Summa summae S. Thomae, Tomus III

(D. Thomas, IIae IIae, qq. 26 et 27.)

Observant communiter theologi, unum plus altero posse diligi tripliciter: 1° Obiective, quando volumus ei maius bonum quam alteri, ut si optem imperium Titio, ducatum Caio, plus obiective diligo Titium quam Caium. 2° Appretiative, quando unus pluris aestimatur quam alter, et amans ita illi afficitur, ut magis refugiat eius quam alterius amicitiam perdere. 3° Intensive, quando unus diligitur intensiori conatu, affectu ferventiori et perfectiori secundum gradus intensionales, quam alter.

Dico 1°: Deus est ex charitate diligendus super omnia et prae omnibus obiective et appretiative; sicque, simpliciter loquendo, est magis diligendus quam proximus, et quam nos ipsi¹.

Ratio est, quia debemus velle Deo omne bonum, bonum infinitum, infinitas et amabiles eius perfectiones, in iisque complacere. Item debemus ita illum aestimare, ita illi affici, ut mallemus omnia perdere et pati, potius quam ipsum deserere. Atqui hoc est super omnia ipsum diligere obiective et appretiative. Ergo.

Idque exprimitur in pluribus locis Scripturae. Matth., XXII, 37 et 38: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et in tota anima tua, et in tota mente tua. Hoc est maximum et primum mandatum. Ibid., X, 37: Qui amat patrem aut matrem plus quam me, non est me dignus. tuo, et in tota anima tua, et in tota mente tua. Hoc est maximum et primum mandatum. Ibid., X, 37: Qui amat patrem aut matrem plus quam me, non est me dignus.

In hac conclusione omnes conveniunt, sed difficultas est de intensione dilectionis: an ex praecepto charitatis Deus sit intensius diligendus, quam proximus?

Suppono 1° ad rationem charitatis, secundum se non requiri intensionem; minima enim charitas iustificat, et quilibet actus charitatis, etiam remissus, meretur vitam aeternam, ut dissert. II probatum est.

Suppono 2° Deum esse dignum qui ametur amore perfectissimo et magis intenso, quam quaelibet creatura; non potest enim tam perfecte ab ulla creatura diligi, quin perfectiori dilectione sit dignus. Et ideo inordinatum foret eligere creaturam amare intensius quam Deum; hoc enim esset iudicare eam esse dignam intensiori amore, consequenter esse maius bonum et magis appretiative amandum: quod totum est falsum et inordinatum. Debet ergo homo eligere amare Deum summo amore et intensius quam creaturam. At utrum, si in actu dilectionis non reperiatur ista maior intensio, ex conditione naturae, ut mox explicabimus, sit inordinatio et peccatum? Affirmant quidam Lovanienses, cum Petro Soto. Non sunt tamen inter se concordes; quidam enim dicunt hoc peccatum esse mortale, alii veniale tantum. Communior sententia negat, cum qua

Dico 2°: Non peccat contra praeseptum charitatis, qui intensiori amore, sive naturali, sive supernaturali, diligit proximum quam Deum.

Prob. 1° eodem argumento quo in tract. de Paenitentia probabimus, dolorem de peccatis non debere necessario esse maximum intensive. Intensio actus voluntatis provenit ex vehementia obiecti moventis illam; inde enim fit quod maiori conatu et fervore feratur in ipsum. Atqui obiectum sensibile, ut est proximus, vehementius movet voluntatem, quam spirituale, ut est Deus. Ergo. — Prob. min. Quo obiectum est propinquius voluntati, eo vehementius illam movet. Atqui obiectum sensibile, pro hoc statu, est propinquius voluntati, quam spirituale. Ergo. — Prob. min. Sensibilia sunt proxima et immediata sensibus. Voluntas autem pro hoc statu operatur conformiter ad illos, et ab illis dependet, quatenus sequitur cognitionem intellectus, qui pro hoc statu desumit cognitionem a sensibus. Ergo.

Confirmatur. Voluntas intensius fertur in minus bonum praesens, quam in maius absens, et intensius refugit minus malum praesens, quam maius absens; id experientia notum est, nec alia ratione contingit, quam quia obiectum praesens propinquius est voluntati et magis ipsam movet; quamvis tamen in appretiatione mallet perdere minus bonum praesens quam maius absens, et pati minus malum praesens quam maius absens.

Prob. 2°. Omnes conveniunt, ut supposuimus, nos non teneri, per se loquendo, ad maximam intensionem charitatis, neque ad certum gradum dilectionis, ut satisfiat praecepto charitatis. Suppono itaque quod nunc eliciam actum dilectionis Dei ad quatuor. Iste actus est bonus et meritorius. Postea elicio actum honestum amoris, sive naturalis, sive supernaturalis proximi ad quinque. Iste secundus actus non potest efficere quod primus, qui fuit bonus, fiat malus; transit enim bonus, nec est amplius mutationi obnoxius. Ergo.

Si dicas, quaestionem esse de duobus actibus eodem tempore elicitis, comparando inter Deum et hominem,

Resp. Nego suppositum; duo enim actus realiter distincti non eliciuntur eodem tempore, sed sibi succedunt, et adveniente secundo, primus transit. Insuper, si quaestio sit tantum de duobus actibus eodem tempore elicitis, comparando inter se Deum et hominem, vix est quod moveatur quaestio; quandonam enim sic contingit? Imo totaliter evanescit quaestio; sic enim esset eligere amare Deum minus intense quam hominem, quod est extra quaestionem et quod fatemur esse inordinatum.

In homine duo sunt, scilicet natura spiritualis et corporalis¹. In tantum homo dicitur diligere seipsum aut proximum, in quantum diligit se vel proximum secundum naturam spiritualem.

Dico 1°: Homo debet ex charitate se magis diligere, quam proximum².

Prob. 1° ex illo, Matth., XXII, 39: Diliges proximum tuum sicut teipsum. Ex quo videtur quod dilectio hominis ad seipsum sit exemplar dilectionis quae est ad alterum³.

Exemplar autem est potius quam exemplatum. Unde Aug., lib. I de Civit., c. 20: « Regulam diligendi proximum, inquit, a semetipso dilector accepit. » Ergo.

Prob. 2°. Deus diligitur ut principium boni super quod fundatur dilectio charitatis⁴; homo autem diligit seipsum ut participem illius boni, et proximum ut socium in isto bono. Atqui participatio est potior consociatione, sicut unitas est potior unione. Ergo homo debet ex charitate magis se diligere quam proximum.

Dico 2°: Homo magis debet diligere proximum quam proprium corpus; quia illud magis est ex charitate diligendum, quod habet pleniorem rationem diligibilis ex charitate. Atqui consociatio in plena participatione beatitudinis, quae est ratio diligendi proximum quantum ad animam, est maior ratio diligendi, quam participatio beatitudinis per redundantiam, quae est ratio diligendi proprium corpus. Ergo.

Verum, quia praeceptum diligendi proximum exponendo proprium corpus pro eius salute spirituali, est affirmativum vum, licet semper obliget, non tamen obligat pro semper, sed in certis casibus necessitatis. Triplex autem distinguitur necessitas: extrema, gravis et communis. Extrema dicitur, quando proximus est in aeternum periturus, nisi adiuvetur; ut si infans sit sine baptismo moriturus. Gravis, quando sine adiutorio potest absolute salvari, sed valde difficile; ut si quis morti proximus et in peccato mortali existens, petat confessionem, sine qua potest absolute salvari sola contritione, sed longe difficilius quam sacramento. Communis est in qua communiter versantur peccatores, qui communes peccandi occasiones incurrunt.

Iuxta hanc triplicem necessitatem,

Dico 3°: In extrema necessitate, quilibet tenetur exponere propriam vitam pro salute aeterna proximi, si sit spes quod iuvari possit. In gravi necessitate, tenentur solum ii quibus incumbit ex officio cura animarum. In necessitate communi, nemo tenetur.

Prob. prima pars. 1° Iuxta Scripturam, I Ioann., I, 16, nos debemus pro fratribus nostris animas ponere; quod verum est saltem in extrema necessitate. Unde Aug., lib. de Mendacio, c. 6, n. 9, ait: « Temporalem plane vitam suam pro aeterna vita proximi non dubitabit Christianus amittere. »

2° Tenemur exponere bona fortunae pro salvanda vita corporali proximi in extrema necessitate positi, iuxta illud, I Ioann., III, 17: Qui habuerit substantiam huius mundi, et viderit fratrem suum necessitatem habere, et clauserit viscera sua ab eo: quomodo charitas Dei manet in illo? Ergo pro salvanda eius vita spirituali debemus vitam corporalem exponere. — Patet conseq.; quia sic se habet vita nostra corporalis ad vitam spiritualem proximi, sicut opes nostrae ad vitam eius corporalem.

Adverte autem eos non censeri in extrema necessitate, qui ex propria malitia se in periculum damnationis iniiciunt, ut sunt qui bellum iniustum ingrediuntur, duellum suscipiunt, et similes, qui possunt seipsis a periculo recedere.

Prob. secunda pars. Magis tenentur ii quibus incumbit ex officio cura animarum gregi suo providere, quam ii quibus haec cura non incumbit. Atqui hi tenentur in extrema necessitate, neutri tenentur in communi. Ergo ii tenentur in gravi necessitate, quibus incumbit ex officio cura animarum, et non alii.

Aliunde, durum foret obligare privatum, qui nullam alterius curam suscepit quam eam generalem quam cuique Deus mandavit de proximo suo, pro eius salute vitam profundere extra extremam necessitatem. Secus esset, si ageretur tantum de aliquo damno in bonis fortunae; illud enim pati deberet privatus pro salute proximi.

Hinc inferes, pastores teneri cum periculo vitae, puta tempore pestis, administrare sacramentum poenitentiae suis parochianis; quia, licet possint absolute salvari cum contritione, difficile tamen, longe autem facilius cum attritione et sacramento: unde sunt, si non extrema, saltem in gravi necessitate. Quantum ad administrationem sacramentorum Eucharistiae et Extrema Unctionis, vide quae scripsimus in tract. de Eucharistia, dissert. VII, a. 4, Petes 1° et in tract. de Extrema Unctione art. 7, Petes 2°.

Tertia pars est manifesta; quia necessitas communis, a qua quilibet seipsum non ita difficile expedire potest, et melius quam quivis alius, non est tanta, ut pro illa vitam profundere teneamur.

[Attamen in communi seu ordinaria necessitate utriusque ordinis, corporalis scilicet et spiritualis, proximo succurrendum est cum levi incommodo. 1° Succurrendum est, quia amor proximi hoc exposcit, et aliunde, si omnes hoc officium omitterent, necessitas communis gravis vel etiam extrema evaderet. 2° Cum levi incommodo tantum, quia ordinarie proximus facile se expedit a tali necessitate, et si per breve tempus eam pati cogatur, non est ei nimis molesta.

Nec teneris omnibus in communi necessitate positis opitulari; quia alii eadem obligatione tenentur, et nemo posset eam solus implere.

Petes utrum homo possit exponere propriam vitam corporalem pro vita corporali proximi.

Ante resp., suppono 1° licere, imo quandoque oportere exponere bona temporalia pro salute corporali proximi, pretiosior enim est vita proximi bonis nostris temporalibus.

Suppono 2°, ubi agitur de bono communi, et vitae personae reipublicae necessariae, quemlibet posse et teneri exponere vitam propriam pro eius vita servanda.

Suppono 3°, ubi agitur de vitae aequalis, si me credam in peccato mortali, aut si vita mea sit familiae meae vel aliis necessaria, non licere vitam meam pro alterius vita exponere. His suppositis,

Resp. Non licet vitam propriam exponere pro vita alterius aequalis secundum se praecise considerata, seu spectando praecise vitam et vitam; esset enim diligere proximum, non sicut seipsum, sed plus quam seipsum, quod est contra ordinem charitatis. Probabilius tamen licet ex motivo virtutis christianae.

Prob. haec secunda pars verbis Christi, Ioann., XV, 13: Maiorem hac dilectionem nemo habet, ut animam suam ponat quis pro amicis suis; quod potest generaliter intelligi etiam de salute corporali, ut intellexit Chrysost., lib. II de Sacerd. Praeterea, licitum est praeferre bonum virtutis bono corporis, ubi necessitas ita exigit.

Ex hac probabili sententia inferunt plures theologi quod, si duo sint in extrema necessitate, unus possit alteri dare unicum panem quem habet; in fuga hostium possit concedere equum, quamvis pedibus fugere non possit; grassante peste, possit servire infirmis; in naufragio, possit cedere tabulam quam posset occupare, aut iam occupavit: si tamen nondum ea coepit uti; in hoc enim casu, inquit Sylvius, cedere tabulam, esset se praecipitare in mare, quod videtur pertinere ad occisionem sui, qua nunquam licita est.]

[Cum, in iis in quibus invenitur aliquod principium, ordo attendatur secundum comparationem ad illud principium, et cum principium dilectionis sit Deus et ipse diligens, necesse est quod secundum maiorem propinquitatem ad alterum istorum principiorum maior sit dilectionis affectus.

Dico 1°: Meliores sunt magis obiective diligendi, quam nobis coniunctiores minus boni: quatenus secundum eorum praesentem iustitiae statum debemus illis velle maiorem beatitudinis participationem, quam nobis coniunctioribus minus bonis, secundum praesentem eorum statum; quia ad charitatem pertinet ut velit iustitiam Dei servari, secundum quam qui sunt meliores, plus beatitudinis participant¹.

Dico 2°: Nobis secundum carnem coniunctiores, sunt, per se loquendo, magis intensive diligendi, quam meliores extranei²

Prob. 1° quia intensio motus pendet a proprio agente³, quod natum est vehementius influere in propinquiora, quam in remotiora. Ergo.

2° Scriptura pluribus in locis nobis specialiter commendat dilectionem coniunctorum, praeter speciale praeceptum honorandi parentes, ut Isa., LVIII, 7, post enumerata varia misericordiae opera, additur: Et carnem tuam ne despexeris, id est eos qui tibi carnaliter sunt coniuncti. I Tim., V, 8: Si quis suorum, et maxime domesticorum, curam non habet, fidem negavit, et est infideli deterior. Ubi Apostolus vocat suos, qui quovis modo sunt coniuncti, domesticos autem, qui sanguine sunt iuncti.

3° Ad eos qui non sunt nobis coniuncti, non habemus nisi amicitiam charitatis; ad coniunctos vero habemus alias amicitias, secundum modum coniunctionis, ut amicitiam filiorum ad parentes, et e contra, fratris ad fratrem, civis ad concivem, etc. Et quamvis isti amores sint naturales, aut morales, in hominibus tamen bene ordinatis imperantur a charitate; quia bonum super quod fundatur quaelibet amicitia honesta, ordinatur tamquam ad finem ad bonum super quod fundatur charitas; unde sequitur quod charitas imperet actui cuiuslibet alterius amicitiae, sicut ars qua est circa finem, imperat arti quae est circa ea qua sunt ad finem.

Dixi, « per se loquendo, » quia per accidens contingit quod meliores sint magis diligendi quam coniunctiores secundum carnem; ut si persona salvanda sit necessaria bono communi; si quis te a morte sive corporali sive spirituali, quam inferre volebant parentes, eripuit; si te a fratribus in extrema necessitate derelictum suscepit et curavit; si inter spiritualiter coniunctos sit arctissima necessitudo, et vix ulla inter remotiores consanguineos, ut in tertio, quarto vel quinto gradu. In his et similibus casibus, magis diligendi sunt meliores, quam carnaliter coniuncti.

Quae contra hanc conclusionem obiiciuntur, facile solventur, habita prae oculis distinctione dilectionis obiectivae et intensivae.

Dico 3°: Inter varie coniunctos, carnaliter coniuncti, per se loquendo, sunt magis diligendi, in his quae pertinent ad naturam, quam aliter coniuncti⁴.

Supponit conclusio varios coniunctionis modos: 1° secundum carnem, ut inter parentes et consanguineos; 2° secundum societatem politicam, ut inter concives et commilitones, tum inter se, tum cum suis magistratibus et ducibus; 3° secundum rationem obsequii, sive spiritualis, sive temporalis.

Prob. concl.; quia intensio dilectionis est ex coniunctione dilecti ad diligentem; coniunctio autem carnalis originis est prior et immobilior, et est secundum id quod pertinet ad substantiam, aliae autem sunt supervenientes. Ergo.

Dixi, « in his quae pertinent ad naturam; » quia in his quae pertinent ad alias coniunctiones, sunt magis diligendi qui secundum illas coniunguntur⁵; intellige tamen extra necessitatem. Unde in re bellica, magis obeditur duci quam patri. Comparando tamen dilectionem dilectioni, coniunctionem coniunctioni, carnalis est cuicunque praeferrnda, ita ut, si non possint praestari ea quae pertinent ad carnalem coniunctionem et ea quae sunt propria illis coniunctionibus, ista sint omittenda, et coniunctiones deserendae, si necesse sit. Sic miles debet militiam deserere, ut subveniat necessitati parentum, Religiosus exire e monasterio in eumdem finem. Unde, simpliciter loquendo, carnaliter coniuncti sunt magis diligendi, quam aliter coniuncti.

Colliges: 1° in gravi vel extrema necessitate, per se loquendo, magis esse succurrendum parentibus, filiis, uxori, et probabilius etiam fratribus et sororibus, quam cuivis benefactori quantumvis insigni. Dixi, « per se loquendo; » quod est verum sub iisdem exceptionibus secundae conclusioni appositis. 2° Etiam in pari necessitate spirituali, probabilius parentes et filios carnales esse praeferrndos parentibus et filiis spiritualibus. 3° Patrem esse plus diligendum obiective quam filium⁶; diligitur enim sub ratione principii, quod habet rationem eminentioris boni, et similioris Deo: filium autem esse diligendum plus intensive quam patrem⁷; est enim filius magis aliquid patris, quam pater sit aliquid filii. Absolute tamen loquendo, pater in necessitate est praeferrndus filio, quia pater diligitur ut causa, filius ut effectus; maior est autem obligatio effectus ad causam, quam causae ad effectum. 4° Patrem, per se loquendo, magis esse diligendum quam matrem, quia est nobilius principium quam mater⁸. 5° Patrem, propter rationem supra allatam, esse magis diligendum obiective et appretiative, quam uxorem, uxorem vero plus intensive quam patrem et filios; est enim coniunctior patre et filiis⁹.

[Caeterum observant theologi, ordinem in tribus ultimis consectariis immutare, non esse grave peccatum, quia non est notabilis excessus unius supra alium.]

Fide certum est licere aliquo sensu Deo servire, sive illum diligendo, sive alia virtutum opera exercendo, propter retributionem.

Ita definitum est in concilio Trid., sess. VI, cap. 11 et can. 31, his verbis : « Si quis dixerit, iustificatum peccare, dum intuitu aeternae mercedis bene operatur; anathema sit. »

[Hoc verum est, etiamsi homo non sit in statu iustitiae, ut patet ex condemnatione sequentis propositionis ab Alexandro VIII : « Quisquis etiam aeternae mercedis intuitu Deo famulatur, charitate si caruerit, vitio non caret, quoties intuitu licet beatitudinis operatur. » Est 13ª.]

Constat ex Scriptura, in pluribus locis. David, Psal. CXVIII, 112, dicit : Inclinavi cor meum ad faciendas iustificationes tuas, propter retributionem. Apost., Hebr., XI, 8, 26, refert Abraham et Moysen bona egisse intuitu mercedis aeternae. Christus, Matth., V, 12, incitat Apostolos ad tolerantiam passionum intuitu mercedis : Gaudete, inquit, et exultate, quoniam merces vestra copiosa est in coelis. Et Ecclesia canit de martyribus : « Tradiderunt corpora sua ad supplicia, ut haeredes fierent in domo Domini. »

Dico 2° : Non licet diligere Deum aut illi servire propter retributionem, tamquam propter finem rei amatae, seu Dei¹ : tum quia Deus non potest ordinari ad aliquid tamquam ad finem, cum ipse sit finis ultimus ad quem omnia ordinantur ; tum quia alioquin retributio amaretur plus quam Deus; finis enim plus amatur quam ea quae sunt ad finem.

Dico 3° : Licet servire Deo, sive ipsum diligendo, sive virtutum opera exercendo, propter retributionem aeternam, sic ut retributio sit finis dilectionis et bonorum operum, non ultimus, sed ulterius ordinabilis ad Deum².

Prob. prima pars. 1° Nulla est inordinatio, quod media ad finem suum proprium et legitimum, et merita ad praemium ordinentur. Atqui finis proprius et legitimus bonorum operum, eorumque praemium, est aeterna beatitudo, iuxta illud, Matth., XIX, 17 : Si vis ad vitam ingredi, serva mandata. Et, 1 Petr., 1, 9 : Reportantes finem fidei vestrae, salutem animarum. Idque probant ea quae protulimus pro prima conclusione.

2° Amicorum est ut quaerant invicem frui. Atqui merces nostra nihil aliud est quam frui Deo. Ergo.

Prob. secunda pars. Finis noster ultimus est Deus. Atqui beatitudo aeterna, licet obiective sit Deus, formaliter tamen non est Deus, sed quid creatum, scilicet visio beatifica. Ergo.

Hinc sequitur tertia pars. Si enim possumus servire Deo propter retributionem aeternam tamquam propter finem bonorum operum, sed non ultimum : ergo tamquam propter finem ulterius ordinabilem ad Deum, ita quod intendamus videre Deum, ut eum securius et intensius diligamus, atque in aeternum laudemus et glorificemus; sic affecti, ut si nulla esset beatitudo speranda, nihilominus diligeremus illum atque illi serviremus.

Dico 4° : Licet servire Deo intuitu mercedis temporalis, non tamquam finis proprie dicti bonorum operum; inordinatum enim esset quod actus virtutum, qui sunt praestantiores bonis temporalibus, tamquam media ad illa ut ad finem ordinarentur; sed tamquam boni alicuius, vel finem comitantis, vel ad eum conducentis, ita ut se habeant tantum ut quaedam motiva accessoria. Iuvant enim nos bona temporalia ad finem supernaturalem consequendum : 1° in quantum per illa vita haec corporalis, in qua sola datur copia beatitudinem merendi, sustentatur ; 2° in quantum nobis organice deserviunt ad actus virtutum.

Id confirmat praxis Ecclesiae, quae petit a Deo serenitatem, pluviam, fruges, etc. Imo ipse Christus, qui iubet nos in Oratione Dominica petere panem nostrum quotidianum.

Petes 1° utrum detur speciale praeceptum diligendi Deum actu interno.

Non pauci docuerunt, non dari praeceptum speciale et a caeteris distinctum diligendi Deum actu interno explicito, sed dilectionem Dei praeceptam nihil aliud esse quam observantiam caeterorum mandatorum, etiam sine ullo interno dilectionis affectu; quod sane non parum offendit pias aures. Contra quos itaque

Resp.¹ : Datur speciale et a caeteris distinctum praeceptum diligendi Deum affectu et actu interno explicito, et non solum effectu, observando caetera mandata.

Prob. 1° ex his Christi verbis, Matth., XXII, 37-40 : Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et in tota anima tua, et in tota mente tua. Hoc est maximum et primum mandatum. Secundum autem simile est huic : Diliges proximum tuum sicut teipsum. In his duobus mandatis universa lex pendet. Idem legitur Deuter., VI, 5, et Luc., X, 27.

Ex his triplex formo argumentum.

Primum. Iuxta Augustinum et omnes interpretes, verba Scripturae in sensu naturali et obvio accipienda sunt, nisi obstet grave inconveniens. Atqui ista verba : diligere ex toto corde, in tota anima, in tota mente, naturaliter et obvie affectum et actum internum dilectionis significant, nec nisi per apertam violentiam in alium sensum detorqueri possunt, neque huic sensui ullum obstat inconveniens ; quin imo in hunc sensum omnia conspirant. Ergo.

Secundum. Inter ea quae distincta non sunt, non potest numerari primum, secundum et tertium, neque unum potest dici maximum : hoc per se patet. Atqui, iuxta Scripturam citatam, praeceptum dilectionis Dei inter caetera numeratur primum, praeceptum dilectionis proximi, secundum, caetera quae in his duobus pendent, tertium. Item, praeceptum dilectionis Dei dicitur maximum inter alia. Ergo praeceptum dilectionis Dei est speciale et distinctum a caeteris praeceptis.

Tertium. Nihil pendet a seipso. Atqui lex seu praecepta totius legis pendent ab his duobus praeceptis. Ergo hae duo praecepta sunt a caeteris distincta.

Confirm. Scriptura distinguit dilectionem Dei et observantiam mandatorum, ut causam et effectum, ut signum et significatum, Ioann., XIV, 15 : Si diligitis me, mandata mea servate. Ubi dilectio assignatur ut causa observantiae mandatorum, et observantia mandatorum ut signum dilectionis.

Huc faciunt sequentes propositiones damnatae : Prima : « Homo nullo unquam vitae tempore tenetur elicere actum fidei, spei et charitatis ex vi praeceptorum divinorum ad eas virtutes pertinentium. » Est prima inter damnatas ab Alexandro VII, anno 1665.—Secunda: « An peccet mortaliter qui actum dilectionis Dei semel tantum in vita eliceret, condemnare non audemus. »—Tertia : « Probabile est, ne singulis quidem rigorose quinquenniis per se obligare praeceptum charitatis erga Deum. »—Quarta : « Tunc solum obligat, quando tenemur iustificari, et non habemus aliam viam qua iustificari possumus. » Sunt quinta, sexta et septima inter damnatas ab Innocent. XI, anno 1679. — Quinta : « Finem ultimum homo non tenetur amare neque in principio, neque in decursu vitae suae moraliter. » Est damnata ab Alexandro VIII, 24 aug. 1690.

Quod diximus de praecepto diligendi interne Deum, dicendum est de praecepto diligendi interne proximum, propter easdem rationes, quibus adde : Iubemur diligere proximum sicut nos ipsos ; nos autem diligimus nos affectu interno. Item, Ioann., XV, 12, dicit Christus: Hoc est praeceptum meum, ut diligatis invicem, sicut dilexi vos. Christus autem dilexit nos, non solum per opera externa, sed affectu interno.

Neque dicas, proximum sublevari dumtaxat opere externo, nec curare affectum internum. Falsum namque est utrumque assumptum. Sublevatur enim proximus etiam orationibus internis, et dedignaretur opus externum, si sine affectu illi exhiberetur.

Hinc sequentes propositiones damnatas ab Innocentio XI: « Non tenemur proximum diligere actu interno et formali. » Est decima. — « Praecepto proximum diligendi satisfacere possumus per solos actus externos. » Est undecima.

[Petes 2° an teneamur ad agendum semper ex motivo charitatis.

Resp. negative. 1° Actus aliarum virtutum propter propria motiva eliciti sunt boni, ut actus fidei et spei, qui etiam in statu peccati sunt obligatorii. Conc. Trid., sess. XIV, cap. 4, declarat attritionem esse donum Dei et disponere paenitentem ad iustificationem. Item sess. VI, can. 31, definitur : « Si quis dixerit iustificatum peccare, dum intuitu aeternae mercedis bene operatur; anathema sit. »

Damnata sunt ab Alexandro VIII propositiones sequentes : 8ª « Necesse est infidelem in omni opere peccare. » - 13ª « Quisquis etiam aeternae mercedis intuitu Deo famulatur, charitate si caruerit, vitio non caret, quoties intuitu licet beatitudinis operatur. » — 15ª « Attritio qua gehennae et poenarum metu concipitur, sine dilectione benevolentia Dei propter se, non est bonus motus ac supernaturalis. »

2° Dantur actus indifferentes ex sua specie², id est actus qui quandam bonitatem naturalem habent, sed neque boni neque mali sunt in ordine supernaturali ; et hi actus sunt liciti, ut probatum est in tract. de Actib. hum., dissert. IV, art. 4. Atqui, si semper ex motivo charitatis esset agendum, tales actus non essent liciti. Ergo.]

Petes 3° quandonam obliget praeceptum charitatis.

Resp. Praeceptum dilectionis Dei per se obligat : 1° Initio usus rationis ad hoc sufficientis. De quo sat dixi in tract. de Peccatis, dissert. VIII, art. 6.

2° Obligat per se in fine vitae; quia, cum tunc spiritus revertatur ad Deum qui creavit illum, et diabolus maxime illi insidietur, gravissimae negligentiae et contemptus accusaretur homo, si non se converteret per amorem ad Deum, cui sperat amore aeterno coniungi in beatitudine.

3° Obligat per se saepius in vita, cum charitas sit virtus praecipua qua tendimus in finem propter quem creati sumus. At quoties et quando, incertum est.

Quidam assignant dies dominicos et festos, in quibus cum fideles colunt Deum ut omnium rerum principium, inde incitantur etiam ad eum amandum. Alii semel aut bis in septimana actum dilectionis requirunt. Sed cum, ut dixi, haec incerta sint, hortandi sunt fideles ut saepe et saepissime, in quantum possunt, in his actibus charitatis se exerceant. Quod facile praestabunt, si cum attentione et affectu recitent Orationem Dominicam, in cuius recitatione exercetur actus formalis dilectionis Dei, dicendo: Sanctificetur nomen tuum ; hoc enim non est aliud quam velle quod nomen Dei ubique et ab omnibus habeatur sanctum et glorificetur.

[Sic autem S. Ligor., Homo apost., IV, 13 : « Circa actum charitatis, magis mihi arridet sententia eorum qui eum requirunt semel in mense, dum difficulter observare poterit legem divinam, qui frequenter suum ergo Deum amorem actibus positivis non exercet. »

Quod frequenter eliciendi sint actus charitatis, patet ex sequentibus verbis, Deuter., VI, 5-8 : Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo et ex tota anima tua, et ex tota fortitudine tua. Eruntque verba haec, quae ego praecipio tibi hodie, in corde tuo, et narrabis ea filiis tuis, et meditaberis in eis sedens in domo tua et ambulans in itinere, dormiens atque consurgens, et ligabis ea quasi signum in manu tua. Apparet autem ex ipso textu quod actus impliciti sub hoc praecepto includantur et per eos impleatur; nam actiones enumeratae non sunt per se charitatis actus. Unde praecepto charitatis facile satisfaciunt fideles qui pie vivunt, orant, sacramenta suscipiunt, vitant peccatum ne Deum offendant et ei displiceant, divinam voluntatem in omnibus amplectuntur et propria voluntati praeponunt, etc. Hortandi sunt tamen ut actus explicitos frequenter eliciant, quia sunt Deo gratissimi, habitum charitatis firmant et ex eis crescit devotio.

Patet eos praecepto charitatis non satisfacere, etsi ignorantia saltem ex parte excusentur, qui in statu peccati mortalis per menses remanent ; nec eos qui peccatum quidem detestantur, sed ex sola attritione, quae ad rationem verae charitatis non attingit.]

Per accidens autem obligat praeceptum charitatis, quoties urget aliud praeceptum quod non potest impleri sine dilectione Dei; quia qui tenetur ad finem, tenetur ad media.