Summa summae S. Thomae, Tomus III

: Omni et soli naturae intellectuali, nempe Deo, angelo et homini competit dominium ¹ ; quia omni et soli naturae intellectuali competit fundamentum dominii, scilicet intellectus et voluntas, per quae habet potestatem disponendi de suis actibus, et per actus de rebus externis. Unde Genes., I, 26, dixit Deus : Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, ut praesit piscibus maris et bestiis terrae : ubi tribuit homini dominium in bestias et pisces, eo quod sit imago Dei. Est autem imago Dei per intellectum et voluntatem.

Dico 2° : Omnes res sublunares cadere possunt sub dominio hominis, in quantum potest eas sibi comparare et de comparatis pro nutu disponere; earum vero de facto est dominus quas legitimo titulo possidet.

Est etiam absolute dominus operationum quae libere exercentur per intellectum et voluntatem, per sensus exteriores et per potentiam locomotivam ² ; quia eiusmodi subduntur libero eius arbitrio. Non ita perfecte est dominus actionum quae naturaliter exercentur per sensus interiores et appetitum sensitivum; quia hae quandoque pendent ex dispositione organi corporalis, quod non est in potestate hominis. Actionum vero facultatis vegetativae nullo modo est dominus, quia nullatenus subduntur imperio rationis.

Dico 3° : Homo non est absolute et directe dominus vitae suae et membrorum, sed custos tantum et usuarius ³ ; solus vero Deus est Dominus. Ita passim doctores.

Prob. 1° ex Scriptura. Deut., XXXII, 39, dicit Deus : Videte quod ego sim solus, et non sit alius Deus praeter me. Ego occidam, et ego vivere faciam. Et Sap., XVI, 13 : Tu es, Domine, qui vitae et mortis habes potestatem ; id est, solus.

Prob. ratione. 1° Vita et corpus presupponuntur ad dominium tamquam eius fundamenta. Ergo non subiacent dominio. — Si dicas, libertatem etiam esse fundamentum dominii, et tamen hominem esse eius dominum, siquidem possit illam vendere per servitutem; resp., per servitutem non vendi ipsam libertatem seu potentiam liberi arbitrii, quae est fundamentum dominii, sed tantum usum ; sicut etiam potest homo vendere usum sui corporis. — 2° Precepto : Non occides, prohibetur occisio, non solum alterius, sed etiam sui ipsius et mutilatio. Ergo homo non potest pro libitu disponere de vita aut membris, et consequenter non habet in ea dominium. — 3° Dominium non est nisi in eas res quas nostra industria possumus acquirere; has enim sicut possumus acquirere, ita et relinquere. Atqui vitam aut membra non possumus propria industria acquirere. Ergo. — 4° Dominium non est nisi in res distinctas. Atqui vita et membra non sunt quid distinctum a nobis. Ergo.

Dico 3° : Nec principes, nec respublica habent dominium directum in vitam et membra civium, quasi pro libitu cives possint occidere aut mutilare, sed indirectum tantum, in quantum quorumdam vita est bono publico noxia.

Patet, tum ex praecepto laudato : Non occides ; tum quia quisque privatus se habet ad rempublicam sicut membrum ad corpus; nemo autem est dominus membrorum suorum, ut dictum est. Ergo.

Dico 4° : Homo est dominus propriae famae et honoris ⁴ . Est communis contra Caietanum, q. 73, a. 2. Istud dominium tamen est aliquando ligatum.

Prob. prima pars. Homo proprio labore acquirit famam, aut saltem ius ad illam; semel acquisitam per facultatem arbitrii regit, conservat, aut amittit citra cuiusque iniuriam, ut fecit Augustinus lapsus suos manifestando. Ergo est eius dominus. — Patet consectarium ; quia hi omnes actus sunt praecipui actus dominii.

Confirm. Si homo non esset dominus suae famae, non posset eius restitutionem condonare seu remittere; nemo enim potest remittere quod suum non est. Atqui tamen id saepe fit, et laudabiliter fit. Ergo.

Nec obstat quod homo possit condonare mutilationem membri, cuius tamen non est dominus. Nam, si membrum posset restitui sicut fama, non posset eius restitutionem condonare. Quod ergo condonat, non est restitutio membri, sed satisfactio pro iniuria illata et restitutio pecuniaria pro damno secuto.

Prob. secunda pars. Fama nostra est aliquando necessaria proximo. Ergo tunc non possumus de ea disponere ad libitum, eam vel negligendo vel prodigendo.

[Fama autem nostra tripliciter potest esse proximo necessaria : 1° Sic ut ex fama nostra pendeat fama proximi, et ex infamia nostra sequatur eius infamia : ut ex infamia monachi sequitur infamia communitatis, et ex infamia patris sequitur infamia eius familiae. 2° Sic ut fama nostra sit necessaria proximo ad praestandum ipsi officium quod stricto iure debetur : ut fama praelati aut parochi est necessaria ut bene regat subditos. 3° Sic ut fama nostra sit necessaria proximo, ut ei praestetur officium ex charitate tantum ei debitum. Qui in hoc ultimo casu famam negligit aut prodigit, peccat tantum contra charitatem. Qui vero in duobus prioribus casibus famam non curat, probabiliter peccat contra iustitiam, non praecise quia seipsum infamat, sed quia proximo nocet.

Dico 4° : Homo potest cadere sub dominium proprietatis alterius hominis.

Prob. Servitus nullo iure prohibetur : 1° Non naturali; quia, ut dictum est, homo habet dominium utile sui corporis. Ergo potest illud in alium transferre. 2° Non divino, ut patet ex veteri Testamento, Exod., XXI, 2 seqq.; Levit., XXV, 39 seqq., et ex novo, ad Philem., 10 seqq.; I Petr., II, 18. 3° Non humano, ut patet ex variis utriusque iuris locis, ubi multa de servis disseruntur. Fuit autem introducta servitus iure gentium; sed nunc, iure novo disponente, nulla amplius admittitur servitus inter christianos, paucis locis exceptis : unde haec quaestio fere speculativa facta est.]

Triplicis generis distinguuntur bona uxoris, nempe paraphernalia [παρά, iuxta, φερνή, dos] sunt ea quae uxor, ultra dotem marito traditam, habet vel acquirit. — Dotalia sunt ea quae uxor tradit marito in sublevamen matrimonii. — Communia, quae utriusque coniugis labore tempore matrimonii acquiruntur.

Dico 1° : Uxor habet dominium plenum, scilicet directum et utile, et administrationem bonorum paraphernalium. Ita disponitur in iure L. Hac lege, e. de pactis convent., l. 5, tit. 14. Idque suadet ratio; quia uxor, quoad huiusmodi bona sibi propria, non se habet ut uxor, sed ut homo distinctus a marito.

Dico 2° : Bonorum dotalium uxor habet dominium directum, maritus autem utile et administrationem. Ita in iure L. dotis 7, de iure dotium, l. 23, tit. 3, ubi dicitur : « Dotis fructum ad maritum pertinere debere aequitas suggerit ; cum enim ipse onera matrimonii subeat, aequum est eum etiam fructus percipere. » Qua lege statuitur secunda pars conclusionis, et prima aperte insinuatur. Si enim marito fructus dotis dumtaxat conceditur, consequens est quod dominium directum penes uxorem remaneat. Patet etiam ex hoc quod, mortuo marito, dos absque omni contractu obveniat uxori, licet non sit haeres necessaria, saltem ubi sunt liberi. Ergo signum est eam ante in illam dotem habere dominium.

Dico 3° : Medietatis bonorum communium uxor habet dominium directum ; quia, ut dicebamus modo de dote, marito defuncto, haec medietas obvenit uxori. Dominium autem utile et administratio competunt marito ; quia, cum sit caput et moderator familiae, ad ipsum pertinent bonorum, non solum dotalium, sed et communium fructus et administratio.

Haec omnia de iure communi ; sunt enim variae locorum consuetudines, quae aliter disponunt. Sic, iuxta articulum primum consuetudinis Leodiensis, nulla sunt bona paraphernalia liberae uxoris dispositioni relicta, nisi pactum aut conventio in contrarium interveniat, sed omnia praesentia et futura mariti dominio subsunt.

[Ex diversis iuribus Europaeanis ut sequitur haec materia regitur.

Principium. Ex lege naturali, uterque coniux remanet bonorum suorum dominus, cum obligatione sustinendi pro rata parte matrimonii onera; sed ex lege positiva et ex pacto iura coniugum in bona possunt esse valde diversa.

Hae sunt praecipuae dispositiones quas continent hae de re varii variorum populorum codices seu iura.

Ius Romanum. 1° Adiudicat bonorum dotalium usumfructum et administrationem viro, proprietatem autem uxori; ideoque, mortuo viro, ipsa pro repetenda dote omnibus eius personalibus creditoribus praefertur. Potest etiam, durante matrimonio, repetere dotem, si timeatur ne vir fiat impotens ad illam restituendam. Si vero dos consistat in pecunia aut in bonis consumptibilibus, vel etiam in bonis stabilibus, quae viro aestimata et animo venditionis traduntur, tunc vir plenum acquirit dominium, cum obligatione valorem restituendi, matrimonio soluto : unde, si bona huiusmodi pereunt, viro pereunt. — 2° Bonorum paraphernalium uxor habet plenum dominium et usum. — 3° Bonorum communium, si adsint ex pacto speciali, proprietas et usus pertinet ad utrumque coniugem, administratio vero ad solum maritum.

Ius Gallicum ¹ concedit sponsis, ante matrimonium, facultatem faciendi, quoad bona sua, omnes quas voluerint pactiones, dummodo hae fiant coram publico notario, nec bonis moribus, aut legibus, aut paternae maritalive authoritati adversentur. Quod si huiusmodi pactio fieri praetermittatur, sponsi censentur inire communitatem legalem. — Iam vero :

1° Communitas legalis sic constituitur : 1° Propria cuique coniugi manent bona immobilia acquisita ante nuptias, vel postea ex donatione aut successione obvenientia. Propria vero uxoris bona fiunt quasi-dotalia, et solus maritus habet eorum usumfructum et administrationem ; ita tamen ut sine consensu uxoris ea alienare non possit. — 2° Communia evadunt tum bona mobilia ante matrimonium possessa, tum fructus immobilium aliique reditus, tum etiam immobilia in matrimonio ex bonis vel ratione communitatis acquisita. Potest maritus haec bona absque uxoris consensu alienare, oppignerare, etc.

De immobilibus tamen, vel de mobilium universalitate aut quotitate non potest disponere titulo gratuito. — Dissoluta communitate, bona et onera dividuntur in duas partes, nisi uxor huiusve haeredes maluerint bonis renuntiare, atque ita ab oneribus se eximere.

2° Per pactum coniugale constitui potest : 1° Regimen communitatis conventionalis, quo extenditur vel restringitur, respectu bonorum, communitas legalis. — 2° Regimen excludens communitatem, at sine separatione, quo scilicet omnia bona uxoris fiunt quasi dotalia, et traduntur marito in usum et in administrationem, absque alienandi facultate. — 3° Regimen separationis, quo omnia uxoris bona fiunt quasi paraphernalia; uxor enim retinet usum et administrationem omnium suorum bonorum, nec confert ad onera matrimonii nisi tertiam partem suorum redituum, ad normam iuris, vel aliam summam, hancque determinatam, cuius plenum dominium in maritum transfertur. — 4° Regimen dotale, quo dos stricte talis constituitur, fere ut in iure Romano.

Notetur : 1° Non potest constitui regimen in quo uxor sit penitus independens a marito, scilicet in quo possit alienare sua bona immobilia, aut se sistere in iudicio civili sine mariti vel iudicis authoritate. Potest tamen, marito etiam invito, testamentum condere. 2° In contractu antenuptiali, possunt sponsi mutuo a se invicem vel ab aliis quasdam accipere donationes, quae post nuptias lege prohibentur.

Ius Italicum ² haec habet sibi propria : 1° Dos generatim constituitur iuxta regulas iuris Romani. Etiam futura sponsae bona complecti potest; sed post initum matrimonium non potest amplius a coniugibus nec constitui, nec augeri. — 2° Possunt sponsi ante nuptias inire communitatem, non quidem bonorum, sed fructuum ex ipsis bonis sive mobilibus sive immobilibus, sive praesentibus sive futuris provenientium. Sed non potest illa societas comprehendere debita et credita existentia ante coniugium. In caeteris ius Italicum cum Gallico satis concordat.

Ius Hispanicum. Dos constitui potest sicut in iure Romano : item bona paraphernalia. Seclusa autem pactione antenuptiali, viget communitas legalis, sicut in iure Gallico.

Ius Austriacum ³ . Bona uxorum iisdem fere regulis subiiciuntur ac in iure Romano. Haec solum notanda sunt : 1° Communitas bonorum stipulari potest, sive ante sive post initum matrimonium, sub conditionibus tamen et in forma a lege praescriptis. Regulariter communitas pro casu mortis tantum inita censetur; ideoque, durante coniugio, proprietas bonorum communium est utriusque coniugis, ususfructus illius ad quem pertinebat ante pactum, et administratio solius viri. Soluto coniugio, bona dividuntur. — 2° Secluso speciali pacto, uterque coniux retinet ius proprietatis suorum bonorum, necnon ius exclusivum ad ea omnia quae ipse sibi durante coniugio acquirit, vel quae sibi obveniunt. Uxoris tamen bonorum usus atque administratio marito tradita censentur, quamdiu ipsa non contradixerit.

Ius Borussicum ⁴ . 1° Statuit, tamquam normam generalem, bonorum utriusque coniugis separationem, separatumque eorum dominium ; qua in re imitatur ius dotale iuris Romani. Bonorum dotalium administratio et ususfructus competit marito; sed maritus non potest ea bona alienare vel oppignerare sine consensu uxoris. Ut autem in tuto collocentur, competit uxori ius hypothecae in bona immobilia mariti. Bonorum vero paraphernalium dominium eorumque libera administratio penes ipsam est. — 2° In pluribus Borussiae provinciis, communitas bonorum determinatur legibus particularibus, vi quarum (plus minusve, pro loci consuetudine), coniuges, quamdiu coniugium perdurat, dominium suorum bonorum in communi exercent. Communitas potest excludi in toto vel in parte, sed vi pacti initi ante matrimonium. Similiter, in provinciis ubi communitas bonorum non viget, potest, sed solum ante matrimonium, constitui pacto, sub conditionibus ac solemnitatibus quas leges praescribunt. Attamen, si coniuges mutant domicilium, possunt leges in novi domicilii provincia vigentes sectari.

Ius Anglicum ⁵ . 1° Ex iure recentiori, licet uxori possidere bona propria mariti potestati nullatenus obnoxia. Talis status in bonis immobilibus aut mobilibus, vel in reditibus, constituitur pacto antenuptiali, ab uxoris patre, vel ab ipso marito, vel etiam ab extraneo. Committitur autem plerumque, quo maiori securitate fruatur, fiduciariis. Eodem modo constitui solet doarium, id est reditus ab uxore vita sua durante percipiendus, si marito superstes fuerit. — 2° Deficiente pacto, omnia uxoris bona ante vel post nuptias acquisita transeunt in viri dominium ac potestatem. Agri quidem non possunt ab eo alienari, sed possunt ab ipsius creditoribus occupari ; imo pertinent ad eum absolute, si uxori supervixerit. — 3° Vir per testamentum, non solum liberos, sed etiam uxorem omnino destitutos relinquere potest; si vero intestatus moriatur, uxor iure obtinet omnia bona immobilia quae erant communia, id est quae durante matrimonio utrique coniugi vel data vel coniuncte ab eis empta fuerant. Ex personalibus demum mariti bonis accipit tertiam partem, si defunctus relinquat descendentes ; secus, dimidiam ⁶ .

Petes 1° utrum uxori ex bonis communibus vel ex fructibus suae dotis liceat eleemosynas facere.

Resp. affirmative, etiamsi alioquin bona propria habeat, modo consuetudinem inter mulieres eiusdem conditionis vigentem sequatur. Ratio est, quia uxor non est serva, sed socia et domina, et ut talis dispensationi bonorum communium participare debet. Aliunde maritus consentire debet, et si consensum deneget, est irrationabiliter invitus. Ita communiter, cum S. Ligorio ⁷ .

Petes 2° utrum maritus ad restitutionem teneatur, si notabilem partem bonorum communium prodige vel imprudenter impenderit.

Resp. Disputatur. Prima sententia probabilis affirmat, quia uxor habet dominium dimidiae partis bonorum communium, et ius eius fuit violatum. Altera sententia, etiam probabilis, negat generatim, id est nisi maritus excesserit limites a iure praefixos, intra quos constituitur quasi dominus horumce bonorum, quae potest alienare sine consensu uxoris, quin teneatur ei rationem reddere : aliunde huiusmodi dissipationem precavere potest uxor, separationem bonorum iuridicam postulando. Unde conconcluditur maritum sic agentem peccare quidem graviter contra charitatem, non vero contra iustitiam⁸. Ex iure Gallico autem maritus limites praescriptos excedit, si det titulo gratuito aliqua immobilia, vel totalitatem aut quotitatem mobilium, aut si bona communia sibi soli appropriet⁹.

Petes 3° utrum peccet uxor, sublevando ex bonis communibus, vel ex fructibus suae dotis, parentes suos aut filios ex antecedente matrimonio natos.

Resp. negative, si paraphernalia non habeat, nec vir necessaria ad hoc praestare velit; quia iure naturae haec obligatio uxori incumbit, et maritus in id consentire tenetur, cum tale onus commune censeri debeat. Si vero uxor marito supervixerit, has expensas in sua parte communitatis computare debebit, nisi summa bonorum sic distributorum sit parvi momenti, habita ratione conditionis sponsarum. Ita S. Ligorius¹⁰, cum aliis.]

De dominio filiorumfamilias.

Nota, bona filiorumfamilias sub patria potestate degentium, qua dicuntur peculium, esse quadruplicis generis: castrensia, quasi castrensia, adventitia et profectitia.

Castrensia sunt, quae in militia iusta, seu occasione militiae, acquiruntur.

Quasi castrensia sic dicta, quia, licet non sint castrensia, castrensium tamen privilegio gaudent. Sunt: 1° Quae in militia sacra, scilicet clericatu, sive ex beneficio ecclesiastico, sive aliunde acquiruntur; ita ut quidquid post clericatum advenit, quod alias foret adventitium, quasi castrense censeatur. Authent. Presbyteros, c. de episcopis et clericis. Bona tamen ante clericatum possessa remanent eiusdem conditionis ac ante. 2° Quae acquiruntur ratione alicuius officii publici non mechanici, puta iudicis, advocati, notarii, aut professione alicuius artis liberalis, ut theologia, iuris, medicinae. Ita l. cum multo, c. de bonis quae liberis.

Adventitia sunt ea quae non proveniunt a patre, neque ex eius bonis formaliter, neque eius causa aut intuitu principaliter dantur filio seu filiae, sed huic obveniunt successione vel donatione alio intuitu principali quam patris facta, vel industriâ propriâ, vel fortuito. Haec bona dicuntur adventitia respectu patris, quia ab eo non proveniunt.

Profectitia tandem sunt, quae filius acquirit ex bonis patris, v. g., ex eis negotiando, seu eâ administrando, vel quae sunt ipsi data, legata intuitu patris principaliter.

Dico: Filiusfamilias, sub patria potestate, habet dominium plenum bonorum castrensium et quasi castrensium. Adventitiorum habet tantum dominium directum seu proprietatem, pater dominium utile, seu usumfructum. Profectitiorum tandem nec directum, nec utile dominium habet filius, sed totum est patris.

Prima pars statuitur in iure ff et c. De castrensi peculio. Secunda et tertia pars lib. 2 Instit., tit. Per quas personas, 9, ubi Iustinianus corrigens antiquum ius, quod inter adventitium et profectitium non distinguebat, sed utrumque patri addicebat, statuit et dicit: « Sanctum a nobis est ut, si quid ex re patris ei, scilicet filio, obveniat, hoc secundum antiquam observationem totum parenti acquiretur; quae enim invidia est, quod ex patris occasione profectum est, hoc ad eum reverti? Quod autem ex alia causa sibi filiusfamilias acquisivit, huius usumfructum patri quidem acquirat, dominium autem apud eum remaneat, nec quod ei suis laboribus vel prospera fortuna accesserit, hoc in alium perveniens, luctuosum ei procedat. »

Verum adverte quod, sicut « pietatem liberi parentibus, non operas debent, » sicut dicitur l. penult. II de obseq. parent. praeb., ita parentes non tenentur procurare ex propriis, filiis habentibus propria, id est castrensia, vel quasi castrensia, vel adventitia; unde ex his deduci debent expensae quas faciunt parentes ex propriis, in victu et amictu filiorum.

[Bona et iura filiorumfamilias, aliorumque minorennium, multum apud varias gentes variant. Praecipuas quae hac de re existunt leges hic referemus.

I. — EX IURE ROMANO.

Distinctio personarum. Distinguitur: 1° infans (non fans), qui nondum primum septennium complevit; 2° impuber, qui nondum pervenit ad pubertatem, id est ad quatuordecim annos, si sit puer; ad duodecim, si sit puella; 3° minor seu minorennis, qui puber est, sed nondum viginti quinque annos complevit; 4° maior seu maiorennis, qui hos complevit.

Filiusfamilias est filius legitimus vel legitimatus, qui, cuiuscumque sit aetatis, nondum est sui iuris, sed versatur adhuc sub patria (id est patris aut paternorum ascendentium) authoritate. Ei opponitur tum filius emancipatus, sive maior sive minor; tum filius illegitimus, de quo infra. — Pupillus dicitur qui, impuber, a patria potestate exiit: huic etiam invito datur tutor ad personam et bona. — Minor, in stricto sensu, ille vocatur, qui exiit a patria potestate, iam puber: minori datur curator, volenti quidem ad bonorum administrationem, et etiam invito ad litem et ad quosdam solemniores actus.

Filii illegitimi nunquam sunt, in sensu civili, sub patria potestate, sed sunt sui iuris. Hi sunt vel spurii (incestuosi, adulterini, sacrilegi), id est procreati ex parentibus inter quos, tempore quo concepti et nati sunt, non poterat contrahi matrimonium, atque hinc est cur nunquam legitimari possint; vel naturales, id est nati ex parentibus qui tempore conceptionis non erant quidem iuncti matrimonio, sed ad illud contrahendum habiles. Hi legitimari possunt, vel per subsequens matrimonium, vel etiam per rescriptum principis; et ipsa Ecclesia huiusmodi legitimationem admittit.

Distinctio bonorum. Primitus omnia filiorum bona quacumque ratione obtenta, pertinebant ad patrem, ceu profectitia; imo ipsi filii erant res patris. — Postea vero ex imperatorum Romanorum institutionibus bona distincta sunt in castrensia, quasi castrensia, adventitia et profectitia, ut supra dictum est.

Ad pupillorum autem et minorum bona quod attinet, haec omnia, a tempore eorum emancipationis, sunt vel castrensia et quasi castrensia vel adventitia, ut satis patet. — His praemissis, sequentia statuenda sunt:

PRINCIPIA: 1° Bonorum castrensium et quasi castrensium filiusfamilias habet plenum dominium. Expedit enim bono communi, ut filius non retrahatur a bello publico officio, etc. Potest igitur de illis disponere, sive per contractus, sive per ultimam voluntatem; nec requiritur consensus patris, dummodo sit pubes. Quod si nondum pubes sit, potest cum authoritate iudicis de iis disponere. Atque hoc ipsum possunt pupillus sine consensu tutoris, et minor sine consensu curatoris.

2° Bonorum adventitiorum filiusfamilias habet proprietatem; pater vero administrationem et usumfructum, nisi conditio specialis vel rei natura obstet, ut si filio expresse donaretur usustructus, etc.: quo casu, peculium adventitium filii dicitur irregulare et plenum. — Quod si pater filium sponte emancipaverit, ipse retinet, quamdiu vivit, quasi in remunerationem, dimidiam partem prius habitae ususfructus; secus, si filius emancipatus fuerit ratione dignitatis, v. g. episcopatus, etc.

3° Bonorum profectitiorum filiusfamilias habet nec proprietatem nec usumfructum (sunt enim patris), at solam administrationem. — Obtinet tamen haec bona: 1° si patris bona fuerint a fisco occupata; 2° si pater eum emancipaverit, quin dicta bona repetierit.

II. — EX NOVIS CODICIBUS.

De distinctione personarum sat diximus. — Quoad bona distinguitur: dominium directum, administratio et ususfructus. — Dominium directum omnium bonorum quae iusto titulo filiis obveniunt, pertinet ad eos, licet minores sint nec emancipati, cum talis dominii sint capaces. Iustus titulus est donatio, haereditas, industriâ separatâ, etc. — Administratio omnium bonorum est penes patrem vel tutorem, qui filiorum incapacitatem vel imperitiam supplere debet, donec ipsi maiorennes vel emancipati sint. Maiorennes obtinent plenam, emancipati autem restrictam bonorum suorum administrationem. — Ususfructus competit vel filiis vel genitoribus, prout ius positivum statuit. Iam vero

In Gallia¹¹: Ususfructus generatim pertinet ad patrem, vel, eo defuncto, ad matrem in viduitate permanentem, usque ad filiorum emancipationem vel annum decimum octavum completum. Ex proventibus tamen debet proles, pro conditione sua, ali et educari. — Diximus, « generatim, » quia excipiuntur: 1° bona quae filii proprio labore separatâ industriâ sibi comparant; 2° bona quae ipsis donantur sub expressa conditione ut eorum ususfructus non obveniat parentibus.

In Italia¹²: Ususfructus conceditur patri vel matri habenti patriam authoritatem, donec filii sint maiorennes vel emancipati. Amittitur ab alterutro parente, qui, post mortem coniugis, ad novas nuptias convolat. Parentes fructuarii tenentur procurare proli talem educationem quae eius fortunae et conditioni sit consentanea. — Excipiuntur: 1° bona quae filii proprio labore et separata industria sibi acquirunt; 2° bona quae ipsis donantur cum adnexa conditione ut parentes ususfructum non percipiant; 3° bona quae ipsis iuxta legis dispositionem, dissentiente patre, obveniunt.

In Austria¹³: Ususfructus competit filiis etiam minorennibus et non emancipatis, deductis tamen educationis expensis. Et licet suorum bonorum administrationem filius nondum emancipatus non habeat, libere tamen (adeoque et valide, si aliunde nil obstet), disponere potest: 1° de bonis propriâ industriâ acquisitis, modo ipse a parentibus non accipiat alimenta; 2° de bonis quae eius usui tribuuntur, modo sit puber.

In Germania¹⁴: Ius novum distinguit bona filiorumfamilias in libera et non libera. — Libera dicuntur: 1° Quae filii proprio labore et separata industriâ sibi compararunt; 2° quae dono acceperunt, exclusis parentibus ab usufructu; 3° quae, parce vivendo, seposuerunt ex bonis quae erant ipsis, extra paternam domum viventibus, ad victum in plenam potestatem concessa. — Non libera dicuntur caetera omnia. Horum usumfructum habet pater, usque ad filii emancipationem vel maiorennitatem. — Ususfructus bonorum liberorum competit filio, deductis tamen expensis educationis.

In Anglia¹⁵: Ususfructus pertinet ad filios. Utrum vero educationis expensae ex bonis patris, aut ex bonis filiorum refundi debeant, solent tribunalia, pro casuum adiunctis, decernere.

Petes 1° utrum possit quandoque filiusfamilias retinere lucra quae ex propriâ industriâ proveniunt.

Resp. 1°. Potest retinere (nisi forte debitum pietatis id vetet): 1° si extra domum paternam suis vel alienis expensis vivat, et industriâ separatâ laboret, v. g., famulando alicui, artem propriam exercendo, cum bonis alienis negotiando, etc.; 2° si in domo paterna laborem extraordinarium, seu alias quomodocumque indebitum impendat, v. g., si ex conditione sua non tenetur laborare; potest enim petere a patre id quod daret extraneo pro tali labore, vel etiam illud occulte retinere, si reverentia vel rubor petere non sinat, ut admittit S. Ligorius¹⁶ cum Lugo, etc., contra Molina et alios, qui filio occultam compensationem non permittunt.

Resp. 2°. Non potest, extra consensum expressum patris: 1° si impendat laborem ordinarium, vel obsequia non excedentia id quod pater iure paterno exigere valet. Pater enim habet ius ut iuxta conditionem sui status a filiis adiuvetur: ideoque, si obsequia iam ex pietate debentur, filius nihil potest ex iustitia exigere vel retinere. Ita communiter. 2° Si ius habeat quomodocumque dubium, v. g., quia doctores valde de eo disputant, vel quia non constat de labore indebito, etc.; in dubio enim non licet se occulte compensare.

Petes 2° utrum filiusfamilias habeat dominium perfectum in bona minuta ac mobilia sibi a parentibus vel cognatis data?

Resp. 1°. Si haec bona non sunt illico usu consumptibilia, uti vestes, libri, etc., filius familiae utile tantum habet in eis dominium; nam, ex communi sensu, filius quoad haec non accipit proprietatem, sed tantum usum. Ideo nequit absque parentum vel cognatorum consensu, saltem rationabiliter praesumpto, eadem vendere, donare, alienare.

Resp. 2°. Si ea bona sunt primo usu consumptibilia, ut cibaria vel pecunia, et data sint sine ulla conditione, potest de iis pro suo nutu disponere; quia censentur data in proprietatem. Si autem data sint sub conditione aliquâ, v. g., emendi libros, solvendi pensionem, etc., peccat contra iustitiam, ea ad alios usus impendendo¹⁷

Nota 1° triplicis esse generis bona clericorum, patrimonialia scilicet, quasi-patrimonialia et ecclesiastica. — Patrimonialia sunt quae ipsis obveniunt independenter ab omni tam ministerio quam beneficio ecclesiastico, suntque ipsis et laicis communia. — Quasi-patrimonialia sunt quae clericis obveniunt, non ratione beneficii ecclesiastici, seu ex bonis ipsi Ecclesiae oblatis et appropriatis, sed ratione ministerii personalis ecclesiastici, quasi eius mercis et stipendium; sive, quod idem est, quae a fidelibus offeruntur, non ipsi Ecclesiae approprianda, sed particularibus eius ministris in operis stipendium, v. g., ob celebrationem missae, funeralia obsequia, concionem, cantum, etc. — Ecclesiastica sunt quae recipiuntur a clericis ratione et titulo beneficii, puta canonicatus, decanatus, etc. Quantum ad distributiones quas vocant inter praesentes, probabilius sunt revocandae ad bona ecclesiastica, si, sicut fit ordinarie, dentur ex bonis Ecclesiae.

[Distinguuntur etiam bona parcimonialia, quae quidem ad bona ecclesiastica ex natura sua pertinebant, sed ea distraxit clericus ex suâ congruâ sustentatione, vivendo parcius quam honeste vivere posset. Ad quasi-patrimonialia reduci videntur.

Nota 2° primis Ecclesiae temporibus bona clericorum fuisse communia, sicut nunc sunt in monasteriis, dispensatione penes episcopum relicta. At vero, crescente in dies fidelium et clericorum multitudine, cumque ex quorundam cupiditate redderetur difficilior communis vivendi modus, summi Pontifices iusserunt haec bona in quatuor portiones dividi: prima assignata episcopo; secunda clero; tertia fabricae; quarta pauperibus. Ita legitur in Decreto, caus. 12, q. 2, cap. Concesso; cap. Quatuor; cap. de Reditibus; cap. Cognovimus, etc.

Haec divisio primum inchoata sub B. Sylvestro, circa annum 324, ut patet ex cap. 4 concilii Romani per eum celebrati, non ubique statim invaluit, sed paulatim profecit.

Progressu vero temporis accidit quod haec quarta pars pauperum in pluribus ecclesiis non reperiatur amplius, forte quia periit iniuria temporum, aut hostium direptione, aliave calamitate; vel forte quia non fuit constituta in fundis, sed in pecuniis quae distributae tandem finem acceperunt; vel denique quia neque a fundatoribus, neque ab Ecclesiae praelatis ulla fuit portio assignata pauperibus, quod saltem plerumque verum est quoad ecclesias post tempora factae divisionis erectas.

Nota 3° beneficiorum fructus posse spectari, vel quatenus sunt necessarii ad honestam sustentationem, vel quatenus sunt superflui huic honestae sustentationi, quae non consistit in indivisibili, ut dicemus infra.

Suppono 1° ut certum, clericos habere dominium bonorum patrimonialium, sic ut de ipsis pro libitu valide disponere possint; quia in sua ordinatione non abdicaverunt tale dominium, neque ordinatio aut officium clericale ad id eos obligat. Unde, quantum ad hoc, paris sunt conditionis ante et post susceptum clericatum.

Suppono 2° cum communiori sententia, clericos bonorum quasi-patrimonialium habere absolutum dominium, non secus ac patrimonialium; quia haec bona dantur clericis ut stipendium quoddam sustentationis, non mere gratuitum, sed eis debitum ratione operis personalis, ideoque relictum liberae eorum dispensationi. Neque enim fideles conferentes intendunt aliquod onus ipsis imponere, sed suae obligationi satisfacere, neque ullo canone iuris evinci potest aliquod onus ab Ecclesia imponi talibus bonis.

Suppono 3° etiam cum communi sententia, clericos portionis proventuum ecclesiasticorum necessariae sustentatationi congruae habere absolutum dominium, sic ut de illâ ac de bonis patrimonialibus pro libitu possint disponere. Ratio est, quia haec portio est iustum stipendium officii quod beneficium annexum habet; qui enim altari deservit, ius habet ut de altari vivat, secundum Apostolum, I Cor., IX, 13. Unde idem dicendum est ac de quasi-patrimonialibus.

Confirmatur. Omnis operarius manualis, et quod propius nos tangit, cantor, v. g., organista, sacrista, laici, fiunt absolute domini portionis quae ipsis tribuitur ex bonis ecclesiasticis in stipendium sui officii, et de eâ ad libitum disponere possunt. Quidni et clericus?

Difficultas itaque potissimum est de parte proventuum ecclesiasticorum superfluâ congruae sustentationi. Equidem inter omnes convenit, clericos non posse licite de eâ disponere pro libitu, sicut de patrimonialibus, aut quasi-patrimonialibus, aut parte necessariâ, sed teneri, saltem ex lege charitatis et ex praecepto ecclesiastico, illam impendere pauperibus, aut aliis usibus piis. Utrum vero etiam teneantur ex iustitia, sic ut obnoxii sint restitutioni, si in alios usus profanos expendant, valde controvertitur.

Eorum qui partem affirmativam tuentur, non unum est principium. Quidam id affirmant, quod putent clericos nullatenus habere dominium huius partis superfluae; alii, quod, licet agnoscant verum dominium, velint illud esse vinculatum, sicut, v. g., dominium haeredis in haereditatem legatis vel debitis gravatam. Hanc sententiam alterutro fundamento nixam ultro fatemur esse probabilem, in praxi tutiorem et clericis consulendam. Attamen, cum probabiliori et nunc communiori sententia,

Dico 1° : Probabilius est clericos, saltem nunc post creata beneficia, habere absolutum dominium partis proventuum ecclesiasticorum congruae sustentationi superfluae, sic ut de illa possint pro libitu valide disponere (licet illicite, ut dicam infra); nec teneantur ex iustitia illam erogare pauperibus aut in usus pios, adeoque nec sint obnoxii restitutioni, si in alios usus impendant. Ita Ostiensis, Barbatias, Adrianus, Dom. Soto, Bannez, Lorcas, Valentia, Lopez, Covarruvias, Lessius, Sarmiento, Banat, Garcias, Wigers, Sylvius, Cabassulius, et plures.

Prob. conclusio 1° authoritate canonum. Cap. Consuetudinem, de clericis non residentibus, lib. III, tit. 3, in 6°, statuitur absentes a choro distributionum quotidianarum non acquirere dominium, nec facere suas. Idem statuit Trid., sess. XXII, cap. 3 de Reform. Cap. Commissa, de election., in 6°, dicitur quod suscipiens paroeciam sine animo accipiendi sacerdotium intra annum, debeat restituere fructus paroeciae, eo quod eos non faciat suos. Pius V, bulla 138, declarat beneficiatum non recitantem officium non facere fructus suos. Idem declarat Trid., sess. XXIV, cap. 12 de Reform., de eo qui intra duos menses non emittit professionem fidei. Ergo, a contrario sensu, ii qui oneribus impositis satisfaciunt, horum fructuum acquirunt dominium et faciunt suos, ne alioquin pares sint qui officio satisfaciunt et qui non satisfaciunt.

Neque dicas hoc dominium esse vinculatum; nihil enim tale innuitur authoritatibus citatis, neque probari potest alia authoritate aut ratione sufficienti, ut patebit ex solutione obiectionum. Quin imo contrarium evincitur ex rationibus sequentibus: nisi forte dicas vinculum afficere, non res ipsas, sed personas, quatenus tenentur ex lege charitatis aut onus restitutionis.

Prob. 2° ratione. Iuxta communem sententiam, quam admittit maior et sanior pars adversariorum, beneficiarii sunt absolute domini quorundam fructuum, scilicet eorum qui suae sustentationi sunt necessarii, de iisque pro libitu saltem valide disponere possunt. Ergo et omnium. —

Prob. consequentiae. Beneficiarii reditus omnes suorum beneficiorum indistincte recipiunt, hos aut illos in sui sustentationem applicare possunt, et consequenter de his aut illis, valide saltem, pro libitu disponere. Ergo ex parte fructuum non possunt dici aliquorum determinate domini, et non aliorum; sed, cum omnes indistincte percipiuntur, indistincte eamdem subeunt sortem quoad rationem dominii. Ergo omnium: ita ut obligatio quam habent superfluos impendendi in usus pios non sit realis, hoc est, ipsi rei annexa, sed personalis, hoc est, ipsi personae imposita. Quae obligatio neque repugnat vero et absoluto dominio, neque impedit validam rerum dispositionem, neque onus restituendi inducit, ut patet in obligatione eleemosynae.

Prob. 3°. Qui rem possidet, censetur eius dominus, neque est cogendus eam a se abdicare ex iustitia, nisi constet esse alienam, iuxta hanc regulam 65 iuris in 6°: « In pari delicto vel causâ, potior est conditio possidentis. » Atqui clerici possident omnes fructus sui beneficii, neque probari potest ex ullo capite eos non habere eorum dominium, eosve teneri ad restitutionem, si male impenderint. Ergo.

Prob. min. Id probari non potest, neque ex parte donantium, neque ex parte Ecclesiae recipientis.

Non ex parte donantium; quia fideles donarunt haec bona Ecclesiae et ecclesiasticis simpliciter et absolute, non vero sub conditione saltem expressa et in pactum deducta erogandi superflua in usus pios. Quamvis enim id forte speraverint et intenderint, hanc tamen intentionem non deduxerunt in pactum tamquam conditionem sine qua non; quod foret necessarium ut donatio censeretur conditionata, et non absoluta. Non enim mens interior contrahentis afficit contractum, aut obligat ex iustitia alterum contrahentem, nisi sit expressa et in pactum deducta: v. g., Caius legat Titio nepoti suo studenti mille florenos, item Sempronio, alteri nepoti, patrifamilias, mille aureos, intendens et sperans fore ut et ille impendat mille florenos in studiis, et iste mille aureos in sublevamen familiae; si tamen intentionem hanc non exprimat, nec ut conditionem apponat, Titius fit absolute dominus mille florenorum, et Sempronius mille aureorum, nec ad eorum restitutionem tenentur, si in alios usus expendant. Sic iterum das eleemosynam pauperi, intendens et sperans fore ut pro te oret; non orat pro te pauper, nihilominus fit absolute dominus eleemosynae, nec tenetur eam restituere.

— Prob. itaque ant. 1° Haec conditio expressa et in pactum deducta nullibi legitur, seu ostendant adversarii. 2° Si talis fidelium donatio esset conditionata, sequeretur quod clerici qui superflua non erogarent pauperibus, nullius partis suorum proventuum essent domini (quod negat maior pars adversariorum), cum donatio sub conditione non purificata corruat. Ergo.

Non ex parte Ecclesiae recipientis. Si Ecclesia censeret aut vellet clericos stricto iure teneri ad restitutionem fructuum male expensorum, id procul dubio claris et expressis terminis alicubi declarasset. Atqui id nullibi claris et expressis terminis declaravit. Ergo. — Maior videtur necessario admittenda, cum res haec sit maximi momenti, quippe quae spectat conscientiam omnium beneficiariorum, aedificationem publicam et sublevamen pauperum, et a pluribus in dubium revocetur aut negetur.

— Prob. itaque min. Nullum prorsus canonem sive conciliorum sive Pontificum hucusque proferre potuerunt adversarii, qui hanc restitutionis obligationem clare et expresse importet aut significet. Ergo nullibi id declarat Ecclesia, aut dicant ubi.

Dices: Ecclesia in multis canonibus sancit clericos debere dispensare bona ecclesiastica, non ut propria, sed ut communia, eos non esse dominos, sed administratores tantum. Similiter SS. Patres, Hieron., Aug., Chrysost., Ambros., Greg., dicunt bona ecclesiastica esse pauperum, quibus dum fraudantur, esse rapinam et sacrilegium, et passim haec bona vocantur « res Dei, bona Crucifixi, patrimonia pauperum. » Ergo.

Resp. Quantum ad canones et SS. Patres qui floruerunt ante octavum saeculum, intelligendi sunt de bonis ecclesiasticis ante eorum divisionem; quamvis enim a B. Sylvestro haec divisio fuit inchoata, non tamen nisi saeculo octavo coepit in pluribus locis recipi. Quantum ad eos qui sequuntur octavum saeculum sequuntur octavum saeculum, ita locuti sunt secundum piam exaggerationem, seu, ut dicitur, concionatorie, non theologice, propter strictissimam obligationem qua tenentur clerici haec bona erogare in usus pios, ut dicam infra; simili enim modo loquuntur de saecularibus divitibus, quos tamen nemo negat absolute dominos suorum bonorum. Sic S. Basilius, de saecularibus avaris : « Esurientis est panis, inquit, quem tu retines, nudi est vestis quam in arca custodis, etc. » Aug., Serm. 206¹, de saecularibus ait, illos aliena invadere, qui non erogant superflua pauperibus.

Item bona ecclesiastica vocantur « res Dei, bona Crucifixi, etc., » quia propter Christum et in Dei cultum, eiusque ministrorum sustentationem sunt donata; non autem quod nullus praeter Christum aut Deum sit eorum dominus : nisi forte sic intelligas, quod nullus sit eorum dominus sicut patrimonialium, quasi de illis aeque licite ac de istis pro libitu possit disponere.

Similiter dicuntur patrimonia et alimenta pauperum, quia ipsis debentur ex rigoroso praecepto Ecclesiae religionis et charitatis, quamvis non iustitiae. Sic ab iisdem SS. Patribus superflua laicorum pariter dicuntur quandoque patrimonia pauperum, quamvis certo certius sit eis non deberi ex iustitia, sed ex charitate tantum. Insuper hi et similes modi loquendi possunt recte intelligi de bonis ecclesiasticis, prout complectuntur, non solum bona clericorum, sed fabricae et pauperum.

Expenditur mens D. Thomae in probationem conclusionis. Sanctus Doctor, Quodl. vi, q. 7, a. 12, ubi discutit, an clerici teneantur sub mortali dare eleemosynam de superfluis, cum in corp. dixisset generatim de bonis ecclesiasticis ut sic, clericos non esse dominos, sed dispensatores, et resolvisset eos posse dupliciter peccare in eorum bonorum administratione: uno modo, ex rei ipsius conditione, dum scilicet usurpat sibi tamquam rem propriam quod est alterius; alio modo, ex inordinato usu eorum quae in suam partem cedunt, sicut de aliis, id est de patrimonialibus, dixerat initio corporis (quod iam aperte asserit nostram sententiam), proponit sibi argumentum ordine tertium his verbis : « Quicumque consumit quod est alterius, tenetur ad restitutionem. Sed bona clericorum sunt pauperum, ut patet per glossam Hieronymi supra illud Isaic., III, 14 : Rapina pauperum in domo vestra. Ergo, si clerici inutiliter bona ecclesiastica consumunt, tenentur restituere pauperibus aliunde, si habuerint. » En ipsissimum adversariorum argumentum. Audiamus responsum S. Doctoris : « Ad tertium, inquit, dicendum quod bona ecclesiastica non solum sunt dispensanda pauperibus, sed etiam Ecclesiae ministris. Unde, secundum canones, debent dividi hoc modo, ut aliqua pars cedat in usus pauperum, et aliqua pars in usus ministrorum et in cultum Ecclesiae. Aliter ergo dicendum est de illis ecclesiasticis bonis quae principaliter sunt attribuenda necessitatibus pauperum, et ex consequenti necessitatibus ministrorum, sicut sunt bona hospitalium et alia huiusmodi; et aliter de illis bonis quae sunt principaliter attributa usibus ministrorum, sicut sunt praebendae clericorum et alia huiusmodi. Nam in primis bonis peccatum committitur, non solum ex abusu, sed etiam ex ipsa rerum conditione, dum aliquis in suos usus assumit quod est alterius; et ideo tenetur ad restitutionem, tamquam defraudator rei alienae. In secundis vero bonis, non committitur peccatum nisi per abusum, sicut et de bonis patrimonialibus dictum est. Unde non tenetur quis ad restitutionem, sed solum ad poenitentiam peragendam. »

Eamdem sententiam et plerumque eundem loquendi modum constanter tenet S. Doctor in Summa, 2a 2ae, q. 185, a. 7, c, ubi quaerit : « Utrum episcopi mortaliter peccent, si bona ecclesiastica quae procurant, pauperibus non largiantur. » Quidquid autem resolvit de episcopis in hac parte, idem dicendum de aliis beneficiatis. Igitur, cum praemisisset episcopos bonorum propriorum habere absolutum dominium, et vi talis dominii posse pro libitu valide de illis disponere, nec teneri ad restitutionem, si male impendant, quippe quod non peccent ex rerum conditione, sed propter inordinationem affectus; bonorum vero ecclesiasticorum, generatim scilicet et indistincte, non esse dominos, sed administratores et procuratores tantum, quia inter bona ecclesiastica, praeter bona episcopi, numerantur etiam bona aliorum clericorum, fabricae et pauperum, quorum episcopi non sunt domini, sed administratores tantum : his, inquam, praemissis, subdit S. Doctor : « Si ergo distincta sint bona quae debent in usum episcopi cedere, ab his quae sunt pauperibus et ministris et cultui Ecclesiae eroganda, et si aliquid sibi retinuerit episcopus de his quae sunt pauperibus eroganda, vel etiam in usum ministrorum aut in cultum divinum expendenda: non est dubium quin contra fidem dispensationis agit, et mortaliter peccat et ad restitutionem tenetur. De his autem (bene nota) quae sunt specialiter suo usui deputata, videtur esse eadem ratio quae est de bonis propriis : ut scilicet propter immoderatum affectum et usum peccet quidem, si immoderata sibi retineat et aliis non subveniat, sicut requirit debitum charitatis. » Hic deesse hanc clausulam errore typographi vel amanuensis : « Non tamen tenetur ad restitutionem, » notat Sylvius, post Dom. Soto et editionem Duacensem, et bene; alias erit imperfecta sententia, nec ulla erit distinctio, quam tamen intendit S. Doctor, inter bona deputata usui episcopi et non deputata, sed utrobique erit peccatum et obligatio restituendi.

Verum, etsi hanc clausulam non expresserit S. Thomas, plus quam sufficienter eam indicasse et certo esse de eius mente evidenter probant momenta sequentia. 1° Disparitas de qua modo, quam intendit S. Doctor inter utraque bona, ut patet ex textu; quae alioquin non subsistet. 2° Quod dicat eamdem esse rationem de bonis deputatis usui episcopi, quae est de propriis bonis. Hanc porro paritatem indubie intelligit S. Thomas, non quidem quantum ad omnia generatim (certum est enim bona ecclesiastica esse magis abstricta pauperibus et usibus piis quam patrimonialia, idque aperte significat S. Doctor ad 2, ubi dicit illa non posse impendi ad ditandos parentes, quod tamen licet de bonis patrimonialibus) ; sed hanc, inquam, paritatem intelligit quantum ad ea omnia quae prius tribuerat bonis patrimonialibus. Huius enim propositionis : « Videtur esse eadem ratio quae est de bonis propriis, » sensus naturalis et planus est : Videtur dicendum quod dixi de bonis propriis. Dixi autem de bonis propriis, episcopos « habere verum illorum dominium, » et inde non obligari « ex ipsa rerum conditione ea aliis conferre, » sed posse « pro libitu » de eis valide disponere, quamvis quandoque illicite, propter « inordinationem affectus, » vel plus quam oporteat sibi retinendo, vel minus quam exigit charitas pauperibus largiendo; quo tamen casu, « eos non teneri ad restitutionem, quia huiusmodi res sunt eorum dominio deputatae. » Ergo idem per omnia censet et dicit de bonis deputatis usui episcopi, nisi velis ipsum et falsitatis et oscitantiae arguere. Et per haec praecluduntur omnes evasiones adversariorum.

Respondet P. Henno, S. Doctorem « manifeste » loqui de portione congruae sustentationi necessaria, non de superflua. Et ego dico hanc evasionem « manifeste » repugnare textui S. Thomae. Loquitur enim S. Doctor, ut legenti patet, de integra portione specialiter usui episcopi deputata, et prout est distincta ab aliis portionibus pauperum, fabricae et aliorum clericorum. Et insuper, si clerici sint domini alicuius partis, sunt totius, ut probavimus supra.

Pergit nihilominus confidenter laudatus author his verbis : « Quod autem D. Thomas non adversariis, sed nobis formalissime faveat, patet ex Quodlibeto vi, ubi dicit : « Bonorum ecclesiasticorum clerici non sunt veri domini, » sed dispensatores. » Pace viri Religiosi dixerim : Non legit S. Thomam loco citato; alias vidisset ibidem ipsum « formalissime » asserere clericum indebite impendentem bona ecclesiastica suis usibus deputata, peccare tantum per abusum, ut dixerat de patrimonialibus, « nec teneri ad restitutionem, sed tantum ad poenitentiam peragendam. » Relegatur textus supra citatus.

Quando vero S. Thomas dicit, non solum Quodlibeto citato, sed etiam in Summa, citato, sed etiam in Summa, quaest. iam saepe citata 185, bonorum ecclesiasticorum clericos non esse dominos, sed dispensatores, non loquitur de bonis ecclesiasticis quae sunt specialiter usibus clericorum destinata, nisi velis ipsum intra paucas lineas pugnantia loqui, sed de bonis ecclesiasticis, vel ut ante divisionem consideratis, vel, quod verius est, de iis quidem post divisionem, sed indistincte et in communi, quatenus comprehendunt bona fabricae et ea quae « principaliter sunt attribuenda necessitatibus pauperum, et ex consequenti necessitatibus ministrorum, sicut sunt bona hospitalium et alia huiusmodi. » Haec non gratis nec ex nobis, sed « formalissime, » ut vides, ex S. Thoma, Quodl. citato. Porro de talibus bonis ecclesiasticis non dicimus clericos esse dominos, sed tantum dispensatores. Vocantur autem huiusmodi bona ecclesiastica, tum quia, ut dicit S. Thomas, « ex consequenti sunt attribuenda necessitatibus ecclesiasticorum ; » tum quia sunt bona primitus Ecclesiae data, et per Ecclesiam usibus praefatis assignata; tum tandem quia eorum administratio est ecclesiasticis concredita.

Iudicet nunc aequus lector qua vel specie veri dixerit clarissimus Pontas, verbo Beneficier, casu 13, S. Thomam « usque ad mortem perstitisse in opposita sententia, ut, inquit, patet in sua Summa, ubi clarissime et sine ambiguitate docet eamdem sententiam. » Doctorem hunc Parisiensem antiquioribus et oculatissimis S. Thomae interpretibus longe oculatiorem esse oportet, qui in eo clarissime et sine ambiguitate id viderit, cuius summi illi et oculatissimi viri Summam Angelicam diu noctuque versantes nec umbram viderunt; imo cuius oppositum clarissime et sine ambiguitate traditum agnoverunt.

Dico 2° : Clerici strictiori iure quam saeculares tenentur erogare bona ecclesiastica superflua pauperibus, aut in usus pios, ita ut mortaliter peccent, si in profanos usus impendant. Est communis.

Prob. 1° ex strictissimo Ecclesiae praecepto quod ex antiquis canonibus innovat Trid., sess. xxv, de Reform. cap. 1, his verbis : « Omnino eis (episcopis) interdicit, ne ex redititibus Ecclesiae consanguineos familiaresve suos augere studeant, cum et Apostolorum Canones prohibeant ne res ecclesiasticas, quae Dei sunt, consanguineis donent, sed, si pauperes sint, iis ut pauperibus distribuant ; eas autem non distrahant nec dissipent illorum causa. » Quod extendit infra ad omnes beneficiatos.

Ubi notanda est haec particula, « quae Dei sunt, » qua significatur motivum huius praecepti. Cum enim haec bona sint oblata Deo, vel potius Ecclesiae, ut cedant in Dei cultum (Deus enim non potest visibiliter adiri, nec his rebus indiget), conveniens est, ex ipsorum conditione, ut impendantur in usus Deo gratos, qualiter ipse Deus impenderet, si de illis ut homo disponeret. Et ideo praecepit Ecclesia in tales usus ea impendi.

Quia vero Ecclesia praecipiens aut prohibens aliquid ex motivo alicuius virtutis transfert materiam praeceptam vel prohibitam ad speciem talis virtutis ; sic, v. g., quia prohibet furtum in loco sacro ex motivo religionis, furari in loco sacro est peccatum contra religionem : hinc sequitur clericos, nedum ex obedientia Ecclesiae debita, sed etiam ex virtute religionis teneri superflua impendere in usus pios.

Prob. 2°. Clerici, ratione gradus quem obtinent in Ecclesia, sunt veluti patres et tutores pauperum. Ergo strictiori praecepto charitatis quam saeculares tenentur illis subvenire.

Itaque, secundum nos, triplici titulo tenentur beneficiarii fructus sibi superfluos sui beneficii impendere in sublevamen pauperum, aut in alios pios usus, 1° ex lege Ecclesiae; 2° ex virtute religionis; 3° ex praecepto charitatis²

[Contrariam sententiam dicit S. Ligorius probabilem et valde communiorem inter recentiores. Haec tamen eidem videtur satis in praxi probabilis, praesertim propter autoritatem S. Thomae, cuius argumenta admittit ut valida³. Unde concludendum est clericum qui superfluum suum non canonice impendit, non teneri ad restituendum ex bonis propriis, sed tantum ad ponitendum.

Petes 1° quid nomine superflui sit intelligendum.

Resp. Superfluum aestimatur quod honestam seu congruam sustentationem excedit. Porro congrua sustentatio clerici censetur, quae necessaria est ad statum proprium decenter sustinendum et familiae providendum, secundum conditionem, gradum, dignitatem, qualitatem beneficiati et regionem in qua habitat. Ita intelligit S. Ligorius⁴.

Petes 2° quantum requiratur in hac materia ad constituendum peccatum mortale.

Resp. Requiritur maior quantitas quam in furto. De beneficiato dicit Angelicus, 2a 2ae, q. 183, a. 7, c : « De his quae sunt specialiter suo usui deputata, videtur esse eadem ratio quae est de propriis bonis, ut scilicet, propter immoderatum affectum et usum, peccet quidem, si immoderate sibi retineat et aliis non subveniat sicut requirit debitum charitatis. Si vero non sint praedicta bona distincta, eorum distributio fidei eius committitur. Et si quidem in modico deficiat vel superabundet, potest hoc fieri absque bonae fidei detrimento, quia non potest homo in talibus punctualiter accipere illud quod fieri oportet. Si vero sit multus excessus, non potest latere. » Non est ergo materia gravis, nisi sit multus excessus, id est, iuxta veriorem sententiam, vigesima pars superfluorum, si haec ipsa pertingat ad summam notabilem⁵.

Petes 3° qui veniant nomine pauperum.

Resp. Nomine pauperum veniunt non solum ostiatim mendicantes, sed etiam illi qui, nisi eleemosynas accipiant, suum statum nequeunt conservare, etiam consanguinei, si sint vere pauperes. Licet etiam hos caeteris etiam gravius egentibus praeferre, « quia, ait S. Ligorius, subventio propinquorum egentium pertinet etiam ad proprium statum clerici servandum, cum illorum paupertas in ipsius dedecus redundet⁶. » Hoc consonat decreto Trident. modo citato.

Petes 4° utrum beneficiatis liceat superflua reservare in futurum ad usus pios.

Resp. Angelicus, ubi supra, ad 4 : « Bona Ecclesiae usibus pauperum deservire debent. Et ideo, si quis, necessitate non imminente providendi pauperibus, de his quae superfluunt ex proventibus Ecclesiae possessiones emat, vel in thesauro reponat in futurum utilitati Ecclesiae et necessitatibus pauperum, laudabiliter facit. Si vero necessitas immineat pauperibus erogandi, superflua cura est et inordinata, ut aliquis in futurum conservet; quod Dominus prohibet, Matth., VI, 34 : Nolite solliciti esse in crastinum. »

Advertendum est tamen quod, si quid in futurum reservetur, cautio sufficiens adhibenda est, ne, morte adveniente, tales reditus forte a consanguineis diripiantur⁷.

Petes 5° utrum beneficiato liceat sibi reservare aliquid in futurum.

Resp. posse quaedam moderate reservare, ut obvietur infirmitati et aliis necessitatibus quae probabiliter contingere poterunt, si tamen actu non urgeat gravis pauperum necessitas, ea tamen conditione, ut, si his postea non indigeat, iuxta legis canonicae praescriptionem impendantur.

Petes 6° utrum beneficiati valide testentur de reditibus superfluis.

Resp. affirmative, secundum sententiam supra propugnatam et ex consuetudine multis in locis recepta. Sed hoc non est licitum nisi ad causas pias. Quamvis enim, ubi consuetudine invaluit, valide testentur etiam in usus profanos peccant tamen mortaliter, nisi hoc faciant ex indulto Papae⁸.

Petes 7° utrum pensio quae in Gallia sacerdotibus a gubernio solvitur, boni ecclesiastici naturam induat.

Resp. affirmative, quia ex Concordato anni 1801 pensio praedicta fuit stipulata in compensationem bonorum ecclesiasticorum quae tempore perturbationis Gallicae confiscata sunt et alienata. Ergo eamdem naturam induit quam habebant bona quibus substituitur.

Constat etiam ex sequentibus S. Poenitentiariae responsis.

1° « An salaria quae in Belgio solvuntur a gubernio pastoribus et canonicis, induant beneficiorum seu bonorum ecclesiasticorum indolem, et annexam habeant obligationem inhaerentem his bonis, scilicet strictam et canonicam obligationem expendendi superflua pauperibus, seu piis causis, et residentia, sub poena non faciendi fructus suos? » Sacra Poenitentiaria, perpensis expositis, respondit : « Iam alias a Sancta Sede, de consiliis secretae Congregationis, responsum fuisse affirmative. Datum Romae, die 19 ianuarii 1819. »

2° « Sacra Poenitentiaria consulta : an illa responsio applicari debeat salariis quae pastoribus et canonicis regni Galliarum a gubernio solvuntur, respondendum censuit affirmative. »

3° « An responsio pro Belgio diei 19 ianuarii applicari debeat solis salariis fixis 1000 librarum pro parochis et 750 librarum pro deservientibus, vel extendi debeat ad oblationes fidelium? Sacra Poenitentiaria super noviter expositis respondendum censuit: affirmative quoad primam partem, negative quoad secundam. Datum Romae, die 9 augusti 1824. »

Ex hoc ultimo responso sequitur, oblationes voluntarias a fidelibus parochis factas, itemque proventus qui casuales dicuntur, recenseri inter bona quasi-patrimonialia, quorum usus liber est.

E contra, supplementa quae a municipiis parochis erogantur, quasi pars pensionis communiter habentur, siquiquidem non tribuuntur nisi ex decreto generali gubernii (Art. org. 67), et vi Concordati inter summum Pontificem et gubernium initi. — Excipe, nisi supplementum hoc propter functiones non obligatorias et laboriosas fuerit stipulatum; quo in casu naturam boni quasi-patrimonialis induit.

Notandum ad praxim. Quaestio de usu bonorum ecclesiasticorum, in Galliis, sicut et in pluribus aliis regionibus, hodie fere speculativa facta est. Etenim pensiones a gubernio solutae in compensationem redituum qui ex bonis beneficialibus confiscatis et alienatis proveniebant, sunt ita modicae, ut nequidem honestae ministrorum Ecclesiae sustentationi sufficiant : unde nihil superflui ex his superesse potest. Si qui, misere vivendo, aliquid de tali reditu reservant, quod vix possibile esse videtur, hoc ad genus bonorum parcimonialium pertinet, et extra legem canonicam ponitur.]