Summa summae S. Thomae, Tomus III

Dico : Quilibet tenetur statim restituere, si potest ¹.

Prob. 1°. Qui detinet alienum invito rationabiliter domino, actu peccat ². Atqui non licet, nee per minimum tempus, morari in peccato, scilicet quoad actum et affectum. Ergo. — Prob. mai. Qui detinet alienum invito rationabiliter domino, privat cum usu rei suae, et sic facit ipsi iniuriam; habet enim detentio iniusta rei alienae eamdem rationem nocumenti cum acceptione iniusta. Ergo.

Prob. 2°. Quamvis praeceptum de restitutione facienda secundum formam sit affirmativum, implicat tamen in se negativum, tamquam rationem suae obligationis, scilicet non detinere alienum ³; ideo enim teneris restituere, quia non licet detinere alienum. Atqui praecepta negativa obligant semper et pro semper. Ergo.

Petes 1° quomodo illud statim sit intelligendum.

Resp. Si sermo sit de proposito restituendi, intelligitur statim mathematicè, hoc est, eo instanti quo reflectis te detinere iniuste alienum, teneris nolle amplius detinere seu velle restituere, alioquin peccas contra praeceptum negativum quo prohibetur detinere alienum; sicut qui concepit propositum furandi, tenetur statim mathematicè illud deserere et nolle furari, alioquin peccat contra praeceptum : Non furaberis.

Si vero sermo sit de restitutione exteriori, statim intelligitur moraliter, id est prima opportunitate; quia, cum sit actus exterior, necessario requirit moram temporis ad sui executionem, quae variis obstaculis seu incommodis impediri potest, ita ut dominus non possit nee debeat esse rationabiliter invitus, si res sua detineatur quousque opportuno loco vel tempore restitui possit.

[Nota quod creditor, nisi id ex pacto vel sententia iudicis ei imponatur, non tenetur debitum per partes accipere; quia debitor obligationem contraxit talem rem determinatam, non vero partes huius rei tradendi vel solvendi. Ita ex iure naturali et civili ⁴.

Petes 2° utrum compensanda sint damna ex dilatione restitutionis secuta.

Resp. Distinguendum est, an obligatio restitutionis nata sit ex contractu aut quasi-contractu, vel orta ex iniuria. Si prius, vel causa dilationis est iusta, et damna non sunt compensenda; quia dilatio est eorum causa materialis tantum, non vero formalis. Vel causa est iniusta, id est debitor constituitur in mora culpabili, et damna compensanda sunt, quia ex dilatione formaliter sequuntur.

Si posterius, compensanda sunt damna omnia, etiamsi debitor non sit in mora culpabili, id est, iusta ratione excusetur; quia dilatio sequitur ex iniusta acceptione aut damnificatione, et ideo facta est causa formaliter iniusta damni ⁵.

Hoc certum est de damnis ordinariis; sed controversitur utrum compensari debeant etiam damna extraordinaria, id est quae non necessario, sed occasionaliter tantum sequuntur ex dilatione restitutionis.

Indubie negandum est quoad ea damna quae non necessario sequuntur, eo sensu quod facile a domino rei praeeveniri potuerint ⁶; quia ipsi imputanda sunt. Negatur etiam probabiliter quoad damna quae a domino non potuerunt praeveniri; quia nec imputanda sunt damnificanti, qui, cum non potuerit ea praevidere, nec consequenter ea implicite velle, non fuit eorum causa formaliter iniusta.]

Petes 3° utrum qui alienum iniuste detinet, continuo et singulis momentis peccet.

Resp. probabilius affirmative : quia quamdiu qui detinet iniuste alienum, continuo transgreditur praeceptum restituendi implicite negativum, continuo laedit proximum, ipsum impediens a possessione et usu rei suae vel sui debiti; et hoc libere, quia ista transgressio seu laesio continuo pendet a libera non restituendi voluntate. Ergo continuo peccat.

Petes 4° utrum sit unum tantum peccatum continuatum, an sint plura numero distincta.

Resp. esse unum tantum peccatum continuatum, nisi primum propositum fuerit moraliter interruptum; quia primum propositum in detentione voluntarie continuata virtualiter perseverat, ita ut, dum iteratur, etsi centies, censeatur primum continuari, et ideo unum moraliter peccatum.

Censetur autem moraliter interruptum primum propositum, dum revocatur, vel formaliter per contrarium propositum, vel virtualiter, quando quis cogitans de detinendo ulterius alienum, non assentitur, sed alio mentem distrahit, quasi revocans prius propositum.