, quod est congressio unius contra unum.

Duplex est bellum : offensivum, quod est ad obtinendam satisfactionem pro iniuria illata, et defensivum, quod est propulsandam iniuriam inferendam.

Petes 1° utrum bellum sit licitum.

[Bellum esse semper peccatum dogmatizarunt olim Manichaei, ex S. Aug., lib. XXII contra Faustum, cap. 74; deinde Wiclefistae, teste Waldensi. Lutherus autem proclamavit, pugnare contra Tureas, esse contradicere Deo volenti per eos peccata nostra punire. Erasmus contendit omne bellum esse christianis interdictum, contra quos]

Resp. Bellare non est per se malum, sed, positis tribus conditionibus, scilicet legitima authoritate indicendi bellum, iusta causa et recta intentione, est licitum¹ .

Prob. ex Scriptura. In antiqua Lege, Deus saepe iussit aut probavit bellum : Exod., XXII, 8 seqq. ; Num., XXI, 2 et 3 et XXV, 17 et 18 ; Deuter., VII, 1 seqq. ; I Reg., XV, 2 et 3 ; II Reg., VIII, 1 seqq. ; Iosue, I, 2 seqq., VI, 2 seqq., VIII, 1 seqq., X, 8 seqq., et alibi saepe.

In Lege nova² , Luc., III, 14, militibus quaerentibus quid facerent ut fugerent venturam iram quam Ioannes Baptista peccatoribus intentabat, non iussit S. Praecursor militiam deserere, sed ea bene uti : Neminem, inquit, concutiatis, neque calumniam faciatis, et contenti estote stipendiis vestris. Quibus verbis tacite approbat bellum, ut docet Aug., Epist. 138³ , ad Marcellinum.

Confirm. ex usu Ecclesiae, quae in pluribus conciliis decrevit bellum pro recuperatione Terrae sanctae.

Prob. ratione. Lege naturae licet vim vi repellere. Ergo bellum defensivum est licitum. Quantum ad offensivum : Privatus iniuriam aut damnum passus, potest petere satisfactionem aut restitutionem. Ergo similiter potest respublica. — Subsumo. Atqui aliquando satisfactio seu restitutio haberi aliter non potest quam armis, puta si iniuriantes aut damnificantes requisiti nolint satisfacere seu restituere, neque habeant superiorem qui illos velit aut possit compellere ad satisfaciendum seu restituendum. Ergo.

Dixi : « Positis certis conditionibus, scilicet legitima authoritate, iusta causa et recta intentione. »

Authoritas requisita ad indicendum bellum offensivum, debet esse suprema⁴ , quae nullam aliam in temporalibus superiorem agnoscat, qualem habent imperatores, reges, quidam duces, respublicae independentes, ut Veneta, Helvetica, etc. 1° Quia quicumque habet superiorem, potest apud ipsum prosequi ius suum. Bellum autem moveri non potest, nisi quando non est alia via ius suum prosequendi. 2° Bellum offensivum est actus supremus iustitiae vindicativae. Ergo ad supremum principem pertinet. Bellum autem defensivum, instante periculo, principes, duces, magistratus dependentes possunt iure naturae illud indicere, cum cuique etiam privato liceat vim vi repellere. Intellige, durante periculo et necessitate ; his enim cessantibus, debent vindicandae iniuriae iudicium, potestatem et executionem a supremo principe vel republica independente petere et expectare.

Causa iusta indicendi bellum offensivum, generaliter loquendo, est unica, nempe iniuria seu damnificatio gravis illata, non reparata, nec alio modo reparanda.

Quantum ad rectam intentionem, non debet geri bellum, nisi ex intentione iustitiae et boni communis, ut docet Aug., Epist. 189⁵ et lib. XXII contra Faustum, cap. 74.

Petes 2° utrum in dubio de iustitia belli, sit licitum bellare.

Resp. 1°. Si agatur de reparatione iniuriae, princeps dubius de iustitia belli, non potest bellum indicere; quia in dubio, praesertim tanti momenti, oportet eligere tutiorem partem. Si agatur de possessione recuperanda, in dubio melior est conditio possidentis, et ideo contra illum non potest moveri bellum. Si neuter possideat, licet bellum inferre contra illum qui non vult rem dividere pro rata dubii.

[Vera ratio cur, in dubio de iustitia belli, non licet illud declarare, est quia nemo licite agit, cum actus potest esse bonus vel malus, nisi moraliter certus sit de honestate suae actionis, ut in tractatu de Actibus humanis, dissert. V, de Conscientia, fuit expositum et probatum.

Cum neuter possidet, et ius est dubium, non videtur hunc vel illum per vim et arma cogendum esse ad rem pro rata dubii dividendam, quia, ita procedendo, unus vel alter iure suo spoliaretur; sed examinandi sunt et ponderandi tituli ex utraque parte invocati, et si partes inter se litem componere non valeant, decisionem causae arbitrio alterius committere debent, cuius sententiae se stare promittant. Quod si contendentes ultro conveniant de re litigiosa inter se dividenda, ita ut uterque ius quod forsan sibi competit ex parte derelinquat, probandus est certe hic procedendi modus, quo iustitiae plene satisfit, sed nullatenus imponendus videtur.]

Resp. 2°. Qui sunt subditi principi bellum gerenti, iussi possunt et debent inscribi militiae, et inscripti bellare, etiamsi dubitent de iustitia belli, formando tamen sibi iudicium practicum quod sibi liceat obedire et bellare; quia 1° superior habet ius certum praecipiendi, neque ob dubium subditi exuitur suo iure. Ergo subditus tenetur obedire; sunt enim correlativa ius praecipiendi et obligatio obediendi. 2° Ex denegatione obedientiae, dum eius causa manifesta assignari non potest, enervatur authoritas in superioribus, totumque regimen subvertitur. Ex his itaque principiis subditus potest formare iudicium practicum, quod iussus possit licite bellare. Confer quae scripsi dissert. V de Actibus humanis, art. 2, Petes 3°.

Resp. 3°. Qui non sunt subditi principi bellum gerenti, in dubio de iustitia belli, non possunt militare; quia non militando nemini faciunt iniuriam, cum non habeant necessitatem obediendi sicut subditi de quibus in responsione praecedenti; militando autem exponuntur facere gravem iniuriam alteri principi. Eadem omnino videtur ratio de subditis principi belligeranti, si non iussi, sed sua voluntate, militent pro stipendio.

Attamen, quia causae belli saepe non sunt manifestae et iustitia belli etiam saepe est obscura etiam ipsis theologis et iurisperitis, ex hac responsione, aliunde secundum se vera, sequeretur quod omnes ferme milites essent culpandi; quis enim ex illis, sive sint subditi, sive non, inquirit de causis et iustitia belli? Ideo plures graves authores existimant quod, si dubium eorum sit tantum negativum, quatenus non habent rationes pro aut contra, et propter principis et eius consiliorum probitatem et prudentiam possint sibi persuadere quod bellum non moverent, nisi esset iustum, licite militent.

Qui vero sunt parati bellare, sive bellum sit iustum, sive sit iniustum, sunt certo in statu damnationis, propter voluntatem bellandi etiam iniuste.

Petes 3° utrum possit dari bellum iustum ex utraque parte.

Resp. Bellum per se ex natura rei non potest esse iustum ex utraque parte, potest autem per accidens et ex ignorantia, seu, alii dicunt, non potest esse iustum ex utraque parte materialiter, bene tamen formaliter: quia fieri non potest, secundum rei veritatem, quod in uno sit ius petendi satisfactionem aut restitutionem, quin sit obligatio in alio satisfaciendi vel restituendi; sunt enim correlativa ius et obligatio. Ergo, si resistat, iniuste resistit, et e contra si iuste resistit, alter iniuste petit. At vero, si unus ignoret ius alterius, non peccat resistendo, et sic per accidens, ratione ignorantiae, bellum est iustum ex utraque parte.

Petes 4° utrum in bello iusto liceat occidere innocentes.

Resp. In bello iusto nunquam licet per se et ex intentione occidere innocentes, nisi facta sit a Deo specialis authoritas. Licet tamen per accidens et praeter intentionem. Prob. prima pars. 1° Ex illo generali Dei mandato, Exod., XXIII, 7: Insontem et iustum non occides. 2° Innocens non potest occidi in bello iusto, nisi propter culpam reipublicae. Atqui id non licet. Ergo. — Prob. min. Respublica non potest puniri ab hoste, nisi in bonis quorum habet dominium. Atqui respublica non habet dominium in vitam innocentium, sed solus Deus, qui reipublicae non concessit ius gladii nisi adversus eos qui male agunt. Ergo.

Innocentium autem nomine veniunt infantes, impubes, bello inepti, foeminae, rustici, plebeii, mercatores nihil ad bellum positi, clerici et religiosi, cap. de treuga et pace, lib. I Decretal., tit. 34, c. 2. Hi omnes, inquam, iuris presumptione censentur innocentes, donec contrarium de illis probetur.

Prob. secunda pars: 1° Si neque per accidens et praeter intentionem liceret in bello iusto occidere innocentes, impossibile foret bellum perficere: non posset v. g., expugnari civitas aut turris everti in qua includerentur innocentes; non possent impeti hostes qui innocentes in fronte praelii constituerent, quod nunquam omitterent, sicque iustitia bellantium frustraretur. 2° Quando unius actus sunt duo effectus aeque immediati, unus bonus, alter malus, potest, subsistente iusta ratione, intendi bonus effectus et malus permitti.⁶ Atqui eversio turris aut explosio tormentorum bellicorum in hostes, est immediate detensiva patriae et occisiva innocentium. Ergo primus effectus potest intendi propter bonum commune, et alter permitti. Hoc principium Authoris latius deductum et explicatum habes dissert. VIII, de Iustitia, art. 2.

Petes 5° quae sint obligationes et peccata bellantium.

Resp. 1°. Principes supremi et duces exercitus 1° tenentur ex officio curare, in quantum possunt, disciplinam militarem observari, et coercere milites a rapinis, furtis, incensionibus, stupris, etc.; alioquin peccant mortaliter et tenentur ad restitutionem horum damnorum. 2° Peccant mortaliter, si non provideant iusta stipendia militibus, et tenentur restituere damna quae milites defectu stipendii inferunt.

Resp. 2°. Duces subordinati peccant mortaliter et tenentur ad restitutionem: 1° Si, nulla cogente necessitate, milites exponant temere certae internecioni. 2° Si partem stipendii vel pecuniarum pro militibus concessarum retineant. 3° Si minorem numerum militum habeant, et pro maiori stipendia recipiant, quales sunt qui, dum lustrantur copiae, non milites sub habitu militari praesentant, vulgo passe-volants, vel eundem bis aut ter praesentant: quo etiam peccato implicantur ipsi lustratores seu commissarii, qui id scienter admittunt; neque tantum de furto stipendii tenentur, sed de damno quod provenire potest reipublicae ob insufficientem militum numerum. Excipe quomodo, ipsi viderint. 4° Peccant et tenentur ad restitutionem, qui dum ducunt copias per provinciam, ob accepta munera a certis pagis vel civibus, alios pagos, sive cives numero militum aggravant.

Resp. 3°. Milites gregarii 1° debent esse contenti suis stipendiis, iuxta praeceptum S. Praecursoris, Luc., III, 14. Unde peccant mortaliter et tenentur ad restitutionem, si in terris non hostilibus praeter tectum, lectum, paleas, etc., ut fert consuetudo, pecunias extorqueant, spolient, rapiant, aliterve damnificent. Neque eos excusat ducum authoritas aut dissimulatio, nisi forte, deficiente aut diminuto stipendio, sumerent praecise necessaria urgenti necessitati. 2° Tenentur, etiam cum certo vitae periculo, non deserere stationem, aut arcem, nisi plane desperata victoria.

[Resp. 4°. Durante bello, ea omnia licent quae iure gentium permittuntur et necessaria sunt ad finem obtinendum. Hinc licet insidias parare, stratagemata adhibere, v. g., fugam simulare, etc. In bello iusto licet urbes obsidere et expugnare, aqua eas privare. Item innocentes bonis expoliare, si ipsi sint membra reipublicae hostilis, nec alio modo victoria haberi possit. Licet etiam ecclesias evertere, si hostes ad defensionem iis utantur. Interdum, at solum ex urgentissima causa, civitates direptioni tradi possunt. Hoc tamen hodiernis moribus adversatur, praeter casum quo tributum iuste impositum denegatur.

Illicita vero sunt fraudes quae nulla prudentia praecaveri possunt, ut puteos et fontes veneno inficere. Nec licet subornare sicarios qui ducem exercitus adversi occulte trucident; nam, ex consensu omnium, perfidia nunquam cohonestari potest.

Similiter non licet captos in bello et omnes qui iam nocere non possunt interficere, nisi in poenam criminis. Captivi autem fugere possunt, si non obstet promissio ab eis data.⁷

Petes 6° an liceat principi catholico haereticos aut gentiles in auxilium advocare.

Resp. affirmative per se, saltem speculative loquendo, modo absit scandalum et fidei periculum. Sed potest esse per accidens illicitum, ob damna nempe religioni imminentia.

Petes 7° quandonam praeliantes irregulares fiant.

Resp. In bello iusto defensivo, non fiunt irregulares etiam ii qui occidunt. In bello autem iusto offensivo, ii soli qui occidunt irregularitatem incurrunt, non vero alii. In bello vero iniusto, etiamsi unus tantum occidatur, omnes aggressores sunt irregulares, quia per modum unius agunt.⁸ Hoc ultimum eruitur ex S. Thoma.⁹ De his fusius infra, de Irregularitate.